III SA/Gl 1426/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Krzysztof Kandut po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi "A" z o.o. w B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej w kwestii wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy Wnioskiem z dnia [...] r., zawartym w skardze na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. nr [...] w sprawie kary pieniężnej, "A" spółka z o.o. w B. (zwana dalej w skrócie "spółka" lub "skarżąca") wystąpiło o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wniosku zawartym na urzędowym formularzu PPPr spółka oświadczyła, że w chwili obecnej osiąga zysk umożliwiający kontynuowanie zatrudnienia na aktualnym poziomie, natomiast [...] rok zakończyła stratą. Obecny stan finansowy spółki nie pozwala jej na poniesienie kosztów sądowych, a tym bardziej zapłatę wymierzonej kary pieniężnej w kwocie [...] zł. W oświadczeniu o majątku i dochodach spółka podała, że kapitał zakładowy wynosi [...] zł, wartość środków trwałych [...] zł, a wg bilansu za ostatni rok obrotowy poniosła stratę wynoszącą (-) [...] zł. Spółka posiada rachunek bankowy w "B" ze stanem konta [...] zł. Do wniosku spółka załączyła kserokopię zeznania podatkowego za [...] r. CIT – 8 oraz deklaracje VAT - 7 za okres od [...]2013 r. do [...] 2014 r. Na wezwanie referendarza sądowego z dnia [...] r. spółka złożyła raport kasowy za okres od [...] do [...]2014 r., deklaracje podatkowe VAT - 7 za okres od [...] 2014 r. do [...] 2014 r. oraz kserokopie wyciągów z rachunku bankowego "C" za okres od [...] do [...] 2014 r. oraz za okres od [...] do [...] 2014 r. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2015 r. referendarz sądowy odmówił spółce przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, powołując przepisy art. 243 § 1 oraz art. 245 i art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) - zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a.", że spółka nie wykazała, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy. W szczególności nie nadesłała kompletnych wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych. Z analizy deklaracji podatkowych VAT - 7 wynika natomiast, że spółka wykazuje stały, regularny i zrównoważony obrót. Wysokość podstawy opodatkowania podatkiem VAT wynosi od [...] zł ([...] 2014 r.) do [...] zł ([...] 2014 r.). Ponadto analiza raportu kasowego spółki za okres od [...] do [...]2014 r. wykazuje wpływy wynoszące łącznie [...] zł. W efekcie dokonanej analizy sytuacji majątkowej spółki na tle zaoferowanych dowodów referendarz sądowy stwierdził, że nie wykazała ona zaistnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, szczególnie, że wpis sądowy od skargi wynosi 400 zł. W sprzeciwie od powyższego postanowienia pełnomocnik wniósł o przyznanie prawa pomocy w części, poprzez zwolnienie od opłaty sądowej w całości. Postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. poprzez dowolną i pobieżną ocenę przedstawionej sytuacji, która w konsekwencji doprowadziła do błędnego przyjęcia, że skarżąca nie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, posiada dostateczne środki i jest w stanie ponieść bez uszczerbku, samodzielnie, pełne koszty postępowania przed sądem administracyjnym. Zwrócił uwagę, że skarżąca nie zgromadziła dostatecznych środków pieniężnych umożliwiających finansowanie licznych i długich procesów, a jej sytuacja uległa pogorszeniu wskutek niezawinionych okoliczności. Przywołując wyroki sądów administracyjnych (sygn. akt I GZ 192/10, sygn. akt I SA/Bk 605/10) wskazał, że nie można wymagać od przedsiębiorcy czy innego podmiotu gospodarczego, aby z góry i in abstracto zakładał konieczność dochodzenia swych praw na drodze sądowej. Zdaniem pełnomocnika celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu. Pojęcia prawa pomocy nie można interpretować wąsko i należy brać pod uwagę całokształt okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji finansowej skarżącej, uwzględniając m.in. koszty ponoszone przez spółkę w związku z innymi toczącymi się postępowaniami sądowymi bądź sądowoadministracyjnymi. Zaznaczył przy tym, że rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią art. 245 p.p.s.a., ma charakter uznaniowy i winno być rozpatrywane w każdy przypadku indywidualnie. W opinii pełnomocnika spółka wykazała, że osiągane dochody są spożytkowane bieżąco na zapewnienie wiarygodności rynkowej i płynności finansowej, a wszelkie pozostałe środki finansowe są przeznaczane na pokrycie istniejących zobowiązań i kar pieniężnych na rzecz Skarbu Państwa. Ograniczenie skarżącej możliwości dochodzenia jej praw przed Sądem wskutek istniejącej, nieprzekraczalnej bariery finansowej, pozbawi ją fundamentalnego prawa do sądu i tym samym zostanie naruszona zasada prawdy materialnej, w postaci weryfikacji przez Sąd działania organu administracji państwowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. P.p.s.a., w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, że sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W rozpoznawanej sprawie strona skarżąca zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych. Do rozpoznania wniosku Strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Brzmienie powołanego przepisu wskazuje, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej zostało w znacznym zakresie pozostawione uznaniu sądu administracyjnego. