I SA/Gl 864/11

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K.J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych w kwestii wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. W ramach urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (druk PPF z dnia 18 sierpnia 2011 r.) K.J. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek odnotował, że ma troje dzieci, którymi opiekuje się jego żona. Z tych względów w chwili obecnej prowadzi zarówno swoją działalność, jak i tą, która należy do jego małżonki. Łączny dochód z tego tytułu to średnio 5.000,00 zł miesięcznie. Skarżący podkreślił przy tym, że spłaca kredyt hipoteczny na nieruchomość mieszkalną w kwocie 370.000,00 zł z miesięczną ratą w kwocie 2.400,00 zł. Z tych względów – jak podniósł skarżący – jego rodzina żyje skromnie, zaś w niniejszej sprawie pozostaje ofiarą działalności innych podmiotów. Zaznaczył, że jest pod opieką [...] a wdrożenie egzekucji pozbawi jego rodzinę dochodu i może spowodować zaprzestanie spłaty kredytu, co w konsekwencji doprowadzi do utraty domu. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartego w druku PPF, wynika, że skarżąca tworzy gospodarstwo domowe wraz z żoną i trójką małoletnich dzieci. Wnioskujący nie posiada zasobów pieniężnych. Jego majątek – zgodnie z treścią oświadczenia – stanowi 1/6 udziału w domu (skarżący zajmuje 76 m2). W tych ramach oświadczył nadto, że posiada "dom w budowie", zaś działka na której jest posadowiony należy do jego żony. Do posiadanych składników majątkowych o wartości powyżej 3000 euro zaliczył samochód ciężarowy marki STAR (rok prod. 2000) o wartości 15.000,00 zł, który służy mu do wykonywanej działalności gospodarczej. W rubryce "dochód miesięczny brutto" skarżący zdeklarował kwotę 5.000,00 zł brutto z tytułu prowadzonych działalności gospodarczych. W wyniku analizy ww. oświadczenia, pismem z dnia 18 października 2011 r., referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku poprzez: 1. wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; koszty ubezpieczenia; aktualny nakaz płatniczy podatku od nieruchomości itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało dodatkowo wskazać kto i w jakiej wysokości partycypuje w ponoszeniu rzeczonych opłat; dodatkowo należy przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należy przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; 2) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby pozostające/zameldowane (zamieszkałe) w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych oraz gospodarczych (obsługujących prowadzoną działalność gospodarczą), obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich sześciu miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie likwidacji któregokolwiek z nich – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku; 3) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów – należy w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne) – ten punkt wezwania dotyczy wszystkich domowników pozostających w gospodarstwie domowym; dla udokumentowania dochodów z działalności gospodarczej należało nadesłać kopie dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy prowadzonej przez skarżącego i jego żonę działalności gospodarczej w okresie ostatnich sześciu miesięcy, w tym przede wszystkim księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), deklaracji VAT, raportów kasowych; w tych ramach należy nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; 4) przedłożenie kopii zeznań podatkowych za lata 2009-2010, złożonych przez skarżącego oraz pozostałe osoby przebywające w gospodarstwie domowym; 5) wykazanie tytułu prawnego do nieruchomości położonej w P. przy ul. [...] oraz nadesłanie zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wskazującego na wszystkie osoby zameldowane pod tym adresem; 6) wykazanie tytułu prawnego do nieruchomości położonej w D. przy ul. [...]; 7) wykazanie okoliczności podnoszonej we wniosku, tj. spłaty umowy kredytu hipotecznego w ratach miesięcznych 2400 zł; w tych ramach należało nadesłać dokumentację, która potwierdziłaby wysokość uiszczanej raty oraz przedmiot zabezpieczenia tejże umowy; 8) udokumentowanie okoliczności podniesionej w druku PPF, tj. "dom w budowie, działka jest własnością żony"; w tych ramach należało wykazać tytuł prawny do działki (określający m.in. jej wielkość) oraz nadesłać kopie kart z dziennika budowy, na