II SA/Gl 1082/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. M. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 17 stycznia 2017 r. sygn. akt II SA/Gl 1082/16 w sprawie ze skargi S. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uprawnień do kierowania pojazdami postanawia: 1. zmienić częściowo postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 17 stycznia 2017 r. w ten sposób, że zwolnić skarżącego od kosztów sądowych w zakresie obejmującym część każdorazowej opłaty sądowej, przekraczającą kwotę 100 zł (sto złotych); 2. utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie w pozostałym zakresie. Wnioskiem z dnia 29 listopada 2016 r. skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z małżonką. Zamieszkują w lokalu własnościowym o powierzchni 63,5 m2. Nie posiadają żadnych cennych składników majątkowych ani oszczędności, poza pojazdem z [...] r. marki [...]. Ich źródłem utrzymania są świadczenia emerytalne w łącznej kwocie 4300 zł. W ramach stałych wydatków wskazano na: opłaty za w/w lokal w kwocie 832 zł miesięcznie, koszty leczenia i zabiegów około 800 zł miesięcznie oraz 400 zł rocznie z tytułu podatku i użytkowania wieczystego nieruchomości. Skarżący wyjaśnił, że wymaga stałej opieki lekarskiej w zakresie onkologicznym, kardiologicznym i hematologicznym, a jego małżonka w zakresie kardiologicznym i reumatologicznym. W odpowiedzi na wezwanie wystosowane przez referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego nadesłał dokumenty potwierdzające wskazane przez skarżącego koszty utrzymania lokalu mieszkalnego oraz paragony potwierdzające korzystanie z płatnych usług medycznych – datowane na maj 2016 r. w łącznej kwocie 738 zł. Starszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 17 stycznia 2017 r. nie uwzględnił powyższego wniosku, uznając, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż skarżący nie będzie w stanie samodzielnie ponieść kosztów sądowych. Referendarz zwrócił uwagę, że łączny dochód w rodzinie wnioskodawcy kształtuje się na poziomie 4300 zł, udokumentowane wydatki stanowią kwotę około 700 zł (opłaty za mieszkanie, energię elektryczną i gaz w ujęciu miesięcznym oraz opłaty telekomunikacyjne). Zanegował przy tym wartość dowodową przedłożonych przez wnioskodawcę paragonów za usługi medyczne, akcentując datę ich wystawienia. Jednocześnie jednak wskazał, że nawet gdyby przyjąć twierdzenia wnioskodawcy, że wydatki na te usługi kształtują się na poziomie około 800 zł miesięcznie to do dyspozycji skarżącego i jego małżonki, przy deklarowanych dochodach, po odjęciu wspomnianych wydatków pozostaje kwota 2800 zł, co – w ocenie referendarza - z powodzeniem pozwala na pokrycie kosztów postępowania sądowego. W ustawowym terminie pełnomocnik skarżącego złożył sprzeciw od tego postanowienia wnosząc o jego zmianę i zwolnienie skarżącego od wpisu sądowego od skargi. Nie zgodził się ze stanowiskiem referendarza odnośnie braku należytego udokumentowania wydatków podnoszonych przez skarżącego i jego małżonkę na ich leczenie. W jego ocenie okoliczności związane z ponoszeniem kosztów prywatnej opieki zdrowotnej zostały udokumentowane na podstawie przedłożonych paragonów, które w zestawieniu z zaświadczeniami o podleganiu stałemu leczeniu i jego bieżącej kontynuacji nie powinny budzić wątpliwości, zwłaszcza, że skarżący złożył w tym zakresie oświadczenie w formularzu wniosku, pod rygorem odpowiedzialności karnej. Wyjaśnił przy tym, że skarżący nie zatrzymywał wszystkich paragonów wystawianych w ramach korzystanych przez nich oraz małżonkę usług medycznych. Pełnomocnik skarżącego zwrócił uwagę, że w zaskarżonym postanowieniu pominięto okoliczność, że koszty niniejszego postępowania nie są jedynym wydatkiem, jaki obciąża skarżącego. Zainicjowane zostały bowiem trzy odrębne postępowania (niniejsza sprawa oraz sprawy o sygn. akt II SA/Gl 1080/16 i II SA/Gl 1081/16), co oznacza, że wydatki sądowe podlegają trzykrotnemu zwiększeniu. Wskazał również, że skarżący już na wcześniejszym etapie poniósł wydatki w sprawie o sygn. akt II SA/Gl 239/16. Pełnomocnik zaznaczył, że skarżący w każdej z tym spraw już na etapie postępowania administracyjnego zapewnił sobie odpłatną pomoc prawną (dowód: paragony wystawione tytułem usług prawnych na kwotę 400 i 500 zł). Pełnomocnik zgodził się z twierdzeniem, że ubiegający się o zwolnienie od kosztów sądowych winien poczynić oszczędności we