III SA/Gl 1211/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Orzepowska-Kyć po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym dnia 6 lutego 2017 r. sprawy ze skargi R. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w zakresie wniosku o zmianę postanowienia z dnia 14 grudnia 2015 r. przyznającego skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie każdorazowej opłaty przekraczającej kwotę 500 (pięćset) złotych oraz odmawiającego przyznania prawa pomocy w pozostałej części postanawia: odmówić zmiany postanowienia z dnia 14 grudnia 2015 r. Wraz ze skargą kasacyjną od wyroku tutejszego Sądu z dnia [...] r., strona skarżąca, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata, złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Na wezwanie referendarza wniosek powyższy złożony został na urzędowym formularzu PPF. W uzasadnieniu wniosku skarżący oświadczył, że wszystkie jego rachunki bankowe zostały zajęte w toku postępowania egzekucyjnego. Nie posiada on żadnych oszczędności i jest aktualnie bankrutem. W ostatnim czasie wnioskodawca był zmuszony zaciągać kredyty "chwilówki". Ponieważ nie miał on środków na podstawowe utrzymywanie siebie i swojej rodziny. Wnioskodawca pozostaje w trzyosobowym gospodarstwie domowym razem ze swoją żoną E. S.-C. i synem J. (10 lat). Na dochód jego rodziny, wg jego oświadczenia, składa się: wynagrodzenie jego żony w kwocie 2.200 zł netto oraz kwota około 6.000 zł miesięcznie z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Wnioskodawca jest właścicielem domu o powierzchni 145 m2. Aktualnie w dalszym ciągu spłacany jest kredyt, który finansował zakup tego domu. Rata kredytowa wynosi około 2.500 zł miesięcznie. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada ponadto żadnych ruchomości, papierów wartościowych, oszczędności, ani przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 5.000 zł. Wnioskodawca oświadczył, że posiada wiele zaległości płatniczych: w ZUS (około 30.000 zł); operator komórkowy (około 12.000 zł); zaległości za czynsz (około 8.000 zł) i zaległości komornicze na kwotę około 80.000 zł. W tym stanie rzeczy, pismem z dnia [...] r. referendarz sądowy wezwał wnioskodawcę do nadesłania (w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania) szeregu dokumentów, mających zobrazować jego rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało w szczególności na celu udokumentowanie warunków zaciągnięcia licznych kredytów i wskazanie warunków oraz sposobu ich spłaty. Należało również wykazać aktualną kondycję finansową żony wnioskodawcy. W odpowiedzi na to wezwanie do akt wpłynęły: zaświadczenie o wysokości wynagrodzenia żony wnioskodawcy; umowy kredytowe oraz dokumenty obrazujące tok postępowania egzekucyjnego; deklaracje podatkowe w podatku dochodowym od osób fizycznych za [...] r. – wnioskodawcy i jego żony; deklaracje VAT – 7 za okres od [...] r. do [...] r.; dokumenty księgowe obrazujące obrót w formie skarżącego za okres od [...] r. do [...] r. Zaznaczyć należy, że prawomocnym postanowieniem tutejszego Sądu z dnia [...] r. został częściowo uwzględniony wniosek skarżącego o zwolnienie go od kosztów sądowych – zwolniono go z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w zakresie każdorazowej opłaty przekraczającej kwotę 500 zł. Postanowieniem z 30 czerwca 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. Uznał, że skarżący nie zdołał wykazać, aby jego sytuacja majątkowa uległa w rzeczywistości pogorszeniu w stosunku do jej stanu z grudnia 2015 r. Zdaniem orzekającego nadal aktualna jest konstatacja, że kwota 500 zł, jest kwotą możliwą do wygospodarowania przez stronę w tym postępowaniu. Dodał, że w świetle materiału źródłowego przedstawionego przez wnioskodawcę, nadal brak jest podstaw do przyjęcia, iż wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Pismem z [...] r. skarżący wniósł sprzeciw od w/w postanowienia. W sprzeciwie zarzucił sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego poprzez uznanie, że okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie przez skarżącego prawa pomocy nie zasługują na uwzględnienie, podczas gdy sytuacja finansowa skarżącego jest tragiczna i uniemożliwia mu opłacenie skargi oraz wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez uwzględnienie wniosku skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy. Do sprzeciwu skarżący nie załączył żadnych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Jak stanowi art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 tekst jed. z późn. zm.