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (zob. postanowienie NSA z dnia 14 grudnia 2011 r., sygn. akt I GZ 201/11, dostępne: CBOSA). Przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma zatem charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (zob. postanowienie WSA w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10, dostępne: CBOSA). Rozpatrując wniosek Sąd miał przede wszystkim na uwadze, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, dostępne: CBOSA). Opłaty sądowe, do których zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Dlatego też może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (zob. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły. Należy również zauważyć, że w przypadku osób prawnych wnoszących o przyznanie prawa pomocy zasadnicze znaczenie ma fakt, iż sprawa ma ścisły związek z prowadzoną przez nie działalnością i możliwość prowadzenia takiej działalności nie powinna, z reguły, obciążać dochodów budżetowych Skarbu Państwa. Sądowi znane są przywołane w sprzeciwie orzeczenia, w tym postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 192/10. NSA na tle rozpoznawanej przez siebie sprawy zwrócił uwagę, że sąd I instancji nie ustalił i nie rozważył pełnej sytuacji finansowej skarżącej spółki, gdy: po pierwsze spółka ta wskazała na posiadanie rachunków w trzech bankach, a sąd wziął pod uwagę w swoich rozważaniach rachunki w dwóch bankach, po drugie spółka wskazała na stratę wstępną za rok podatkowy, a sąd nie ustalił jaka była wartość końcowa straty, po trzecie spółka wskazała na planowany zysk za rok podatkowy, a sąd nie ustalił jaki rzeczywiście osiągnęła zysk. W ocenie NSA dopiero ustalenie m.in. tych okoliczności dałoby obraz sytuacji finansowej spółki pozwalający na dokonanie pełnej oceny, czy jest ona w stanie ponieść sumaryczny koszt wpisu sądowego (ok. [...]zł). Orzeczenie to zapadło w stanie faktycznym odmiennym, niż okoliczności rozpoznawanej przed tut. Sądem sprawy. Warto podkreślić, że w w/w postanowieniu NSA podzielił pogląd, iż Spółka powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Zgodził się także z tym, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. Zatem spółka prowadząca działalność gospodarczą powinna wykazać się szczególną zapobiegliwością i przezornością w zakresie finansowania udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą, gdyż wiąże się ona ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym ponoszenia kosztów sądowych (zob. T. Woś, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 632). Niezależnie od tego wskazać należy, iż to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w określonym zakresie. W sytuacji, gdy wnioskodawca jest osobą prawną, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, musi wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem orzecznictwa, rozpoznając wniosek o prawo pomocy złożony przez osobę prawną należy dokonać porównywania wysokości ciążących na stronie kosztów sądowych z posiadanym przez nią majątkiem. Przyjmuje się bowiem, iż osoba prawna nie zasługuje na zwolnienie z kosztów sądowych, gdy dysponuje majątkiem, którego wartość przewyższa wysokość wymaganego wpisu (zob.: postanowienie NSA z dnia 15 marca 2012 r., sygn. akt II GZ 89/12). Posiadanie majątku w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (zob.: postanowienie WSA w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12). Od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych (zob.: postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ 478/12). Oceniając sytuację finansową Skarżącej na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów źródłowych Sąd doszedł do wniosku, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy podkreślić, iż aby móc ocenić sytuację strony i na jej podstawie prawidłowo rozpoznać wniosek, Sąd musi zapoznać się z dokumentami świadczącymi o jej sytuacji majątkowej; nie można tego uczynić na podstawie domniemań. Przy czym w P.p.s.a. jednoznacznie wskazano, iż to wnioskodawca ma obowiązek wykazać fakty, na których opiera swój wniosek. Nie można przerzucić tego obowiązku na sąd, bowiem tylko strona skarżąca ma interes prawny, aby na podstawie dostarczonych dokumentów