których zawarte są ostatnio dokonane wpisy. W treści przywołanego wyżej pisma zawarto nadto pouczenie, zgodnie z którym niezastosowanie się do treści wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej w skrócie: P.p.s.a. Odpowiadając na przytoczone wyżej wezwanie strona wnioskująca nadesłała plik dokumentów, w tym: informacje o rachunkach bankowych posiadanych w A z dnia 9 listopada 2011 r. (wynika z niej, że skarżący i jego żona posiadają w tym banku po dwa rachunki, w tym osobisty i firmowy; oba rachunki zostały objęte zajęciami komorniczymi); wyciągi z rzeczonych rachunków bankowych za okres od 31 maja 2011 r. do 31 października 2011 r.; oświadczenie wnioskodawcy z dnia 8 listopada 2011 r., z którego wynika, że "szacunkowo wszystkie koszty związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego miesięcznie wynoszą: koszty wyżywienia – 2500 zł, koszty ubrań chemii gosp. dom – 500 zł" (skarżący zaznaczył przy tym, że w przypadku choroby dzieci koszty te ulegają zwiększeniu); umowę oraz harmonogram spłaty kredytu na kwotę 371.910,00 zł (miesięczna rata w kwocie 2.405,40 zł); zeznanie o wysokości uzyskanego przychodu - PIT-28, z którego wynika, że M.J. uzyskała w 2010 r. łączny przychód po odliczeniach z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 178.863,00 zł. Do akt sprawy złożono nadto: umowy najmu, na podstawie których skarżący ma prawo dysponowania nieruchomościami na potrzeby prowadzonej przez niego działalności; kopię zeznania PIT-36, z którego wynika, że K.J. w 2010 r. uzyskał dochód po odliczeniu dochodu zwolnionego, strat i składek na ubezpieczenie społeczne w kwocie 89.332,16 zł z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej. Na potrzebę rozpoznania wniosku nadesłano także: fakturę prognozującą zużycie gazu (należność za dwa miesiące wynosi 75,44 zł; punkt poboru gazu wskazano na nieruchomość położoną w S. przy ul. [...], zaś nabywcę: J.K., ul. [...] dz. [...],[...] S.); fakturę dokumentującą zakup energii elektrycznej (prognoza na pięć miesięcy – 455,64 zł; punkt odbioru oznaczono jako nieruchomość położoną w S. przy ul. [...]; nabywcą jest M.J., której adres jest tożsamy z adresem odbioru energii); fakturę dokumentującą wysokość opłat za wodę oraz odprowadzenie ścieków na łączną kwotę 204,31 zł (punkt odbioru oznaczono jak w ww. fakturach); umowę o kredyt dokumentującą zakup ratalny sprzętu RTV-AGD na kwotę 4.610,95 (miesięczna rata w kwocie 258,20 zł); akt notarialny dokumentujący, że K.J. jest w 1/6 współużytkownikiem wieczystym działki gruntu o pow. 540 m2 i jednocześnie w 1/6 części współwłaścicielem nieruchomości na niej posadowionych; akt notarialny dokumentujący zawarcie w dniu 27 stycznia 2010 r. umowy majątkowej małżeńskiej i umowy o podział majątku wspólnego pomiędzy skarżącym i jego żoną (wynika z niej, że prawo własności nieruchomości o pow. 966 m2, na której skarżący i jego żona budują dom należy do M.J.); umowy o świadczenie usług przedszkolnych wraz z dowodem wpłaty za żywienie (121 zł/miesiąc za jedno dziecko); paragony fiskalne dokumentujące zakup medykamentów za łączną kwotę 215,57 zł; wyciąg z ewidencji środków trwałych, z której wynika, na stanie firmy (na dzień 2 września 2011 r. – data ostatniego wpisu) pozostaje: beton do wylewki, pręty żebrowane BST 500 S oraz samochód ciężarowy marki MAN rok prod. 2000. W nadesłanej dokumentacji źródłowej znalazły się nadto wydruki z podatkowej księgi przychodów i rozchodów firm: B M.J.(dalej: "1") i C K.J. (dalej: "2"). Z zestawienia obrotów z 2011 r. wynika, że firma 1 przyniosła we wrześniu dochód w kwocie 10.606,65 zł (narastająco, od początku roku 2011 r., dochód ten wyniósł 61.735,76 zł; dochód w sierpniu br. – 3.936,05 zł). Z zestawienia firmy 2 wynika odpowiednio: 14.625,26 zł; 83.022,27 zł oraz 20.004,70 zł. Wypada nadto nadmienić w tym miejscu, że do dokumentacji źródłowej skarżący dołączył nadto oświadczenie, w którym podniósł, że do dnia 15 listopada 2011 r. prześle do Sądu wymagane karty dziennika budowy oraz zeznanie roczne PIT za 2009 r. W dniu 21 listopada 2011 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) wpłynęło pismo procesowe skarżącego, w którym zastrzegł na wstępie, iż znane mu są konsekwencje podawania fałszywych informacji oraz oświadczył, że nie był karany za składanie fałszywych zeznań. W dalszej kolejności zeznał, co następuje: "- dom w budowie jest gotowy do zamieszkania i powoli przewozimy