III SA/Gl 43/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Apollo po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy sprawy ze skargi T. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego postanawia: 1. zwolnić skarżącego od kosztów sądowych; 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na powyższą decyzję, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF. Wniosek ten obejmował żądanie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Wniosek swój strona uzasadniła tym, że od 2007 r. jest osobą bezrobotną i nie posiada środków na opłacenie wpisu oraz pomoc prawną świadczoną przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Już w 2008 r. przestał skarżącemu przysługiwać zasiłek dla bezrobotnych i od tego czasu, strona pozostaje bez stałych dochodów. Jedynym środkiem utrzymania wnioskodawcy jest są prace dorywcze. Skarżący choruje na serce, jest po przebytym zawale i jest zmuszony do przyjmowania leków. T.Z. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Strona nie posiada żadnego majątku, żadnych pieniędzy, papierów wartościowych, oszczędności, ani przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 3.000 Euro. Skarżący oświadczył, że ze swoją żoną pozostaje w separacji faktycznej, a w ich małżeństwie obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Strona ma troje dzieci, które jednak pozostają pod opieką matki. Postanowieniem z dnia 8 marca 2012 r., referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Stanowisko swoje generalnie uzasadnił tym, że skarżący przedstawił materiał dowodowy w sposób wybiórczy, a poza tym, starał się ukryć skąd w chwili obecnej czerpie środki na pokrycie ponoszonych przez siebie wydatków. Pismem z dnia 5 kwietnia 2012 r., skarżący wniósł w terminie ustawowym sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący stwierdził, że jest on osobą, która spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy – nie ma on stałego źródła dochodu, jest osobą bezrobotną, nie korzysta z pomocy rodziny i nie ma wykształcenia prawniczego (to powoduje, że ma utrudnienia w aktywnym udziale w postępowaniu sądowym i problemy ze sporządzaniem pism procesowych). Skarżący podkreślił również swoją trudną sytuację w aspekcie relacji z małżonką, z którą obecnie pozostaje w separacji faktycznej. Żona żąda od skarżącego środków na utrzymanie ich wspólnych dzieci. Jednocześnie, skarżący nie jest w stanie w żaden sposób wykazać, jaki jest rzeczywisty stan majątkowy jego żony. Strona nieregularnie wykonuje takie prace dorywcze, jak: przewóz: na terytorium Polski samochodów z Niemiec, prace przy pozyskiwaniu złomu przy rozbiórce domu i drobne naprawy domowe świadczone znajomym za symboliczne wynagrodzenie. Są to na tyle niesystematyczne prace, że nie wystarczą na opłacenie kosztów sądowych. W ocenie wnioskodawcy nie przyznanie mu prawa pomocy spowoduje pozbawienie go konstytucyjnego prawa do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz.270) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie takie przysługuje zażalenie. Zatem kwestia przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega rozpoznaniu przez Sąd. Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). W zakresie całkowitym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej winno nastąpić wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Natomiast częściowe przyznanie prawa pomocy następuje w przypadku, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że T.Z. składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika procesowego w osobie radcy prawnego. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). W przedmiotowej sprawie strona skarżąca udokumentowała w sposób dość wyczerpujący swoją sytuację majątkową. Praktycznie rzecz biorąc, skarżący całkowicie zastosował się do wezwania referendarza sądowego z dnia 27 stycznia 2012 r. Kwestią sporną pozostaje jednak ocena przedłożonego przez niego materiału źródłowego. Faktem jest, że skarżący wykazał, że posiada status osoby bezrobotnej, jak również, że nie figurował w ciągu ostatnich trzech miesięcy, jako osoba zgłoszona do ubezpieczeń społecznych. Ta ostatnia okoliczność wskazuje na to, że skarżący nie pozostawał w tym czasie w stosunku pracy. Wnioskodawca wykazał gdzie jest obecnie zameldowany oraz zdołał w sposób przekonujący określić jaki jest charakter wykonywanych przez niego prac dorywczych. Dyskusyjna natomiast pozostaje w sprawie kwestia ponoszonych przez niego wydatków na swoje utrzymanie (opłaty za media oraz za zakup żywności, ubrań i środków czystości) a przede wszystkim kwestia pozostawania przez niego w związku małżeńskim – w aspekcie jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Odnośnie wydatków na swoje utrzymanie, skarżący wykazał jedynie, że ponosi miesięcznie kwotę 60 zł tytułem