uzyskać prawo pomocy. W niniejszej sprawie podjęto działania zmierzające do uzyskania pełnego obrazu aktualnych możliwości płatniczych Skarżącej, wzywając ją do uzupełnienia wniosku o stosowne informacje. Z obowiązku przesłania tych dokumentów Skarżąca nie wywiązała się w pełni. Wyczerpujących informacji nie nadesłała również łącznie ze złożonym sprzeciwem. W szczególności chodzi tu o dowody ukazujące aktualną (bieżącą) sytuację majątkową spółki. Przedłożone dokumenty odnoszące się do jej stanu finansowego i majątkowego wskazują, że przychód spółki za 2013 r. wyniósł [...] zł, co przy kosztach działalności wynoszących [...] zł przyniosło stratę w wysokości (-)[...] zł (na podstawie deklaracji CIT-8). Obrót za poszczególne miesiące od [...] 2013 r. do [...] 2014 r wynosił odpowiednio: [...]zł, [...]zł, [...]zł, [...]zł, [...]zł, [...]zł, [...]zł (na podstawie deklaracji VAT-7). Z kolei obrót za miesiące od [...] do [...] 2014 r. wynosił odpowiednio: [...]zł, [...]zł, [...]zł, [...]zł, [...]zł (na podstawie deklaracji VAT-7). Na podstawie raportu kasowego za [...]2014 r. przychody z automatów oraz faktury nr [...] wyniosły ogółem [...] zł, co przy stanie kasy [...] zł dało za ten miesiąc sumę [...] zł. Według oświadczenia spółki wartość środków trwałych wynosiła [...] zł. Przedłożone wyciągi z rachunku bankowego w "C" wykazują saldo końcowe na [...] r. (-)[...] zł. Spółka nie przedłożyła natomiast informacji o obrotach i aktualnym stanie rachunku od "B" filia nr [...] w B., ograniczając się do oświadczenia, że stan konta wynosi [...] zł. Nie podano przy tym na jaki dzień i jakie operacje wykonywano na rachunkach w okresie ostatnich trzech miesięcy, o co m.in. wzywał referendarz sądowy pismem z dnia [...] r. Dokonując analizy powyższych danych w okolicznościach rozpoznawanej sprawy należy zwrócić uwagę, że strata, jako wynik bilansowy nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza braku środków finansowych. Również wysokość podstawy opodatkowania podatkiem VAT wynosząca, na podstawie przedłożonych deklaracji VAT-7 za 2014 r., od ok. [...] zł do blisko [...] zł wykazuje stabilność i zrównoważenie. Na tej podstawie Sąd stwierdził, że skarżąca wykazuje regularny i zrównoważony obrót od [...] 2013r. do [...] 2014 r., a to oznacza, że funkcjonuje w obrocie gospodarczym w sposób aktywny. Fakt ten potwierdza również analiza raportu kasowego spółki za [...] 2014 r. z którego wynika, że dwukrotnie w miesiącu do kasy spółki tytułem "przychód z automatów" wpłynęły relatywnie wysokie kwoty, których wysokość wyniosła [...] zł i [...] zł. Wskazuje to na powtarzalność zasilana kasy spółki środkami pieniężnymi pochodzącymi z inkasacji z automatów. Spółka nie wykazała przy tym, aby nastąpiło pogorszenie jej kondycji finansowej. Przeciwnie, dane z deklaracji VAT – 7 wskazują na rosnący obrót w [...] r. w stosunku do [...] r. Przypomnieć trzeba, że wpis sądowy stanowi kwotę 400 zł. Zdaniem Sądu przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo osiągniętej straty za rok podatkowy, której wysokość wynosi ok. połowę miesięcznego obrotu - powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08), szczególnie, gdy dysponuje majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wymaganego wpisu. Istotne jest również to, że osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, iż aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych. Powinna ona wykazać, że podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć wymagane fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11). Możliwość pozyskania środków przez Spółkę wynika również z formy prawnej, w jakiej prowadzi ona działalność gospodarczą. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może zdobyć środki na dokonanie opłat sądowych w drodze np. dopłat od wspólników. Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku zwolnienia Spółki z ponoszenia kosztów - wówczas niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli. Spółka nie skorzystała z dopłat od wspólnika, a nawet nie wskazała dlaczego takie dopłaty nie byłyby możliwe do uzyskania (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt. II FZ 1185/13). Sąd podkreśla, że uiszczanie świadczeń publicznoprawnych, w tym podatków oraz kosztów sądowych, to jeden z wydatków związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej i strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zaistniały przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Z uwagi na całokształt powyżej wskazanych okoliczności Sąd uznał, że wniosek strony skarżącej o przyznanie jej prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. W tym stanie rzeczy Sąd, na mocy art. 243, art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 oraz art.260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.