III SA/Gl 1352/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Wiesner po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi "A" Sp. j. w C. na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r., nr [...] przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w K. nr [...] z dnia [...] r., skarżąca Spółka złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wniosku Spółka oświadczyła, że choć jej kapitał wynosi [...] zł, a wartość środków trwałych szacuje się na [...] zł, nie posiada środków na uiszczenie opłaty od skargi w wysokości 100 zł. Wprawdzie zajmuje się sprzedażą paliw, która w ubiegłym roku obrotowym przyniosła zysk rzędu [...] zł, niemniej jednak na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku jej rachunek bankowy wykazywał ujemne saldo rzędu [...] zł. Na podstawie tych informacji postanowieniem z dnia 18 listopada 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 8 grudnia 2014 r. skarżąca Spółka złożyła od tego postanowienia sprzeciw, w którym zarzuciła referendarzowi sądowemu, że niewłaściwie ocenił kondycję finansową Spółki. Wskazała w swym sprzeciwie, że niewątpliwie prowadzi bieżącą działalność gospodarczą, dbając o to aby regulować swoje zobowiązania zarówno w stosunku do Skarbu Państwa jak również w stosunku do kontrahentów i wierzycieli. Jednak jej zdaniem nie byłoby to możliwe bez kredytu, który stanowi znaczące obciążenie dla Spółki. Ponadto Spółka podkreśliła, że postępowanie w niniejszej sprawie nie zostało zainicjowane działaniami Spółki, która nie była przygotowana na koszty z nim związane. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 - zwanej dalej zwana p.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu na postanowienie referendarza, który nie został odrzucony, postanowienie to traci moc a sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Wniosek ten potwierdza treść przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i o dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem, to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o ten przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (tak np. NSA w post. z dnia 16 lutego 2011 r. II FZ 704/10, z dnia 13 stycznia 2011 r. I GZ 464/10, z dnia 22 lutego 2011 r. I GZ 60/11, z dnia 28 marca 2012 r. II GZ 100/12, z dnia 2 lutego 2012 r. I FZ 554/11). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Odnosząc się do wniosku "A" Sp. j. w C., należy stwierdzić, że po pierwsze Spółka we wniosku poinformowała tutejszy Sąd, że za ubiegły rok obrotowy wypracowała zysk w kwocie [...] zł. Ponadto wykazała, że jej majątek w postaci wkładów wynosi [...] zł, natomiast wartość posiadanych środków trwałych jest szacowana na kwotę [...] zł. Jednocześnie Spółka zadeklarowała na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku (czyli na wrzesień) stan konta z którego wynikało, że na jej rachunku jest ujemne saldo rzędu [...] zł. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że Spółka w uzasadnieniu wniosku nie przedstawiła przyczyn takiego stanu. Nie poinformowała Sądu o ewentualnych zobowiązaniach ani o zaciągniętym przez nią kredycie (informacja zawarta w sprzeciwie). Co więcej, z tak wypełnionego wniosku o przyznanie prawa pomocy, trudno doszukiwać się ciężkiej sytuacji finansowej Spółki skoro na koniec roku wypracowała ona zysk. Jedynym dowodem na potwierdzenie jej trudnej sytuacji finansowej ma być ujemne saldo na koncie na koniec jednego miesiąca. Blokada środków do oznaczonej wysokości nie jest tożsama z niemożliwością korzystania przez zobowiązanego z rachunku bankowego, co potwierdza choćby fakt, że Spółka nie zaprzestała prowadzenia działalności z tytułu której osiąga znaczne zyski. W ocenie Sądu, Spółka jako podmiot powołany celem prowadzenia działalności gospodarczej, powinna w procedurze planowania wydatków, uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu za wszystkimi pozostałymi kosztami prowadzenia działalności gospodarczej, a ich wystąpienie wchodzi w zakres ryzyka prowadzonej działalności gospodarczej. Ocena sytuacji materialnej strony postępowania musi zatem uwzględniać nie tylko to, czy strona ma środki na koszty postępowania na koncie czy w kasie, ale też czy ma realną możliwość ich zdobycia (np. najmu, dzierżawy, egzekucji wierzytelności, sprzedaży udziałów itp.). Odnosząc powyższe uregulowania do niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że skarżąca Spółka nie wykazała istnienia przesłanek upoważniających do zastosowania instytucji zwolnienia od kosztów sądowych w stosunku do niej. Ponadto błędne jest jej stanowisko, które dotyczy zainicjowania postępowania przez organ i tego, że nie była ona przygotowana na koszty z nim związane. Zdaniem Sądu, fakt wszczęcia postępowania administracyjnego przez organ nie jest okolicznością rzutującą na stan majątkowy i finansowy Spółki, który to jest brany pod uwagę przy ocenie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Co więcej, zgodnie z art. 199 i 214 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie i, jeśli ustawa nie stanowi inaczej, do uiszczenia kosztów zobowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegającej opłacie. Skoro postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach zainicjowane zostało skargą Spółki to stosownie do treści przywołanych przepisów jest ona zobowiązana do poniesienia kosztów sprawy sądowej – wpisu od skargi. Bez znaczenia przy tym jest, że postępowanie administracyjne wszczęte zostało z inicjatywy organu, albowiem żądanie przeprowadzenia sądowej kontroli orzeczenia administracyjnego zależy wyłącznie od woli strony, adresata decyzji lub aktu administracyjnego (vide: postanowienie NSA z dnia 4 listopada 2014 r. I GZ 481/14). Na koniec, Sąd podkreślił, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sadu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka podstawowych wolności. Wskazać przy tym należy, że prawo do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktyczne, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne w wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowne środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielenie prawa pomocy sprawia, że koniecznością systemu wymiary sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuj w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (postan. NSA: z dnia 26 lipca 2007 r. sygn. akt I OZ 559/07, z dnia 17 marca 2009 r. sygn. akt II Oz 243/09, z dnia 30 września 209 r. sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powołany tam wyro Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Orzekając zatem w zakresie przyznania prawa pomocy, powinnością Sądu jest wyważenie zarówno interesu Państwa, a więc ogółu obywateli, jak i skarżącego (patrz WSA we Wrocławiu w postanowieniu z dnia 6 października 2008 r., sygn. akt I SA/Wr 559/08, LEX nr 507298). Mając powyższe na uwadze, Sąd postanowił jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.