- zwana dalej p.p.s.a.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Złożony przez skarżącego sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy wywołał taki skutek, że Sąd jest zobowiązany ponownie rozpatrzyć wniosek o przyznanie prawa pomocy uwzględniając okoliczności faktyczne i prawne sprawy oraz zebrany materiał dowodowy istniejący w chwili obecnej. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że strona skarżąca skorzystała już z możliwości złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Prawomocnym postanowieniem tutejszego Sądu z 14 grudnia 2015 r. przyznano skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie każdorazowej opłaty przekraczającej kwotę 500. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku R. C., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 p.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z użytego określenia "gdy wykaże" wynika, że ciężar wykazania okoliczności faktycznych uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o to prawo. To strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w określonej sytuacji, która uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania. W związku z tym powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy i jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2012 r., I OZ 125/12, LEX nr 1120734; M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, komentarz do art. 246 P.p.s.a.). Kolejny wniosek o prawo pomocy złożony przez stronę skarżącą należy w istocie uznać za wniosek o zmianę postanowienia tutejszego Sądu z dnia 14 grudnia 2015 r. przyznającego skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie każdorazowej opłaty przekraczającej kwotę 500. Sąd stanął na stanowisku, że w przedmiotowej sprawie strona skarżący jest w stanie uiszczać opłaty sądowe każdorazowo w kwocie nie przekraczającej, nie narażając się jednocześnie na uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W przedmiotowej sprawie istotna jest dla rozstrzygnięcia norma zawarta w art. 165 p.p.s.a., która stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Warunkiem przyznania prawa pomocy w określonej sprawie jest więc wyczerpujące udokumentowanie stanu majątkowego wnioskodawcy, wskazującego na zasadność uwzględnienia wniosku o prawo pomocy. To samo odnosi się – tym bardziej – do ponownego wniosku o prawo pomocy. Prawomocne orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy może być zmienione, na co wskazuje treść art. 165 p.p.s.a. Musi jednak nastąpić zmiana okoliczności sprawy – stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych. Kwestie te muszą być udokumentowane w tak samo rzetelnym stopniu, jak w pierwotnym wniosku o prawo pomocy. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie zdołał wykazać w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Jednocześnie, instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na prowadzenie procesu z jakichkolwiek źródeł (tak w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 26 sierpnia 2011 r., II OZ 701/11 i 20 stycznia 2012 r., I FZ 499/1; LEX nr 1069133 i 1103914). Tylko bowiem w takim przypadku istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego sprawy sądowoadministracyjnej danej osoby na pozostałych współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. akt FZ 478/04, Lex nr 393645). W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że działalność gospodarcza w [...] r. przyniosła mu dochód w wysokości 28.018,15 zł. Z kolei deklaracje VAT-7 za okres od [...] r. do [...] r. wskazuje na to, że przedsiębiorstwo skarżącego wykazuje regularny i stały obrót. Faktem jest, że obrót nie wskazuje na dochód przynoszony przez firmę, lecz na jej aktywność, funkcjonowanie w obrocie gospodarczym. Z kolei analiza zapisów w rejestrze zakupów i sprzedaży (za okres od [...] r. do [...] r.) wskazuje na stabilne funkcjonowanie przedsiębiorstwa wnioskodawcy. Czynności gospodarcze, zakwalifikowane, jako sprzedaż wykazują wyraźną kwotową przewagę nad czynnościami zakwalifikowanymi, jako zakup. Wątpliwości Sądu budzą przede wszystkim oświadczenia dotyczące osiąganych przez skarżącego jak i jego małżonkę dochodów. W pierwszej kolejności chodzi o wysokość dochodów wskazaną w formularzu PPF z [...] r. w 