I SA/Bd 835/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2016 r., na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 8 kwietnia 2016 r. oddalającego wniosek o zmianę postanowienia Referendarza sądowego z 9 listopada 2015 r. odmawiającego J. N. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. N. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2012 r. do stycznia 2013 r. postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że łącznie z egzekucją w niniejszej sprawie toczy się postępowanie zabezpieczające w VAT za kolejne okresy na kwotę ponad 10.000.000 zł. Od dłuższego czasu wszystkie rachunki bankowe skarżącego są zajęte. Zajęciu ulegają także inne składniki majątku jak: udziały, czy nadpłata w podatku. Oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości, wartościowych ruchomości czy oszczędności, które choć w przybliżeniu pozwoliłby mu na zgromadzenie środków na wpis. Skarżący wskazał również, że działalność gospodarcza nie jest wykonywana od 30 kwietnia 2014r. Za 2014r. z tytułu zatrudnienia i sporadycznych umów o dzieło osiągnął jedynie dochód w kwocie ok. 40.000 zł. Pozostałe źródła dochodu w 2014r. były jednorazowe – dochód związany z likwidacją działalności i wyprzedażą zapasów 27.600 zł oraz zbycie 49 z 50 udziałów w H. A. Sp. z o.o. 9.800 zł. Aktualnie skarżący zamieszkuje w mieszkaniu brata dzięki jego uprzejmości, partycypując w miarę możliwości w części kosztów. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód wynosi 1.286,16 zł netto. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wnioskodawca określił na kwotę 1.289 zł (wydatki mieszkaniowe, media, Internet, wyżywienie, środki czystości, ubrania). Posiada oszczędności w kwocie 1.500 zł oraz 1 udział w H. A. Sp. o.o. o wartości nominalnej 100 zł. Nie posiada przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. Z żoną od 2011r. ma wyłączoną małżeńską wspólność majątkową. Ze znajdującego się w aktach zeznań podatkowych skarżącego za 2014r. wynika, że za powyższy okres z tytułu stosunku pracy uzyskał dochód w kwocie 22.567,95 zł z tytułu działalności wykonywanej osobiście (w tym umowy o dzieło i zlecenia) 17.666,25 zł, z tytułu zbycia udziałów 9.800 zł, z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej 27.600,42 zł (przychód 494.453,72 zł). Ponadto skarżący przedłożył: zaświadczenie o zarobkach; zawiadomienia w sprawie zajęcia zabezpieczającego; decyzję w sprawie zabezpieczenia zobowiązań podatkowych; zarządzenia zabezpieczenia; wyciągi z rachunków bankowych; fakturę za Internet – 89,90 zł; oświadczenie o posiadaniu oszczędności w kwocie 1.500 zł; oświadczenie o źródle utrzymania – wynagrodzenie za pracę 1.286,16 zł; oświadczenie o nieposiadaniu samochodu przez skarżącego; oświadczenie o nieposiadaniu przez żonę skarżącego statusu osoby bezrobotnej; oświadczenie, że lokal zamieszkuje na podstawie ustnej umowy nieodpłatnego użyczenia; korespondencję mailową z bankiem; PIT-37 żony skarżącego za lata 2013-2014 z których wynika, że za powyższe okresy z tytułu umowy o pracę uzyskała odpowiednio dochód w kwotach 12.271,04 oraz 1.966,58 zł; PIT-36L skarżącego za 2013r. z którego wynika, że za powyższy okres z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący uzyskał dochód w kwocie 1.053.494,65 zł (przychód 45.022.112,69 zł). W piśmie z dnia 2 listopada 2015r. pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, że dochód uzyskany za 2013r. przez skarżącego w kwocie ponad miliona złotych został przeznaczony na spłatę zobowiązań kredytowych. W konsekwencji dochód z działalności gospodarczej nie stanowił "czystego dochodu" skarżącego, albowiem został w całości spożytkowany na spłatę zobowiązań i nie pozwolił poczynić oszczędności. Prawomocnym postanowieniem z dnia 9 listopada 2015r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy (postanowieniem z dnia 22 grudnia 2015r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy utrzymał w mocy powyższe postanowienie). W dniu 7 marca 2016r. wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF kolejny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych – częściowego zwolnienia z wpisu od skargi ponad wysokość 20.000 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że posiada stałe źródło dochodu, ale dochód z tytułu stosunku pracy jest niewielki (od 2016r. 1.355,69 zł netto) i ledwo starcza na pokrycie bieżących potrzeb. Skarżący wskazał również, że łącznie z egzekucją w niniejszej sprawie toczy się postępowanie zabezpieczające w VAT za kolejne okresy na kwotę ponad 10.000.000 zł. Od dłuższego czasu wszystkie rachunki bankowe są zajęte. Zajęciu ulegają także inne składniki majątku takie jak: udziały czy nadpłata w banku. