III SA/Gl 1632/12

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług (odpowiedzialność osób trzecich), w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. T. K. złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku strona oświadczyła, że obecnie przebywa na rencie inwalidzkiej, której wysokość netto wynosi [...] zł. Wydatki na koszty leczenia oraz wydatki komunalne wynoszą łącznie około [...] zł., pozostała kwota – [...] zł – wystarcza wnioskodawcy na przeżycie i wykup potrzebnych lekarstw. Skarżący wpisał swoją żonę B. K. w rubryce 6 urzędowego formularza PPF, jako osobę, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Zaznaczył jednak, że pozostaje z nią w separacji. Na dochód wspólnego gospodarstwa domowego składa się renta inwalidzka, której wysokość po potrąceniu kosztów komorniczych wynosi około [...] zł, natomiast jego żona osiąga dochód w kwocie [...] zł (przy oświadczeniu dotyczącym dochodu żony, skarżący zwarł dopisek: "oddzielne gospodarstwo domowe"). Skarżący nie posiada żadnego majątku, żadnych ruchomości, papierów wartościowych, oszczędności, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. Do wniosku strona dołączyła, jako załącznik kserokopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 17 kwietnia 2013 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego małżonki, co od której istnieje domniemanie, że wnioskodawca pozostaje z nią jednak we wspólnym gospodarstwie domowym. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. Skarżący został również wezwany o nadesłanie zaświadczenia, wskazującego aktualny stan zameldowania w jego miejscu zamieszkania, co miało pozwolić na ustalenie osób wchodzących w skład jego gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na to wezwanie, wnioskodawca nadesłał następujące dokumenty: akt notarialny, z którego wynika, że z dniem [...] r. ustanowiony został w małżeństwie B. i T. K. ustrój rozdzielności majątkowej; zeznanie podatkowe PIT – 37 wnioskodawcy za 2012 r.; decyzję ZUS z dnia [...] r. o waloryzacji renty; orzeczenie z dnia [...] r. o stopniu niepełnosprawności; orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r.; szereg kart informacyjnych z leczenia szpitalnego i faktur VAT, obrazujących zakupy dokonywane przez stronę w aptece. W piśmie przewodnim z dnia [...] r. skarżący oświadczył, że jego dochód miesięczny kształtuje się w granicach [...] zł, a wydatki na leczenie rehabilitacyjne, lekarstwa, opłaty mieszkaniowe i zaspokojenie potrzeb życiowych wynoszą około [...] zł. Do życia pozostaje stronie około [...] zł, więc nie stać jej na opłacenie kosztów sądowych i na ustanowienie adwokata. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Odnosząc się do wniosku T. K. należy w pierwszej kolejności przywołać zasady wynikające z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Stosownie do ich brzmienia, przyznanie osobie fizycznej, prawa pomocy w zakresie całkowitym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 2 P.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego) następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 3 P.p.s.a., tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie jednego z wymienionych w tym przepisie profesjonalnych pełnomocników) jest wykazanie braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu trzeba odnotować, że mocą wcześniejszego postanowienia referendarza sądowego, wydanego w dniu 20 września 2010 r., skarżący został już w niniejszej sprawie zwolniony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Postanowienie to pozostaje w mocy w ciągu całego postępowania sądowoadministracyjnego toczącego się w niniejszej sprawie. W tym stanie rzeczy, wniosek skarżącego w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest więc bezprzedmiotowy. Mając na uwadze powyższe należy podkreślić, że wniosek T. K. o ustanowienie adwokata należało rozpoznać stosując przesłankę określoną w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika dla skarżącego w przypadku, gdy jest on już w sprawie zwolniony od kosztów sądowych poskutkowałoby bowiem sytuacją, w której wnioskodawca skorzystałby z całkowitego zakresu prawa pomocy (to jest obejmującego zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie zastępcy procesowego). Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku T. K., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym (czyli na zasadzie art. 245 § 2 P.