III SA/Gl 567/14

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Jolanta Skowronek po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. Z. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie płatności obszarowych w kwestii wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata z urzędu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W treści skargi skarżący zamieścił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Żądanie to rozszerzył następnie na druku urzędowego formularza domagając się zarówno zwolnienia od kosztów sądowych jak i ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata z urzędu (vide: rubryka nr 4). W uzasadnieniu powyższego powołał się na stan zdrowia i podeszły wiek. Dodatkowo wskazał, że sam prowadzi gospodarstwo domowe, albowiem żona od wielu lat mieszka za granicą. Choć działka i dom stanowią wspólną własność, małżonka za nic nie płaci. Tymczasem miesięczne dochody skarżącego z tytułu pobieranej emerytury wynoszą 2.464,30 zł netto. Z kwoty tej pokrywa wydatki na remont domu oraz bieżące opłaty, w tym energię elektryczną, która z uwagi na awarię centralnego ogrzewania wzrosła do 672,88 zł. Ponieważ wskazane wyżej dane okazały się niewystarczające do oceny sytuacji finansowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy, pismem z [...] r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia złożonego wniosku przez: - przedłożenie odpisów bądź kserokopii dokumentów potwierdzających wysokość miesięcznie ponoszonych wydatków w postaci rachunków, faktur VAT lub dowodów wpłat uiszczanych opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, podatek od nieruchomości itp.; - nadesłanie zaświadczenia wystawionego przez właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego zawierającego informację o wszystkich osobach zameldowanych pod wskazanym w rubryce nr 2.1 adresem zamieszkania; - przedłożenie odpisu lub kserokopii decyzji o waloryzacji pobieranej emerytury; - sprecyzowanie czy skarżący posiada zaciągnięte kredyty lub pożyczki w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej należało przedłożyć stosowne dokumenty źródłowe obrazujące ich wysokość, wielkość płaconych rat, ich oprocentowanie oraz przewidywany termin spłaty; - nadesłanie wyciągów lub wykazów z posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych obrazujących operacje dokonywane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy; - złożenie dodatkowego oświadczenia w przedmiocie uzyskiwanych przez żonę dochodów oraz ich wysokości; - przedłożenie kserokopii faktur, rachunków bądź paragonów potwierdzających zakup leków, korzystanie z odpłatnych badań czy wizyt lekarskich, a gdyby to nie było możliwe podanie orientacyjnej kwoty jaka na ten cel jest miesięcznie wydatkowana. W odpowiedzi na powyższe skarżący nadesłał 10 faktur wystawionych przez [...] oraz [...] za okres od [...] r. do [...] r., rachunki za energię elektryczną oraz roczne obliczenie podatku przez organ rentowy (PIT-[...]) za [...] r. Dodatkowo w piśmie z [...] r. wyjaśnił, że żona mieszka na stałe w N.. Według informacji uzyskanej od syna ma małą emeryturę, która wystarcza jej na skromne życie w tamtych warunkach, gdyż wcześniej pracowała w A. ([...]). Żadnych pieniędzy od żony nie otrzymał i nie otrzymuje, a wydatki związane z wymianą pieca centralnego ogrzewania pokrywa we własnym zakresie. Ponadto przy piśmie z [...] r. przedłożył decyzję w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego podatku rolnego oraz podatku od nieruchomości, których łączna rata wynosi 169,00 zł jak również upomnienie wzywające do uregulowania opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi, które wynoszą 83,60 zł. Jednocześnie wyjaśnił, że w [...] r. kupił [...] kg węgla kamiennego za kwotę ok. 1.500,00 zł, natomiast za wodę w [...] r. zapłacił ok. 250,00 zł do 300,00 zł. Rachunków na powyższe nie posiada. Mając na uwadze wszystkie podniesione wyżej okoliczności zważono, co następuje. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a."), przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym – obejmującym w myśl art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a. zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie adwokata z urzędu – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084). Analogiczne rozwiązanie przewidziano w odniesieniu do uregulowanego w art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a. prawa pomocy w zakresie częściowym, które także może być przyznane dopiero wtedy, gdy wnioskodawca wykaże przesłanki pozwalające to uczynić, wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., tj. że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Jeżeli zatem strona nie wywiąże się w sposób należyty z ciążących na niej powinności przejawiających się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz w dostarczaniu wszelkich dokumentów źródłowych pozwalających na jednoznaczną weryfikację składanego oświadczenia, przyznanie prawa pomocy nie może wchodzić w rachubę i to tak w zakresie całkowitym jak i częściowym. Brak jest bowiem jakichkolwiek możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, albowiem z treści art. 255 ustawy p.p.s.a. wynika jednoznacznie, że odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący. Dlatego też od stron ubiegających się o prawo pomocy oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich sytuacji rodzinnej tudzież majątkowej oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący, mimo stosownego wezwania w tym zakresie do dnia dzisiejszego nie podał żadnych informacji o uzyskiwanych przez żonę dochodach. Ogólnikowe