III SA/Gl 410/15

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi G. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w kwestii wniosku o przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł skarżący złożył wniosek o zwolnienie od wpisu sądowego od skargi. Na druku urzędowego formularza PPF, w uzasadnieniu, strona oświadczyła, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania siebie samego i swojej rodziny. Z oświadczenia tego wynika, że pozostaje on w czteroosobowym gospodarstwie domowym razem ze swoją żoną E. i dwojgiem dzieci: K. (15 lat) i M. (27 lat). Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że jedynym dochodem wspólnego gospodarstwa domowego jest jego wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę na ½ etatu w kwocie 930 zł netto. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada domu, ani mieszkania. Jest jednak współwłaścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...] m2 (½ udziału). Skarżący posiada również udziały w spółce [...] o wartości nominalnej [...] zł oraz w spółce [...] o wartości [...] zł. Ponadto wnioskodawca jest właścicielem samochodów osobowych: [...] o wartości [...] zł i [...] (rocznik [...]) o wartości [...] zł. Skarżący oświadczył, że jego żona jest właścicielem domu i nieruchomości gruntowych, lecz jest to jej majątek odrębny. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) albo obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku G. R., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że prawo pomocy jest instytucją prawną, która ma na celu umożliwienie dostępu do sądu osobom ubogim (tzw. "prawo ubogich") – tj. takim osobom, których stan finansowy w danym czasie nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych (np. na uiszczenie wpisu sądowego od skargi) bez wyraźnego uszczerbku w ich utrzymaniu osobistym oraz utrzymaniu ich rodziny. Prawo pomocy, jako instytucja wyjątkowa, powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (tak w postanowieniu NSA z dnia z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn akt II FZ 199/13 oraz H. Knysiak – Molczyk (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). W przedmiotowej sprawie skarżący wnosi o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, tj. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Warunki jakie powinna spełnić by skorzystać z tego prawa określa cytowany już wyżej art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie zdołał wykazać, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek taki należy wywieść już z samej analizy oświadczeń zawartych na druku urzędowego formularza PPF. Skarżący wprawdzie oświadczył, że jedynym dochodem jego czteroosobowego gospodarstwa domowego jest jego wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę, świadczonej w wymiarze ½ etatu w kwocie 930 zł netto. Jednocześnie, jest on jednak posiadaczem udziałów w dwóch spółkach. Wartość nominalna udziałów w jednej spółce wynosi [...] zł, natomiast w drugiej spółce wartość ta wynosi [...] zł. Już ten fakt wskazuje na to, że trudno jest wnioskodawcę uznać za osobę ubogą, skoro dysponuje takimi udziałami w spółkach prawa handlowego. Są podstawy, aby domniemywać, że skarżący partycypuje w dywidendach z tytułu swoich udziałów w tych spółkach, jak również może wykonywać uprawnienia, które przysługują mu z tytułu tych udziałów (np. uczestniczyć w zgromadzeniach wspólników i brać udział w wytyczaniu i planowaniu strategii działania tych podmiotów gospodarczych). Ponadto na uwagę zasługuje oświadczenie strony, zgodnie z którym jej małżonek jest właścicielem domu oraz nieruchomości gruntowych. Skarżący zastrzegł od razu, że nieruchomości te wchodzą w skład majątku osobistego jego żony (stanowią one majątek odrębny żony) i nie stanowią jego własności. Należy zaznaczyć, że skarżący określił nieruchomości, stanowiące własność jego żony, dokładnie, jako nieruchomości gruntowe. Pod tym pojęciem należy rozumieć również działki budowlane, czy też szerzej pojęte grunty, które mogą być przeznaczone pod budowę domów, czy innych obiektów. Są to więc potencjalnie nieruchomości o wysokiej wartości. Z oświadczenia tego wynika, że żona skarżącego jest również osobą, która nie spełnia przymiotu osoby ubogiej. W orzecznictwie dominuje pogląd, że posiadanie majątku, szczególnie kilku nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (tak w postanowieniu NSA z dnia 25 listopada 2013 r., I OZ 1132/13, LEX nr 1423878). Należy stanowczo podkreślić w tym miejscu, że obowiązek ponoszenia kosztów sądowych, w tym uiszczenia wpisu sądowego od skargi, obciąża bezpośrednio tylko i wyłącznie stronę postępowania sądowego – w tym przypadku skarżącego. Jednakże o jego kondycji finansowej i możliwościach płatniczych decyduje nie tylko jego osobisty stan majątkowy, lecz także stan majątkowy wszystkich osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Obowiązek uiszczenia wpisu w kwocie 500 zł obciąża bezpośrednio skarżącego. Z jego oświadczeń wynika jednak, że posiada on udziały w spółkach prawa handlowego, a jego żona jest właścicielem więcej niż jednej nieruchomości. Małżonkowie R. posiadają więc dodatkowe źródła dochodów. Skarżący z tytułu dywidend, a jego żona może osiągać ze swoich nieruchomości pożytki cywilne (może przykładowo oddać nieruchomość w dzierżawę, bądź też w odpłatne użytkowanie). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą – w tym przypadku ze swoją żoną – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Skarżący na druku formularza PPF stwierdza, że nieruchomości żony stanowią jej majątek odrębny. Wynika z tego, że wnioskodawca powołuje się na umowę wyłączającą wspólność majątkową w jego małżeństwie (czyli istnienie w małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej). Okoliczność ta nie ma jednak znaczenia z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym bardziej, że ustrój rozdzielności majątkowej małżonków, nie wyłącza zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09). W judykaturze ugruntowany został pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia NSA z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 113-116/09, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 125-126/09, z dnia 26 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 243/09, z dnia 19 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 336/09, z dnia 26 listopada 2008 r. sygn. akt I FZ 463/08 – niepubl.). Ponadto, strona nie wskazała nawet w formie szacunkowej, jakie są przeciętne miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wspólnego gospodarstwa domowego. Co istotne, wnioskodawca nie powoływał się również na żadne nadzwyczajne obciążenia wspólnego budżetu domowego (np. obowiązek spłaty rat kredytowych), ani nie podnosił, ażeby jego gospodarstwo domowe obciążały jakiekolwiek zaległości płatnicze (np. z tytułu zaległych opłat za media – energię elektryczną, wodę, itp.). W efekcie, w ocenie rozpoznającego wniosek, skarżący nie jest osobą, która spełnia przesłanki ustawowe określone w art. 246 § 1 pkt 2, w związku z czym brak było podstaw do uwzględnienia jej wniosku. Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.