własnych wydatkach, niemniej jednak skarżący –osoba sędziwa i schorowana- nie mógł przewidzieć skali aktywności organu wydającego decyzje administracyjne i związanej z tym potrzeby wielokrotnego odwoływania się, wnoszenia skarg i dokonywania szeregu czynności w kilku postępowaniach administracyjnych. Zdaniem pełnomocnika skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku w utrzymaniu swoim i swojej rodziny z uwagi na skalę wydatków ponoszonych na leczenie oraz rokowania ich kontynuacji a nawet zwiększenia, a także kosztów czynności podejmowanych w postępowaniach administracyjnych i sądowoadministracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej Ppsa) sąd rozpatrując sprzeciw wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Z kolei art. 245 Ppsa stanowi, że przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. W rozpatrywanej sprawie skarżący zwrócił się o przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. I tak, w myśl art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli w świetle art. 245 § 3 Ppsa, obejmującym zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym, przez uszczerbek, o którym mowa w powołanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Nie ulega wątpliwości, że każda ze stron ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, zaś instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od tej zasady, który znajduje zastosowanie jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Opłaty sądowe stanowią bowiem rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju świadczeń są zaś odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich środków pochodzą bowiem dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia wnioskodawcy z obowiązku ich ponoszenia. W oparciu o przedstawione kryteria oraz analizę okoliczności podanych we wniosku, a także w dodatkowych pismach procesowych i w przedłożonych dokumentach, Sąd doszedł do przekonania, że w odniesieniu do skarżącego zachodzi przesłanka do przyznania mu wnioskowanego uprawnienia, aczkolwiek tylko w stopniu uzasadniającym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Tym samym Sąd nie zgodził się z twierdzeniem referendarza, że skarżący jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania sądowego. Owszem skarżący wraz z małżonką osiągają dochód, który trudno uznać za niski (przekracza ogółem 4 tysiące zł netto), to jednak nie można pominąć istotnych okoliczności, na jakie zwraca uwagę w sprzeciwie pełnomocnik skarżącego. Niewątpliwym jest fakt, że skarżący oraz prowadząca z nim gospodarstwo domowe małżonka są osobami w podeszłym wieku, które przewlekle chorują. Przedłożone do akt dokumenty potwierdzają, że leczą się w kilku poradniach specjalistycznych. Rodzaj wskazanych chorób pociąga za sobą obowiązek przeprowadzania chociażby okresowych badań, zażywania leków itp. Skarżący wskazuje, że miesięczny koszt związany z leczeniem wynosi około 800 zł. Kierując się doświadczeniem życiowym Sąd obowiązany był stwierdzić, że koszty za usługi medyczne, zwłaszcza te specjalistyczne, jak również środki farmaceutyczne należy uznać za znaczne, stałe wydatki obciążające budżet rodziny. Nadto, słusznie zauważono w sprzeciwie, że skarżący zainicjował postępowanie sądowe nie tylko w niniejszej sprawie, lecz również w sprawach o sygn. akt II SA/Gl 1080/16 i II SA/Gl 1081/16. Zatem jego sytuacja finansowa winna być rozpatrywana z uwzględnieniem obciążenia kosztami sądowymi w potrójnej wysokości. Okoliczność ta nie została jednak rozważona przez referendarza. W zaskarżonym postanowieniu referendarz nie wskazał również, że do przywołanych przez skarżących wydatków należy jeszcze doliczyć koszty wyżywienia i zakupu niezbędnych środków czystości oraz odzieży. Mimo, że skarżący nie podał jaki miesięczny koszt ponosi z tego tytułu to Sąd władny jest dokonał tej czynności z urzędu, kierując się doświadczeniem życiowym w zakresie wydatków związanych z podstawowym utrzymaniem się dwóch dorosłych osób. Jednocześnie jednak sam pełnomocnik wskazuje, że skarżący zapewnił sobie odpłatną pomoc prawną już na etapie postępowań administracyjnych, kontynuując korzystanie z tej usługi na etapie postępowań sądowych. Przedłożone paragony potwierdzają wydatki na kwotę 400 zł w grudniu 2015 r. i 500 zł w styczniu 2016 r. Skarżący był wobec tego w stanie wygospodarować środki finansowe na ten cel, a wydatek ten, choć niewątpliwie jest