czynszu za wynajem mieszkania. Zaznaczył jednocześnie, że P.P. ponosi koszty mediów. W tej sytuacji należy stwierdzić, że takie działanie wynajmującego stanowi de facto pomoc i wsparcie dla skarżącego. Jest to pomoc istotna i wyraźnie odczuwalna w budżecie wnioskodawcy. Niezależnie od motywów takiego działania po stronie wynajmującego, skarżący nie musi ponosić opłat, które z reguły są ponoszone przez wszystkie osoby, które mieszkają w mieszkaniach, czy też domach jednorodzinnych. W tym więc zakresie strona w ogóle nie ponosi ciężarów związanych ze swoim utrzymaniem. Poza tym ułatwieniem w zakresie ponoszenia opłat za media, strona nie określiła nawet szacunkowo, jakie są koszty ponoszone przez nią na zakup żywności, tym bardziej, że jest on zmuszony do zakupu leków. Tak więc, uwzględniając, że skarżący uzyskuje miesięcznie z prac dorywczych kwotę od 500 do 700 zł, nie wiemy jakiego rzędu są wydatki, które faktycznie ponosi. Odnośnie relacji strony ze swoją małżonką, należy stwierdzić, że kwestie obowiązywania między małżonkami ustroju rozdzielności majątkowej i pozostawania przez małżonków w separacji faktycznej nie budzą aktualnie żadnych wątpliwości w sądowej praktyce orzeczniczej. W judykaturze ugruntowany został pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia NSA z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09; z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 113-116/09; z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 125-126/09; z dnia 26 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 243/09; z dnia 19 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 336/09; z dnia 26 listopada 2008 r. sygn. akt I FZ 463/08 – niepubl.). Niezależnie od tego, należy mieć na uwadze to, że skarżący nie mieszka jednak razem ze swoja żoną i nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Do takiego wniosku można dojść dokonując analizy przedłożonych przez skarżącego dokumentów źródłowych, jak również oświadczeń złożonych przez niego, jak i jego małżonkę w piśmie z dnia 27 lutego 2012 r. Uwzględniając całokształt materiału źródłowego zgromadzonego w tym postępowaniu i oświadczeń strony, zawartych w jej sprzeciwie, należy stwierdzić, że skarżący, przynajmniej aktualnie, nie zasługuje na uwzględnienie swojego wniosku w całości, tj. na przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W tym stanie rzeczy nie można stwierdzić, aby strona skarżąca nie była w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co stanowi przesłankę przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w całości (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Rozważając ogólny stan majątkowy wnioskodawcy w kontekście zakresu jego żądania, należy stwierdzić, że zasługuje on jedynie na częściowe przyznanie prawa pomocy. W realiach niniejszej sprawy – na zwolnienie od kosztów sądowych na etapie całego postępowania sądowoadministracyjnego. Skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, co stanowi przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, unormowaną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Odnośnie kosztów sądowych należy zaznaczyć, że wpis sądowy od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi 602 zł. Nie tracąc z pola widzenia tego, że skarżący wniósł łącznie dziesięć skarg na decyzje organu (III SA/Gl 43 – 52/12) należy stwierdzić, że łączny, sumaryczny wpis od tych dziesięciu skarg wyniesie 17.084 zł. W ocenie Sądu jest to kwota rzeczywiście przekraczająca możliwości finansowe skarżącego – i to zarówno kwota łącznego wpisu we wszystkich dziesięciu sprawach, jak również i kwota wpisu w tej konkretnej sprawie. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że skarżący nie będzie w stanie uiścić wpisu sądowego i ponosić potencjalnych, dalszych opłat sadowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Odnośnie natomiast żądania ustanowienia dla wnioskodawcy radcy prawnego z urzędu, należy w tym miejscu wyjaśnić, że w orzecznictwie przyjmuje się, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, kluczowe znaczenie ma etap postępowania sądowego, w którym taki wniosek został zgłoszony. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2005 r. (sygn. akt II OZ 818/05, niepubl.) wyrażono pogląd, że na wstępnym etapie postępowania sądowego brak jest podstaw, ażeby ustanowić na rzecz skarżącego profesjonalnego pełnomocnika procesowego, mając na względzie także fakt, że sąd I instancji nie jest związany granicami skargi i jest zobligowany do badania zgodności z prawem zaskarżonego aktu lub bezczynności z urzędu, co może powodować uwzględnienie skargi nawet przy jej wadliwym sformułowaniu oraz znikomej aktywności strony skarżącej w procesie przed sądem administracyjnym. Nadto w myśl art. 6 P.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.