I SA/Gl 311/15

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg płatniczych – umorzenie zaległości podatkowej w kwestii wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym p o s t a n a w i a 1) zwolnić skarżącą od kosztów sądowych w zakresie obejmującym część każdorazowej opłaty sądowej przekraczającą kwotę 100,00 (słownie: sto 00/100) złotych; 2) odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W ramach urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (druk PPF z dnia 20 kwietnia 2015 r., nadesłanego w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, D. F. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata. Uzasadniając wniosek, nawiązawszy do uzasadnienia skargi w jej sprawie, podkreśliła że w latach 2009-2010 zaczęły się jej problemy finansowe. Najpierw jej mąż stracił zatrudnienie z uwagi na likwidację zakładu pracy. Jego stan zdrowia nie był wtedy najlepszy. Po tym jak stracił pracę nie mógł znaleźć następnej, a nadto zaczęły się jego poważne problemy zdrowotne. Na skutek pogarszającego się stanu zdrowia amputowano mu nogę, a w wyniku dalszych komplikacji drugą nogę. Nie otrzymywał wtedy żadnej pomocy, ani dochodów. Rentę przyznano mu dopiero od czerwca 2012 r. W tych okolicznościach skarżąca i jej mąż zmuszeni byli sprzedać mieszkanie i zamieszkać w starym domu po jej rodzicach, który wymagał przystosowania do zamieszkania przez osobę niepełnosprawną. W tym okresie od 2009 r. brakowało im pieniędzy nawet na jedzenie. Z tych też powodów skarżąca musiała zasilić budżet domowy z kredytów. Pomimo tego, że skarżąca przeszła na emeryturę, musiała rozpocząć prowadzenie działalności gospodarczej jako sprzątaczka. Obecnie w związku z opisanymi wyżej problemami musi spłacać zaległe zobowiązania kredytowe. Łączna kwota miesięcznych rat stanowi obecnie 3.120,00 zł. Skarżąca zauważyła, że wnosząc o umorzenie należności podatkowych wysokość tych rat wynosiła 1.813,62 zł. Do stałych miesięcznych wydatków skarżąca zaliczyła: składkę na rzecz ZUS w kwocie 279,41 zł; kwotę 100 zł z tytułu zakupu jej lekarstw; kwotę 500-600 zł z tytułu wydatków na leki i środki pielęgnacyjne dla jej męża. Na utrzymanie domu (woda, energia elektryczna, gaz, węgiel i podatek) wydają miesięcznie około 600-700 zł. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartego w ww. druku PPF, wynika, że skarżąca wraz z mężem posiadają stuletni, parterowy dom o pow. 80 m2. Skarżąca nie posiada oszczędności ani wartościowych przedmiotów. Łączny dochód gospodarstwa domowego oznaczono w kwocie 4.864,65 zł brutto. W oparciu o dokumentację źródłową, nadesłaną przez skarżącą przy piśmie z dnia 6 maja 2015 r. w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, ustalono, co następuje. Skarżąca wraz z mężem dysponuje miesięcznym budżetem w kwocie około 4.027,00 zł netto, w tym jej dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (1.726,57 zł brutto pomniejszone o należny podatek <150 zł> i składkę na rzecz ZUS <280 zł>, co w konsekwencji daje kwotę około 1.300,00 zł). Stałe miesięczne wydatki związane ze spłatą zobowiązań kredytowych wynoszą około 3.534,00 zł. Z kolei stałe, udokumentowane wydatki ponoszone w gospodarstwie domowym ustalono na poziomie około 447,60 zł (w tym 100 zł na lekarstwa; jest to średnia z przedstawionych faktur dokumentujących wydatki w okresie od stycznia do kwietnia 2015 r.). Obciążenia budżetu domowego wynoszą zatem w skali miesiąca łącznie bez mała 4000 zł. Budżet ten wspierany jest przez odnawialną linię kredytową z limitem transakcji do kwoty 2.200,00 zł. Wskazane wyżej obciążenia finansowe skarżącej stanowią między innymi raty z tytułu pożyczki zaciągniętej w instytucji parabankowej. RRSO z tytułu tej umowy wynosi 153,49 %. Ustalono nadto, że w toku postępowania administracyjnego, mocą pełnomocnictwa z dnia 7 stycznia 2015 r., skarżąca umocowała do działania w jej imieniu adwokata z wyboru. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Intencją skarżącej jest w tej sprawie uzyskanie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata (vide pkt 4 druku PPF). Rozstrzygnięcie wniosku sprowadza się więc do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Stosownie bowiem do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym – obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i m.in. ustanowienie adwokata (art. 245 § 2 cyt. ustawy) – uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie rozpoznającego wniosek, D. F. nie wykazała, iż nie będzie w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wypada w tym miejscu zwrócić uwagę wnioskującej, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Pogląd taki wielokrotnie prezentował Naczelny Sąd Administracyjny (przykładowo w postanowieniu z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 797/11; LEX nr 1104128). Przenosząc tę uwagę natury ogólnej na grunt niniejszej sprawy stwierdzono, że skarżącą nie można zaliczyć do osób, które z uwagi na - niewątpliwie występujące w jej przypadku - trudności życiowe została pozbawiona całkowicie środków do życia. Stwierdzono bowiem, że wraz z mężem uzyskują stałe miesięczne dochody, które bilansują miesięczne wydatki. Nie umknęło uwadze rozpoznającego wniosek, że ta równowaga jest możliwa po części dzięki odnawialnej linii kredytowej, co znalazło także wyraz w sentencji niniejszego orzeczenia. Nawiązując jednakowoż do wielokrotnie akcentowanych przez skarżącą