III SA/Gd 289/18

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Adam Osik po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 30 stycznia 2018 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie transportu drogowego z naruszeniem prawa postanawia: odmówić wnioskodawczyni prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu sądowego od skargi. Skarżąca J. W. w piśmie z dnia 2 maja 2018 r. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi. W nadesłanym formularzu urzędowym PPF swój wniosek uzasadniła swą złą sytuacją majątkową. Wnioskodawczyni oświadczyła, że brak jest osób prowadzących z nią wspólne gospodarstwo domowe. W treści wniosku nie wskazała na posiadanie jakiegokolwiek majątku nieruchomego, czy też ruchomego, ani też oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności, czy też przedmiotów wartościowych, w tym pojazdów mechanicznych. Wnioskodawczyni oświadczyła, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej ponosi stratę. Wnioskodawczyni wskazując na swe miesięczne zobowiązania i stałe wydatki podała, że ponosi koszty spłaty kredytów w wysokości ok. 18.000 zł miesięcznie oraz spłaty rat z tytułu umów leasingu w wysokości ok. 20.000 zł miesięcznie. Mając na uwadze, że oświadczenia zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy były niewystarczające dla oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 1 czerwca 2018 r., wnioskodawczyni została wezwana do uzupełnienia w terminie 14 dni wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie następujących dokumentów i oświadczeń: a) odpisów wszystkich zeznań podatkowych (PIT-28, PIT-36, PIT-36L, PIT-37, PIT-38, PIT-39) wnioskodawczyni za 2017 rok bądź stosownego zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego w przedmiocie wysokości wszystkich dochodów osiągniętych w 2017 roku; b) wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawczynię rachunków bankowych (w tym rachunków lokat terminowych oraz rachunków dewizowych), na których gromadzone są środki pieniężne, w tym oszczędności, obrazujących historię (wszystkie wpłaty i wypłaty) oraz salda tych rachunków, w okresie ostatnich sześciu miesięcy, w tym również rachunków bankowych prowadzonych dal obsługi prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej pod nazwą A; c) kopii dokumentów potwierdzających zadeklarowaną w treści formularza urzędowego PPF okoliczność zadłużenia wnioskodawczyni z tytułu kredytu oraz okoliczności zawarcia umowy leasingu wraz z przedłożeniem kopii wyciągów z rachunków bankowych prowadzonych do obsługi powyższych zobowiązań oraz dokumentów potwierdzających spłatę tych zobowiązań za okres ostatnich trzech miesięcy bądź zaświadczeń wierzycieli o braku ich spłaty; d) podanie w jakiej wysokości wnioskodawczyni ponosi koszty związane z utrzymaniem lokalu w miejscu wykonywania działalności gospodarczej przy K. [...] w G. (np. czynsz, woda, ogrzewanie, gaz, energia elektryczna, telefony stacjonarne i telefony komórkowe), koszty obsługi księgowej, obsługi prawnej, inne koszty oraz wskazania w sposób jasny, z jakiego źródła koszty te są pokrywane; e) wyciągu z podatkowej księgi przychodów i rozchodów z działalności gospodarczej prowadzonej przez wnioskodawczynie pod nazwą A za okres ostatnich sześciu miesięcy; f) odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy lub deklaracji VAT-7K za ostatnie dwa kwartały; g) ewidencji środków trwałych; h) podanie ile wnioskodawczyni zatrudnia osób (w oparciu o umowę o pracę, umowę zlecenia, umowę o dzieło lub inne) wraz z wykazaniem wysokości wypłaconych tym osobom wynagrodzeń za okres ostatnich trzech miesięcy; i) oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawczynię jakichkolwiek pojazdów mechanicznych, w tym naczep ciężarowych (podania marki, roku produkcji, daty zakupu i aktualnej wartości); j) oświadczenia, czy wnioskodawczyni korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej w okresie ostatnich sześciu miesięcy, a jeżeli tak do przedłożenia stosownych zaświadczeń w tym zakresie od właściwego ośrodka pomocy społecznej; k) wyjaśnienia, jaki tytuł przysługuje wnioskodawczyni do lokalu mieszkalnego położonego w G. , przy ul. Z. [...] oraz wyjaśnienia, kto i w jakiej wysokości ponosi koszty utrzymania tego lokalu mieszkalnego; l) kopii dokumentów obrazujących wysokość wszystkich ponoszonych przez wnioskodawczynię miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (czynsz, opłaty za energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wodę, odbiór nieczystości, telefon, telewizję, internet, inne), za okres ostatnich trzech miesięcy.. Wnioskodawczyni w zakreślonym terminie nadesłała pismo z dnia 21 czerwca 2018 r., w którym oświadczyła, że na koszty utrzymania lokalu składają się koszty wynajęcia pomieszczenia w wysokości 159,90 zł, zaś koszty księgowości wynoszą 400 zł, przy czym wydatki te pokrywane są ze źródeł firmowych, czyli przychodu za faktury sprzedażowe (transportowe). Jednocześnie oświadczyła, że firma nie posiada żadnych środków trwałych. W firmie są zatrudnione 3 osoby na umowę o pracę. Wnioskodawczyni nie posiada żadnych samochodów zarejestrowanych na nią jako osobę prywatną, wszystkie zestawy są w leasingu. Wnioskodawczyni nie korzysta ze świadczeń społecznych. Odnośnie lokalu mieszkalnego położonego przy ul. Z. [...] w G., wnioskodawczyni oświadczyła, że nie jest on jej własnością, lecz został przywłaszczony w dniu 1 września 2017 r., a koszty jego utrzymania ponosi nowy właściciel. Wnioskodawczyni dołączyła do ww. pisma kserokopie następujących dokumentów: zeznania PIT-36L za 2017 r., podatkowej księgi przychodów i rozchodów za 2018 r. prowadzonej dla wykonywanej działalności gospodarczej pod nazwą A, listy płac za miesiące kwiecień i maj 2018 r., wyciągów z dwóch rachunków bankowych wnioskodawczyni za okres od stycznia do maja 2018 r., potwierdzeń przelewów i faktur VAT dotyczących opłat leasingowych. W tym stanie rzeczy uznano, co następuje: Instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 – 262 p.p.s.a. stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (obejmującym zwolnienie od kosztó sądowych w części) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie w ww. przepisie słowa "wykazanie" oznacza, że o ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, która nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wywodzi uprawnienie do zastosowania wobec niej prawa pomocy, ciąży na stronie. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego i dochodów oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 p.p.s.a. uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Sytuacja, o jakiej mowa w ww. art. 255 p.p.s.a., wystąpiła w niniejszej sprawie, albowiem oświadczenia skarżącej zawarte w formularzu urzędowym PPF były niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz budziły wątpliwości. Wnioskodawczyni złożyła oświadczenia o braku jakiekolwiek majątku, jak i dochodu, wskazując jednocześnie na swe zobowiązania i stałe wydatki obejmujące spłatę kredytów oraz rat leasingowych w łącznej kwocie 38.000 zł miesięcznie. Z powyższych względów niezbędnym było dokonanie kompletnej oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, jak również rzeczywistych jej możliwości płatniczych w związku z zadeklarowanymi wydatkami z tytułu zobowiązań kredytowych oraz leasingowych. Odpowiedź wnioskodawczyni na wezwanie referendarza sądowego powstałych wątpliwości nie usunęła, albowiem – poza przedstawieniem opisanych wyżej oświadczeń i dokumentów - wyjaśnienia wnioskodawczyni pozostają niekompletne. W przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy obiektywnego uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy. Wnioskodawczyni, nie wykonując w sposób rzetelny wezwania z dnia 1 czerwca 2018 r., uniemożliwiła dokonanie pełnej oceny wysokości deklarowanych stale ponoszonych wydatków, na które składają się nie tylko koszty rat leasingowych, lecz również koszty spłaty kredytów. Wnioskodawczyni nie przedłożyła nadto odpisów deklaracji VAT-7, czy też VAT-7K. Jednocześnie należy stwierdzić, że już z przedłożonych przez wnioskodawczynię kopii dokumentów, mimo zaniechania przedłożenia wszystkich oświadczeń i dokumentów objętych wezwaniem, wynikało, że stan majątkowy i dochodowy wnioskodawczyni pozwala na pokrycie kosztów postępowania obejmujących koszty wpisu od skargi wynoszącego 450 zł. Wnioskodawczyni wykazała ciążące na niej zobowiązania prywatnoprawne z tytułu umów leasingowych, a także zadeklarowała spłatę rat kredytów o znacznej wysokości, bo wielokrotnie przekraczającej wysokość należnego wpisu sądowego od skargi. Podkreślić jednak należy, że wnioskodawczyni nie sygnalizowała jakichkolwiek trudności w terminowym regulowaniu tychże zobowiązań. Niewątpliwie wpływ na możliwość regulowania ww. znacznych obciążeń finansowych, jak również innych kosztów wykazanych przez wnioskodawczynię (jak np. kosztów wynagrodzeń pracowników) ma okoliczność osiągania stosunkowo wysokich przychodów z prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej, które za rok 2017 wyniosły 427.937,97 zł, zaś w miesiącach od stycznia do kwietnia 2018 r. odpowiednio: 52.803,21 zł, 54.995,00 zł, 52.112,80 zł i 47.023,26 zł. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że z przedłożonej podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ww. miesiące wynika, że wnioskodawczyni aktywnie prowadzi działalność gospodarczą, w każdym miesiącu tego roku wykazując zarówno przychody, jak i wydatki. Okoliczność nieosiągania zysku lecz straty z tytułu prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej nie może być decydująca dla oceny jej możliwości płatniczych. Jak podkreśla się w orzecznictwie, nawet fakt odnotowania straty nie przesądza jeszcze faktu, że podmiot utracił płynność finansową, a co za tym idzie, powstanie straty nie warunkuje automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Trzeba pamiętać, że strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi sytuacji tożsamej z brakiem środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2014 r., II GZ 172/14, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Stąd w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 listopada 2014 r., II FZ 1843/14, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Prowadzi to zatem do oceny, że wnioskodawczyni pomimo deklarowanej złej sytuacji finansowej jest w stanie opłacić koszty sądowe. Dodać należy, że z zestawienia operacji na rachunku bankowym prowadzonym dla potrzeb prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej wynika, że w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 1 czerwca 2018 r. suma uznań wyniosła 190.110,29 zł, a suma obciążeń wniosła 199.070,68 zł. Dane te potwierdzają, że wnioskodawczyni w ramach prowadzonej działalności gospodarczej obraca środkami pieniężnymi w kwotach znacznie przekraczających wysokość należnego wpisu sądowego od skargi. Również fakt spłaty rat kredytowych czy opłat leasingowych z tytułu zaciągniętych zobowiązań na znaczne kwoty nie mógł wpłynąć na odmienną ocenę możliwości płatniczych strony wnioskującej oraz jej rodziny. Należy bowiem podkreślić, że obowiązek spłaty zobowiązań prywatnoprawnych nie stanowi przesłanki, która obliguje do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Spłata tego rodzaju zobowiązań nie może być uznawana za wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym (por. postanowienia Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Zaciągnięte przez stronę kredyty czy zawarte umowy leasingu świadczą bowiem o jej zdolnościach płatniczych, a przez to wyłączają możliwość przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. akt II GZ 56/05, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). W orzecznictwie sądowym prezentowane jest przy tym stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). W literaturze przedmiotu zwrócono również uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). W świetle powyższych rozważań wnioskodawczyni jest w stanie z osiąganych przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej poczynić oszczędności na poczet kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi bez uszczerbku w swych koniecznych potrzebach. Jednocześnie wnioskodawczyni nie wykazała, jakie są koszty jej utrzymania, jak choćby koszty utrzymania miejsca jej zamieszkania. Wątpliwości w tym zakresie nie zostały wyjaśnione, albowiem odnośnie lokalu mieszkalnego położnego pod adresem wskazanym jako miejsce zamieszkania wnioskodawczyni, wyjaśniła ona, że lokal została wywłaszczony i koszty jego utrzymania ponosi nowy właściciel. Zabrakło natomiast wykazania, pomimo wezwania, jakie są miesięczne koszty utrzymania wnioskodawczyni, chociażby związane z zamieszkiwaniem w jakimkolwiek innym lokalu mieszkalnym. Dodać należy, że przez uszczerbek, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por.: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 137/05, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Tego rodzaju sytuacja w przypadku wnioskodawczyni nie zachodzi. Nie podała ona bowiem, żadnych okoliczności, które wskazywałyby na trudności w pokryciu podstawowych potrzeb życiowych. Z uwagi na powyższe referendarz sądowy, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.