10 rubryce skarżący wpisał jako swój dochód z umowy o pracę kwotę 6.000 zł, z działalności gospodarczej – stratę a jako dochód małżonki z umowy o pracę kwotę 2.200 zł co podsumował łącznie daje 8.200 zł netto. Natomiast dla porównania we wniosku złożonym wprawdzie na nieaktualnym wzorze PPPF skarżący wskazał, że na dzień [...] r. (jedynie miesiąc wcześniej) nie uzyskiwał wprawdzie dochodów z umowy o pracę ale działalność przynosiła dochód miesięcznie w kwocie około 5.000 zł a dochód małżonki z umowy o pracę 3.000 zł czyli łącznie 8.000 zł. Na wezwanie referendarza w zakresie udokumentowania dochodu z umowy o pracę skarżący nie nadesłał żadnego dokumentu ani też nie wskazał przyczyny nienadesłania zaświadczenia o wysokości pobieranego wynagrodzenia. Wątpliwości budzi również rozbieżność pomiędzy oświadczeniem o wysokości uzyskiwanego dochodu przez małżonkę skarżącego w odniesieniu do wystawionego przez pracodawcę zaświadczenia o jej wynagrodzeniu w kwotach nieco przekraczających 4.000 zł miesięcznie netto a także brak informacji o jakimkolwiek potrąceniu czy zajęciu z tego wynagrodzenia. Pomijając wspomniane rozbieżności i uśredniając dochód gospodarstwa domowego na poziomie co najmniej 8.000 zł uznać należy, że skarżący nie jest osobą ubogą. Osoby ubogie to takie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 grudnia 2013 r., sygn. akt II FZ 1179/13, dostępne w bazie internetowej CBOIS). Za osoby ubogie uznaje się przykładowo bezrobotnych bez prawa do zasiłku, osoby pozbawione majątku i źródła dochodu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 września 2014 r., sygn. akt I FZ 344/14, dostępne w bazie internetowej CBOIS). Odnosząc się do wspomnianego w sprzeciwie z [...] r. zarzutu skarżącego, że to z powodu uznania, że skarżący i jego żona posiadają wartościowy majątek odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy wskazać należy, że wbrew twierdzeniom skarżącego główną przyczyną odmowy prawa pomocy było nie posiadanie domu i samochodu lecz nie wykazanie na etapie postępowania referendarskiego, aby sytuacja skarżącego uległa pogorszeniu w stosunku do sytuacji z [...] r. Reasumując, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób nie budzący wątpliwości ani na etapie postępowania referendarskiego, ani w postępowaniu zainicjowanym wniesionym sprzeciwem, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej dofinansowanie z budżetu Państwa ponad kwotę 500 zł, gdyż prawo pomocy jest właśnie taką formą dotowania. Fakty, na które strona powołuje się w swoich oświadczeniach nie są spójne a nawet pozostają ze sobą w sprzeczności. Za takim stanowiskiem przemawia również ugruntowany w orzecznictwie sądowym pogląd, zgodnie z którym w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8, z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04 niepubl. oraz z dnia 9 grudnia 2008 r., sygn. akt II GZ 306/08, LEX nr 532271). Przypomnieć należy, że koszty sądowe mają charakter należności publicznoprawnych, stąd powinny być uiszczane w pierwszej kolejności, W ocenie Sądu, skarżąca miała możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej, wobec swoich kontrahentów. Tym samym angażowanie środków w m.in. prowadzoną działalność gospodarczą nie może korzystać z pierwszeństwa i usprawiedliwiać obciążeni ogółu obywateli kosztami sprawy wszczętej przez skarżącą. Podobnie wypowiedział się również Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 26 sierpnia 2016 r. o sygn. I FZ 190/16, stwierdzając, że "nie ma nie ma podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy. Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze". Zdaniem Sądu niedopuszczalne byłoby przyznanie prawa pomocy i przerzucenie ciężaru kosztów postępowania sądowego na ogół społeczeństwa w sytuacji, gdy skarżący zaoszczędzone w ten sposób środki przeznacza na spłatę zobowiązań cywilnoprawnych. Powyższe rozważania powodują, że Sąd nie ma wątpliwości, iż R. C. może w ramach osiąganych, według jego oświadczenia, w gospodarstwie domowym dochodów rzędu 8.000 zł wygospodarować kwotę 500 zł na pokrycie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd uznał, iż skarżący nie wykazał, iż nie dysponuje odpowiednimi środkami na poniesienie kosztów postępowania, wobec powyższego, działając na podstawie art. 260 w związku z art. 246 § 1 pkt 2, art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono orzec jak w sentencji.