wskazanie, że te wystarczają jedynie na skromne życie poza granicami kraju nie mogło być uznane za wystarczające, albowiem w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zgodnie przyjmuje się, że oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09, LEX nr 612561, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113/09, LEX nr 546385, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 125/09, LEX nr 574754, z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, LEX nr 554620, z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09, LEX nr 554656 oraz z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08, LEX nr 565693). Wprawdzie skarżący wyjaśnił, że sam ponosi wszystkie wydatki, gdyż żona mieszka na stałe w N. i nie partycypuje w kosztach utrzymania domu, który stanowi ich wspólną własność, niemniej jednak okoliczność ta nie może mieć znaczenia przesądzającego, albowiem obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie ustania związku małżeńskiego, a to w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca. Co więcej fakt stałego przebywania żony poza granicami kraju i prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych nie został w żaden sposób udokumentowany, gdyż stosowne zaświadczenie o zameldowaniu, mimo wezwania w tym zakresie, nie zostało nadesłane. Podobne wątpliwości budzą kwestie odnoszące się do rzeczywistych relacji między małżonkami, korzystania z ich wspólnego majątku (vide: decyzja w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego za [...] r. wystawiona na obojga małżonków) czy powodów, dla których żona skarżącego rezygnuje bądź odmawia partycypowania w kosztach utrzymania nieruchomości, której jest współwłaścicielem, a która jak wynika z wyjaśnień skarżącego z uwagi na awarię centralnego ogrzewania, wymaga remontu. Zauważyć ponadto w tym miejscu należy, że kosztami "koniecznego utrzymania" w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. są niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, czyli wydatki na żywność, odzież, środki czystości, leczenie czy wydatki związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych. Do tych ostatnich należą przede wszystkim koszty stałych opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, śmieci, natomiast koszty remontu mieszkania (domu) mogą być zaliczone do kosztów koniecznego utrzymania tylko w sytuacjach wyjątkowych, gdy remont ten jest absolutnie niezbędny do korzystania z mieszkania (domu) w sposób umożliwiający zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, a jego zaniechanie mogłoby spowodować niekorzystne skutki dla życia i zdrowia domowników. Inne remonty polegające na odnowieniu poszczególnych pomieszczeń, wymianie znajdujących się w mieszkaniu (domu) instalacji lub sprzętów nie są niezbędne dla zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, a zatem nie mogą być uznane za koszty koniecznego utrzymania w rozumieniu powołanego przepisu. Tymczasem z przedłożonych przy piśmie z [...] r. faktur VAT ustalono, że skarżący [...] r. zakupił [...] za łączną kwotę 640,00 zł, a [...] r. [...] za kwotę 178,20 zł oraz [...] o wartości 951,19 zł. Podobnie analiza faktur z roku [...] i [...] wskazuje, że dokonywane zakupy dotyczyły pompy ogrodowej, wiertarki, pilarki, hydroforu, próbnika napięcia, koziołka warsztatowego, skrzydeł drzwiowych prawych i lewych, drewna klejowego, boazerii czy paneli. Wydatki te jak wskazano wyżej nie mogą być uznane za koszty niezbędnego utrzymania, nie tylko dlatego, że dotyczą roku [...] i [...], ale również dlatego, że zmierzają one ku poprawie sytuacji mieszkaniowej, a nie zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Co więcej okoliczność, że skarżący w miesiącu, kiedy składał skargę wydatkował w [...] kwotę 2.395,32 zł, podczas gdy jego emerytura wynosiła 2.466,30 zł oznacza, że posiada jeszcze inne możliwości finansowe, które nie zostały wskazane. Wydatkowana kwota wraz z ponoszonymi opłatami na konieczne utrzymanie przekracza bowiem pobierane świadczenie emerytalne. Wątpliwości dotyczące źródeł utrzymania wnioskodawcy pojawiające się w takich przypadkach, kiedy ponosi on wydatki przewyższające wysokość zadeklarowanych dochodów, mają na tyle istotne znaczenie, że nie pozwalają uwzględnić złożonego wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 lipca 2008 r. sygn. akt II FZ 225/08, LEX nr 493657). Należy bowiem podkreślić, że celem instytucji prawa pomocy jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom o znikomych dochodach, znajdujących się na skraju ubóstwa, wobec których konieczność poniesienia kosztów postępowania mogłaby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Skarżący natomiast do takich osób nie należy nie tylko z uwagi na wysokość osiąganych przez niego dochodów i ponoszonych wydatków, ale również z uwagi na posiadany majątek, tj. dom i gospodarstwo rolne, które mogą stanowić zabezpieczenie dla ewentualnego kredytu lub pożyczki, jak również posiadanie [...] rodzin pszczelich, które jak sam wskazał mogą przynieść dodatkowy zysk. Ponadto planowanie wydatków mających na celu jedynie poprawę dotychczasowej sytuacji mieszkaniowej bez uwzględnienia zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty należnych w sprawie kosztów sądowych nie może prawnie skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej z obowiązku ich ponoszenia jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem. Dlatego też, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 w zw. z art. 258 § 3 oraz art. 245 § 1, § 2 i § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono orzec jak w sentencji.