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnych nieruchomości, wartościowych ruchomości czy oszczędności, które choć w przybliżeniu pozwoliłyby mu na zgromadzenie środków na wpis. Działalność nie jest wykonywana od 30 kwietnia 2014r. Skarżący podniósł, że za 2015r. z tytułu zatrudnienia uzyskał 30.000 zł dochodu. Aktualnie zamieszkuje w mieszkaniu brata dzięki jego uprzejmości, partycypując w miarę skromnych możliwości w części kosztów. Z żoną posiada rozdzielność majątkową. Żona skarżącego posiada oszczędności w kwocie 36.000 zł oraz niewielkie stałe wynagrodzenie. W 2015r. osiągnęła dochód w kwocie 7.518,78 zł. Skarżący oświadczył, że załączniki przekazane z poprzednio złożonymi formularzami i pismami pozostają aktualne, w związku z czym wniósł o ich uwzględnienie przy rozpatrywaniu niniejszego wniosku. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód wynosi 1.355,69 zł netto. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wnioskodawca określił na kwotę 1.289 zł (wydatki mieszkaniowe, media, Internet, wyżywienie, środki czystości, ubrania). Posiada oszczędności w kwocie 7.000 zł oraz 1 udział w H. A. Sp. o.o. o wartości nominalnej 100 zł. Nie posiada przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. Z żoną od 2011r. ma wyłączoną małżeńską wspólność majątkową. Ponadto w piśmie z dnia 4 marca 2016r. skarżący oświadczył, że jego sytuacja majątkowa nie uległa istotnej zmianie; w dniu 30 stycznia 2016r. otrzymał darowiznę od córki w kwocie 9.000 zł z której to kwoty obecnie pozostało ok. 7.000 zł; żona skarżącego od 01 października 2015r. jest zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy z wynagrodzeniem wynoszącym od stycznia 2016r. 1.360,69 zł netto; żona skarżącego w znacznej części utrzymuje się z oszczędności które przechowuje poza systemem bankowym, dokonując jedynie cyklicznych niewielkich wpłat na potrzeby finansowania bieżącego utrzymania oraz regulowania rat kredytowych; źródłem oszczędności żony skarżącego były środki pochodzące ze sprzedaży w dniu 20 grudnia 2012r. lokalu mieszkalnego za kwotę 230.000 zł; z powyższej kwoty pokrywała koszty bieżącego utrzymania oraz dokonała w dniu 19 marca 2014r. darowizny na rzecz córki w kwocie 90.495 zł (równowartość 18.000 GBP).; z przedmiotowych oszczędności żona skarżącego dokonywała także spłaty kredytu mieszkaniowego zaciągniętego na nieruchomość, która przypadła jej na wyłączną własność w wyniku podziału majątku wspólnego; w okresie 2013-2015 wysokość spłaconych rat wraz z odsetkami to kwota 87.881,74 zł; saldo zadłużenia kredytu obecnie wynosi 361.920 zł. Do wniosku dołączono: umowę sprzedaży lokalu mieszkalnego zawartą w formie aktu notarialnego; zgłoszenie o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych; potwierdzenie wykonania przelewu zagranicznego; zaświadczenie z banku o wysokości spłaconego kapitału oraz odsetek od kredytu przez żonę skarżącego; oświadczenie żony skarżącego o posiadaniu oszczędności w kwocie 36.000 zł; zaświadczenie o zarobkach skarżącego; roczne zeznanie podatkowe żony skarżącego za 2015r. z którego wynika, że za powyższy rok z tytułu umowy o pracę uzyskała dochód w kwocie 7.518,78 zł; zeznanie podatkowe skarżącego za 2015r. z którego wynika, że za powyższy rok z tytułu umowy o pracę oraz działalności wykonywanej osobiście uzyskał łączny dochód w kwocie 30.553,75 zł; umowę darowizny z dnia 30 stycznia 2016r.; zaświadczenie o zarobkach żony skarżącego. Postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2016 r. Referendarz oddalił wniosek o zmiene postanowienia z dnia 9 listopada 2015 r. W uzasadnieniu wskazał, że część okoliczności wskazanych we wniosku były już podnoszone na etapie pierwotnie rozpoznawanego wniosku o przyznanie prawa pomocy, które zostały poddane ocenie referendarza sądowego w prawomocnym postanowieniu z dnia 9 listopada 2015r. odmawiającym przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07 – dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że stosownie do art. 165 p.