obciążeń finansowych związanych ze spłatą kredytów, trzeba podkreślić, że w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, pozostają one bez znaczenia z omawianego punktu widzenia i nie mogą świadczyć o tym, że w przypadku skarżącej spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy płynąca z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Przykładowo w postanowieniu z dnia 12 marca 2014 r. sygn. akt II GZ 96/14 Sąd ten przyjął, że "obowiązek spłacania obciążających skarżącego kredytów czy rat leasingowych nie może przesądzać o zwolnieniu strony z obowiązku poniesienia kosztów sądowych. Zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa nad zobowiązaniami publicznoprawnymi, a jak wynika z oświadczenia skarżącego - spłaca on raty kredytu, pożyczki oraz raty leasingowe, co oznacza, że dysponuje środkami finansowymi, które mógłby przeznaczyć na opłaty sądowe". Sąd kasacyjny tożsamy pogląd przyjął jeszcze w szeregu innych orzeczeń (patrz postanowienia: z dnia 5 marca 2014 r., sygn. akt II FZ 117/14; z dnia 18 października 2012 r., sygn. akt II OZ 919/12; z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/14; z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt I FZ 462/09; wszystkie dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej www.nsa.gov.pl). Mając z jednej strony na uwadze przywołaną wyżej linię orzeczniczą, wykluczającą uwzględnienie w tym przypadku wniosku w całości, a z drugiej zaś, nadzwyczajną sytuacją losową skarżącej uznano, że jej wniosek może być rozstrzygnięty przez pryzmat częściowego przyznania prawa pomocy. W toku rozpoznania wniosku nie stracono z pola widzenia tych okoliczności stanu faktycznego, które zostały udokumentowane i pozostają bezsporne, a świadczące o tym, że skarżąca posiada relatywnie wysokie zadłużenie, przede wszystkim w instytucjach bankowych, jak i parabankowych, co wymiernie ogranicza jej możliwości płatnicze. Przyjęto, że pojęcie "jakichkolwiek", użyte w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., stanowi synonim pojęcia "żadnych", a tym samym, jeżeli chociaż w niewielkim, czyli jakimkolwiek stopniu osoba ubiegając się o przyznanie w zakresie całkowitym pomocy prawnej jest w stanie ponieść koszty postępowania, to przyjąć należy, że prawo pomocy może zostać przyznane tylko w zakresie częściowym (por. Piotr Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] Polski model sądownictwa administracyjnego, pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Oficyna Wydawnicza VERBA, Lublin 2003, s. 117). W myśl zatem art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w tym zakresie – obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości bądź w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 cyt. ustawy) – uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W omawianym przypadku, zdaniem rozpoznającego wniosek, wskazana przesłanka zwolnienia częściowego w stosunku do skarżącej zachodzi i że bez niebezpieczeństwa uszczerbku utrzymania koniecznego może ona uiścić jedynie ułamek kosztów, o którym mowa w pkt 1 sentencji. W kontekście odmowy przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt 2 sentencji), w tym również poprzez ustanowienie adwokata, należy zwrócić uwagę, że jeszcze w toku postępowania administracyjnego skarżąca ustanowiła pełnomocnika z wyboru, który w jej imieniu zapoznał się aktami tej sprawy. Przyjęto także, że pełnomocnictwo to z uwagi na wskazany w nim zakres, wygasło zaraz po dokonaniu wskazanej wyżej czynności przez adwokata. Nie mniej jednak sam fakt ustanowienia pełnomocnika z wyboru w toku postępowania administracyjnego determinuje po części rozstrzygnięcie obecnie złożonego wniosku w tym zakresie. W uznaniu rozpoznającego wniosek, skoro skarżąca mogła cztery miesiące temu ustanowić pełnomocnika z wyboru, może to zrobić ponownie w sytuacji, w której uzna to za konieczne i uzasadnione. Co znamienne, przyjęto na gruncie przedstawionych przez skarżącą dokumentów, że zarówno dochody, jak i obciążenia budżetu domowego skarżącej były wówczas takie same jak obecnie. Jedynie na marginesie wypada w tym miejscu wyjaśnić, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, kluczowe znaczenie ma etap postępowania sądowego, w którym taki wniosek został zgłoszony. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2005 r. (sygn. akt II OZ 818/05, niepubl.) wyrażono pogląd, że na wstępnym etapie postępowania sądowego brak jest podstaw, ażeby ustanowić na rzecz skarżącego adwokata, mając na względzie także fakt, że sąd I instancji nie jest związany granicami skargi i jest zobligowany do badania zgodności z prawem zaskarżonego aktu lub bezczynności z urzędu, co może powodować uwzględnienie skargi nawet przy jej wadliwym sformułowaniu oraz znikomej aktywności strony skarżącej w procesie przed sądem administracyjnym. Nadto w myśl art. 6 P.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Pogląd ten utrzymywany jest również w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (przykładowo można wskazać na postanowienia z dnia 17 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 970/12 i z dnia 29 listopada 2012 r.; oba dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej www.nsa.gov.pl). Z tych względów zapadłe obecnie orzeczenie, w części dotyczącej odmowy ustanowienia pełnomocnika, nie narusza realizacji prawa skarżącej do sądu. W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.