dodatkowym obciążeniem, to ponoszony jest fakultatywnie i świadczy również, że skarżący jest w stanie przynajmniej częściowo partycypować w kosztach niniejszej sprawy. Potwierdza to także okoliczność, że skarżący w sprawie o sygn. akt II SA/Gl 239/16 uiścił w maju 2016 r. wpis sądowy od skargi w kwocie 200 zł, a we wrześniu 2016 r. dokonał wpłaty 100 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej. Dodatkowo nie uszło uwadze Sądu, że w sprawie tej prawomocnym postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2016 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych, których wysokość była analogiczna jak w niniejszej sprawie. Jak wynika z uzasadnienia tego orzeczenia ocenie referendarza podlegała taka sama sytuacja rodzinna i majątkowa skarżącego. Obecnie Sąd obowiązany był uwzględnić fakt, że w tym samym czasie skarżący obciążony jest kosztami nie tylko niniejszego postępowania sądowego, lecz również dwóch odrębnych postępowań sądowych, których sygnatury wskazano w ramach wcześniejszych rozważań. W świetle wskazanych okoliczności Sąd uznał, że skarżący nie jest w stanie wygenerować środków pozwalających na uiszczenie pełnych kosztów niniejszego postępowania bez uszczerbku w koniecznych potrzebach jego oraz małżonki. Równocześnie nie sposób jednak uznać, aby okoliczności sprawy uzasadniały zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych w całości. Ponownie należy podkreślić, że prawo pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, a zastosowanie instytucji prawa pomocy powinno sprowadzać się wyłącznie do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest dla strony rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (utrwalone stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone między innymi w postanowieniach: z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, z dnia 3 września 2008 r., sygn. akt II GZ 201/08, z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09 oraz z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt I OZ 801/09 - dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.). Prawo pomocy w zakresie obejmującym całkowite zwolnienie od kosztów sądowych może zostać przyznane wyłącznie stronie, która pomimo dokonania oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia jedynie koniecznych kosztów związanych z podstawowymi, elementarnymi potrzebami życiowymi nie jest w stanie zgromadzić środków wystarczających nawet na częściowe pokrycie obciążeń finansowych związanych z postępowaniem (por: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1984 r., sygn. akt: II CZ 104/84, publ.: LEX nr 8623 oraz postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OZ 52/09 i z dnia 21 lutego 2008 r., sygn. akt II OZ 113/08 - dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.). Nie budzi zatem wątpliwości, że instytucja prawa pomocy przewidziana została celem zapewnienia realizacji prawa do sądu osobom ubogim. Tymczasem, zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał, że zalicza się do takich osób. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że skarżący jest w stanie wygospodarować środki pieniężne wystarczające na pokrycie części wpisu od skargi, w kwocie 100 zł, a także na uiszczenie takiej kwoty tytułem ewentualnych pozostałych opłat sądowych, do zapłaty których może być w niniejszej sprawie zobowiązany w przyszłości. Uwzględniając przy tym fakt, że w tej samej wysokości skarżący obowiązany będzie ponieść koszty sądowe w sprawach o sygn. akt II SA/Gl 1080/16 i II SA/Gl 1081/16. Sąd nie uznał wobec tego prawidłowości rozstrzygnięcia referendarza z dnia 17 stycznia 2017 r. i postanowił zaskarżone orzeczenie zmienić w zakresie wskazanym w sentencji, działając na podstawie art. 260 Ppsa. Na marginesie wskazać wymaga, że wskazana w sprzeciwie okoliczność "prognozowanego" wzrostu wydatków za usługi medyczne pozostawała bez wpływu na niniejsze rozstrzygnięcie. Postanowienie to nie pozbawia bowiem strony uprawnienia do złożenia nowego wniosku o przyznanie prawa pomocy, które zgodnie z regulacją art. 243 Ppsa, może być przyznane na wniosek strony złożony na każdym etapie postępowania sądowego aż do jego prawomocnego zakończenia. Przy czym należy mieć na względzie, że podstawą do przyznania prawa pomocy przy ponownym rozpoznaniu wniosku w tym przedmiocie musi być zmiana okoliczności, które legły u podstaw poprzedniego rozstrzygnięcia Sądu.