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Pod pojęciem "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie, jednakże muszą to być takie zmiany okoliczności, które uzasadniają zmianę rozstrzygnięcia wydanego w sprawie. Do kategorii postanowień niekończących postępowania w sprawie, objętych zakresem przytoczonej regulacji, należą między innymi postanowienia wydane w przedmiocie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że złożenie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obligowało referendarza sądowego do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. Rolą referendarza sądowego jest bowiem w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska. W tego typu sytuacjach nie jest więc możliwe dokonywanie odmiennych ocen kondycji finansowej strony na podstawie tożsamych elementów stanu faktycznego, tj. w oparciu o analogiczną do zawartej we wcześniejszym wniosku argumentację. W związku z tym, jeżeli podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie wskaże jakichkolwiek nowych okoliczności, bądź też podane przez niego fakty nie będą na tyle znaczące, aby mogły doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, skorzystanie z art. 165 p.p.s.a. nie będzie możliwe. Sąd w pełni podziela ocenę Referendarza, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły istotne nowe okoliczności, które miałby wpływ na zmianę postanowienia z dnia 9 listopada 2015r., którym odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Referendarz słusznie powtórzył, że ze znajdujących się w aktach sprawy zeznań podatkowych skarżącego za lata 2013–2014 wynika, że skarżący prowadził działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze. W tym kontekście zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie. Ponadto skarżący będąc ówcześnie przedsiębiorcą w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Tymczasem w 2014r. skarżący przeznaczył kwotę 1.000.000 zł celem spłaty kredytu. W kontekście powyższego podkreślić należy, że zobowiązania cywilnoprawne nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi, do których zaliczają się między innymi koszty sądowe. Brak jest więc podstaw do tego, aby z uwagi na wcześniej zaciągnięte kredyty oraz ich spłatę, przyznawać skarżącemu dofinansowanie ze środków publicznych, w postaci prawa pomocy. Nie do zaakceptowania jest stanowisko strony, która w pierwszej kolejności spłaca zobowiązania cywilnoprawne, a następnie oczekuje pomocy państwa w zakresie finansowania jej ze środków publicznych. Tym bardziej, że przychód tylko za 2013r. wyniósł ponad 45.000.000 zł. Ponadto na podstawie doświadczenia życiowego stwierdzić można, że mało prawdopodobne jest, aby osoba prowadząca działalność gospodarczą tak znacznych rozmiarów, jak prowadzona przez skarżącego w latach 2013-2014 nie miała z tego tytułu żadnych oszczędności (nie licząc darowizny otrzymanej w styczniu 2016r. od córki). Skarżący nie podał żadnych istotnych dla sprawy nowych okoliczności, albowiem trudno za takowe uznać ujawnienie oszczędności posiadanych przez jego małżonkę. Bez wątpienia posiadała je również na etapie składanego pierwotnie wniosku, jednakże skarżący nie chciał ich ujawnić. Powtórzyć należy, że z orzecznictwa sądów administracyjnych, wynika, że fakt, iż pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub, że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Także powoływanie się obecnie na umowę darowizny otrzymaną przez skarżącego w kwocie 9.000 zł (obecnie kwota oszczędności skarżącego wynosi 7.000 zł) od swojej córki (co nie jest kwestionowane) oraz posiadane aktualne oszczędności przez żonę skarżącego w kwocie 36.000 zł i wywodzenie z tego, że skarżący winien być zwolniony z wpisu ponad kwotę 20.000 zł w kontekście powyżej przytoczonych powodów nie zasługuje na uwzględnienie. Ponadto słusznie Referendarz ocenił, że nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której żona skarżącego, zamiast partycypować w kosztach sądowych, regularnie spłaca raty kredytu (a więc należności cywilnoprawne), a jednocześnie jej mąż oczekuje pomocy państwa w postaci prawa pomocy. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Końcowo wskazać należy, że w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem, a więc takich osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia bądź, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (zob. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05, dostępne w CBOSA na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Skarżący do takich osób nie należy. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.