meble, sadzę że do 25-11-2011 zamieszkamy w nim - dzięki pomocy ojca żony - pożyczka w wysokości 26 700 zł na prace wykończeniowe. - dziennik budowy jest w posiadaniu kierownika budowy i mam kłopot ze skontaktowaniem się z nim. - z żoną M.J. mieszkamy razem we wspólnym gospodarstwie i to aktualnie żona ponosi wszelkie koszty utrzymania. - ze względów finansowych tj. utraty płynności zakończyłem działalność gospodarczą z dniem (31.10.2011 r. tzn. od sierpnia 2011 r. wszystkie moje dochody wpływały na konto Urzędu Skarbowego w Z. Łączna kwota zajęcia to około 49 000 zł z czego 39 171,55 zł to dochody z działalności a około 10 000 zł to zwrot różnicy w stawce VAT za materiały budowlane. - w wyniku zajęcia wynagrodzenia z działalności ma zaległości z tytułu podatku VAT za 08-2011 w kwocie 6321 zł oraz za 09-2011 w kwocie 2951 zł, podatku dochodowego za 08-2011 w kwocie 3478 zł oraz za 09-2011 w kwocie 2455zł , składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne w kwocie 2522,28 zł, leasingu samochodu marki FORD w kwocie 4820 zł, dzierżawy terenu i biura pod działalność w kwocie 1685 zł, usługi telekomunikacyjne w kwocie 1385 zł - zeznanie podatkowe za 2009 rok wykorzystywałem przy udzielaniu kredytu na budowę domu i zgubiłem i niezwłocznie doślę zaświadczenie z Urzędu Skarbowego o osiągniętych dochodach. - posiadam również nieuregulowane zobowiązanie w stosunku do firmy montującej drzwi wewnętrzne w kwocie 9200 zł (koszt drzwi i montażu), lecz usługa ta nie została zakończona ze względu na moje problemy finansowe. - dla spłaty wielu zobowiązań w miesiącu sierpniu 2011 sprzedałem samochód marki Citroen Berlingo - zobowiązania dotyczyły zarówno zobowiązań wynikających z działalności firmy jak i budowy domu." W dalszej części pisma z dnia 21 listopada 2011 r. (data nadania) skarżący oświadczył, że "sytuacja [jego] rodziny jest bardzo ciężka, tylko dzięki wsparciu rodziny i niewielkim przychodom gotówki z działalności żony jesteśmy jakoś w stanie powiązać koniec z końcem, lecz zaległości żony też ciągle rosną i sądzę, że na dłuższą chwilę sytuacja ta nie ma prawa bytu. Zajęcie konta firmowego żony zasiliło konto Urzędu Skarbowego w Z. w kwotę około 4500 zł. Z informacji żony wynika, że ma zaległości w stosunku do Urzędu Skarbowego w Z. 1378 zł PIT-5,102 zł PIT-4 oraz Urzędu Skarbowego w D. w kwocie 2960 zł z tytułu VAT-7. Zobowiązanie w stosunku do dostawców towarów przekroczyły kwotę 21000 zł a za dzierżawę zalega podnajmującemu kwotę około 1700 zł za miesiące październik i listopad 2011 roku." Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli w świetle art. 245 § 3 przywołanej ustawy obejmującym m. in. zwolnienie od kosztów sądowych, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna zatem udowodnić istnienie tego faktu. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez nią dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest ona w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Wziąwszy więc pod uwagę przytoczoną wyżej przesłankę zastosowania dobrodziejstwa procesowego, jakim jest przyznanie prawa pomocy, w konfrontacji ze zgromadzonym materiałem źródłowym uznano, że skarżący nie zasługuje na zwolnienie od kosztów sądowych we wnioskowanym przez niego zakresie. Wyprzedzając szczegółowe, analityczne spostrzeżenia co do zgromadzonego tutaj materiału źródłowego i składanych oświadczeń wypada w tym miejscu zwrócić uwagę wnioskodawcy, że w toku rozpoznania wniosku uwzględniono łączne dochody skarżącego i jego małżonki, pomimo deklarowanej rozdzielności majątkowej. Taki stan rzeczy wynika, po pierwsze z tego, że skarżący sam – wypełniając urzędowy formularz – wskazał, iż żona pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (patrz pkt 6 druku PPF z dnia 18 sierpnia 2011 r.), po wtóre, przyjmuje się w judykaturze, że przez pryzmat art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) wyłączenie wspólności majątkowej małżeńskiej nie wyklucza możliwości pomocy małżonkowi. Przepis ten zobowiązuje małżonków do wzajemnej pomocy, niezależnie od tego, czy pozostają oni w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). W innym ze swoich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami" (z uzasadnienia postanowienia z dnia 29 czerwca 2009 r. sygn. akt I FZ 229/09). Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygał w innych postanowieniach (np. z dnia 1 września 2010 r. sygn. akt II FZ 421/10; z dnia 12 sierpnia 2010 r. sygn. akt I GZ 268/10; z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 233/09; wszystkie dostępne na stronie internetowej: www.nsa.gov.pl/baza orzeczeń). W płaszczyźnie rozważań bardziej szczegółowych należy przede wszystkim odnotować brak korelacji pomiędzy oświadczeniem skarżącego, złożonym na druku urzędowego formularza, a stanem faktycznym wynikającym z dokumentów źródłowych. Zauważone, i niżej wypunktowane, niespójności zasadniczo wpłynęły w gruncie rzeczy na rozstrzygnięcie wniosku K.J. Po pierwsze, skarżący zeznał, że miesięczny budżet jego gospodarstwa domowego, oparty wyłącznie na dochodach z działalności gospodarczej prowadzonej przez niego i żonę, wynosi miesięcznie 5.000,00 zł brutto. Tymczasem z dokumentów źródłowych wynika, że dochód ten stanowi bez mała kwotę około 16.100,00 zł (średnia z dziewięciu miesięcy). Na podstawie "zestawień obrotów z miesiąca września" ustalono, iż firma K.J. przyniosła dochód (narastająco od początku roku) w kwocie 83.022,27 zł, zaś firma M.J. – odpowiednio – 61.735,76 zł. Symptomatyczne jest to, że w miesiącu, w którym skarżący wypełnił urzędowy formularz jego wniosku, dochód w jego gospodarstwie domowym wyniósł 23.940,75 zł. Po drugie, nie dano wiary oświadczeniu skarżącego, iż budowa jego domu została wstrzymana na okres jednego roku z uwagi na brak środków (vide druk PPF). W tych ramach należy odnotować, że pomimo przedłużonego terminu do nadesłania kart z dziennika budowy, takowe nie wpłynęły do Sądu do dnia dzisiejszego. Wypada odnotować, że w dniu 1 czerwca 2011 r. A uruchomił na rzecz skarżącego transzę kredytu na prace wykończeniowe i przyłącza w kwocie 77.500,00 zł. Znamienne jest także to, że odpowiadając na wezwanie do wykazania wydatków ponoszonych z tytułu utrzymania gospodarstwa domowego, skarżący nadesłał dokumenty potwierdzające dostawę mediów do obiektu usytuowanego w S. przy ul. [...], a nie do nieruchomości, którą wskazano w druku PPF jako adres zamieszkania, tj. P., ul. [...]. Na podstawie zgromadzonych dokumentów nie sposób zaprzeczyć hipotezie, że nieruchomość oznaczona nr działki [...] lub nr [...] (patrz np. faktura VAT nr [...] z dnia 20 października 2011 r.), bądź nr [...] (patrz faktura VAT nr [...] z dnia 19 października 2011 r. to ta sama nieruchomość, w której skarżący zamieszkuje wraz z żoną i dziećmi, i w której znajduje się jego "centrum życiowe." Taki stan rzeczy – zdaniem rozpoznającego wniosek – miał już miejsce w toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Konkluzje te zdaje się potwierdzać oświadczenie skarżącego z dnia 19 listopada 2011 r. Należy w tym miejscu odnotować, że pismu skarżącego z dnia 19 listopada 2011 r. nie można przypisać waloru dowodowego, wszak zawarte tam oświadczenia nie zostały wsparte jakąkolwiek dokumentacją źródłową. Z kolei ujawnione wyżej nieścisłości wskazują, że skarżący zmierza do wskazania tylko tych okoliczności stanu faktycznego, które mogłyby wpłynąć na pozytywne dla niego rozstrzygnięcie wniosku. Niezależnie od poczynionych wyżej spostrzeżeń trzeba podkreślić, że przez "uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny", o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 137/05, nie publ.). Nie sposób sytuacji materialnej skarżącego postrzegać w kategoriach socjalnych standardów utrzymania, w szczególności w czasokresie, w którym zainicjował on niniejsze postępowanie. Należy w tym miejscu ponownie nawiązać do rzeczywistych dochodów w gospodarstwie domowym skarżącego w sierpniu br. Wytknąć trzeba także skarżącemu, że świadomy obowiązku ponoszenia kosztów sądowych wyzbywał się środków pieniężnych z zamiarem przerzucenia obowiązku ponoszenia tychże kosztów na Skarb Państwa (przykładowo transakcja zakupu z dnia 1.08.2011 r. na kwotę 3.047,00 zł w sklepie MEDIA MARKT). Wypada nadto podkreślić, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie tyle istotna jest wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Tymczasem zwłaszcza spłata kredytu konsumpcyjnego nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06; podobnie w postanowieniu NSA z dnia 17 listopada 2011 r. sygn. akt I FZ 315/11; źródło: www.nsa.gov.pl/baza orzeczeń). Nadto prywatne zobowiązania skarżącego nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 12 lipca 2011 r. sygn. akt II GZ 344/11; tamże). W związku z powyższym, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.