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego, adwokata lub doradcy podatkowego) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zasadnicze braki dotyczą wykazania osób, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, jak również aktualnego stanu majątkowego małżonki wnioskodawcy – B. K. Z wpisów w rubrykach urzędowego formularza PPF wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie ze swoją żoną B. K. Wnioskodawca wpisując swoją żonę, jako osobę, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, zaznaczył jedynie, że pozostaje z nią w separacji i wskazał, że jej miesięczny dochód zamyka się w kwocie około [...] zł. W tej sytuacji należało przyjąć, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo ze swoją żoną. Należało domniemywać, że wnioskodawca zamieszkuje razem ze swoją żoną. W orzecznictwie przyjęta jest zasada, zgodnie z którą rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak NSA w postanowieniu z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepublikowane). Tym bardziej, jeżeli osoby te pozostają w związku małżeńskim i nie orzeczono jednocześnie w stosunku do nich separacji. Skarżący, co istotne, domniemania tego nie obalił. Strona nie nadesłała mianowicie zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wskazującego osoby aktualnie zameldowane w miejscu jej zamieszkania. Zaświadczenie takie pozwoliłoby ustalić rzeczywisty krąg osób, z którymi strona pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Nie sposób przecież wykluczyć, że wnioskodawca mieszka nie tylko razem ze swoją żoną, ale również i z inną osobą (innymi osobami), które osiągają dochód (np. ze swoją córką). Tymczasem wnioskodawca w żaden sposób tych wątpliwości nie usunął – nie nadesłał jakichkolwiek, żądanych w tym zakresie, dokumentów źródłowych. Podkreślić należy, że w pierwotnym wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożonym w sierpniu 2010 r., skarżący nie wymienił swojej żony. Z jego oświadczenia wynikało, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe i z nikim nie mieszka. Strona stwierdziła jedynie, że zamieszkuje w mieszkaniu swojej córki, która aktualnie przebywa za granicą. Brak było podstaw do kwestionowania tego oświadczenia, w związku z czym przyjęto, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Przy rozpoznawaniu jednak niniejszego wniosku, sytuacja uległa zmianie. Skarżący wszak wskazał swoją żonę B. K., jako osobę pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Samo oświadczenie wnioskodawcy, że pozostaje z żoną w separacji, nie mogło wywołać żadnego skutku w aspekcie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie wykazał, że orzeczono w stosunku do niego i jego małżonki separację sądową, tymczasem tylko separacja orzeczona w drodze sądowej wywołuje określony skutek w sferze relacji pomiędzy małżonkami – w aspekcie relacji majątkowych, praktycznie, zbieżne z orzeczeniem rozwodu. Z tego powodu nie ma znaczenia prawnego fakt występowania pomiędzy małżonkami separacji faktycznej (w odróżnieniu od separacji sądowej, orzeczonej przez sąd). Powoływanie się na separację faktyczną tym bardziej nie mogło wpłynąć na rozpoznanie wniosku, że małżonka skarżącego zamieszkuje jednak razem z nim i prowadzi z małżonkiem wspólne gospodarstwo domowe. Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą – w tym przypadku, jak sam oświadczył na formularzu PPF, ze swoją żoną – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane tylko i wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. Co istotne, skarżący z jednej strony powołuje się na faktyczną separację pomiędzy nim, a jego żoną, ale jednocześnie przedkłada kserokopię aktu notarialnego, w którym ustanowiony został pomiędzy małżonkami ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Należy podkreślić fakt powoływania się wnioskodawcy na ustrój rozdzielności majątkowej, który obowiązuje w jego małżeństwie. Okoliczność obowiązywania takiego ustroju w małżeństwie wnioskodawcy nie ma jednak znaczenia z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy. Jest to o tyle istotne, że ustrój rozdzielności majątkowej małżonków, nie wyłącza przecież zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09). Ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej będzie miał zastosowanie w przypadku odpowiedzialności małżonków z tytułu zawartych przez nich (osobno, oddzielnie) umów cywilnoprawnych, czy też w zakresie odpowiedzialności za ich indywidualne zobowiązania podatkowe. Generalnie ustrój rozdzielności majątkowej w małżeństwie "obowiązuje" przy odpowiedzialności finansowej, majątkowej małżonka, która wynika z przepisów prawa materialnego, w tym, szeroko pojętych czynności cywilnoprawnych. Co więcej, w judykaturze ugruntowany został pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia NSA z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 113-116/09, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 125-126/09, z dnia 26 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 243/09, z dnia 19 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 336/09, z dnia 26 listopada 2008 r. sygn. akt I FZ 463/08 – niepubl.). W konsekwencji, uznać należy, że wnioskodawca w żaden sposób nie wykazał kondycji finansowej swojej małżonki. Nie nadesłał dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanego przez nią dochodu, nie dołączył do akt również jej zeznań podatkowych, czy też wyciągów z jej rachunków bankowych. Tymczasem, brak jest możliwości dokonania rzetelnej oceny zdolności skarżącego do ponoszenia kosztów sądowych, bez uwzględnienia stanu majątkowego jego żony, tym bardziej, że z przedłożonego przez skarżącego materiału dowodowego wcale nie wynika, aby nie prowadził ze swoją żoną wspólnego gospodarstwa domowego. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.