III SA/Gl 720/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi P. S. (S.) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wnioskiem z dnia [...] r. skarżący reprezentowany przez fachowego pełnomocnika procesowego domagał się zwolnienia od kosztów sądowych. W motywach powyższego wyjaśnił, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza w poprzednim roku podatkowym przyniosła stratę rzędu [...] zł. Po jej wykreśleniu z ewidencji, co nastąpiło w dniu [...] r. nie osiąga żadnych dochodów. Jako student drugiego roku Wydziału Zarządzania pozostaje na utrzymaniu swojego ojca. Poza nieruchomością rolną o pow. [...] ha, która została zajęta przez komornika, nie posiada żadnych składników majątku. A stan jego konta na dzień [...] r. wynosi [...] zł. Odpowiadając na wezwanie do uzupełnienia podanych wyżej danych do akt sprawy nadesłano: - tytuły wykonawcze wraz z wnioskiem o dokonanie wpisu w dziale IV księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości położonej w K., stanowiącej własność skarżącego, hipoteki przymusowej w kwocie [...] zł oraz [...] zł; - zeznanie podatkowe PIT-36 dotyczące ojca skarżącego i prowadzonej przez niego w 2011 r. działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej, z której wypracowany dochód przypadający na każdego wspólnika wynosił [...] zł; - kserokopię aktu notarialnego z dnia [...] r. ustanawiającego na rzecz matki skarżącego odrębną własność lokalu mieszkalnego o pow. [...] m2, w którym razem z ojcem zamieszkują. Postanowieniem z dnia 31 maja 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uznał bowiem, że ten w sposób dość ogólnikowy zobrazował swoją sytuację rodzinną i możliwości płatnicze pomijając istotne kwestie związane z wysokością dochodów swojego ojca, na którego utrzymaniu pozostaje. Wprawdzie przy piśmie z dnia [...] r. stanowiącym odpowiedź na wezwanie do uzupełnienia zawartych we wniosku danych nadesłał zeznanie podatkowe ojca, jednakże to nie mogło odnieść zamierzonego skutku. Nie pozwalało bowiem na ustalenie aktualnych dochodów jego ojca z tytułu prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej. Powyższe odnosiło się również do matki skarżącego, która jak wynikało z treści aktu notarialnego z dnia [...] r. jest właścicielem mieszkania o pow. [...] m2, w którym wszyscy zamieszkują. Jej źródła dochodu, ich wysokość, podobnie jak ponoszone wydatki związane z koniecznym utrzymaniem nie zostały również w żaden sposób wykazane. Trudno było zatem w ocenie referendarza uznać jakoby przedłożony w sposób wybiórczy materiał dowodowy oraz podane okoliczności faktyczne były wystarczające do uwzględnienia złożonego wniosku. Od powyższego orzeczenia pełnomocnik skarżącego wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. W jego motywach wskazał, że nie zgadza się z twierdzeniem jakoby sytuacja rodzinna wnioskodawcy pozwalała mu na uiszczenie opłaty sądowej od skargi, albowiem P. S. jest studentem i w okresie studiów, gdy chciał uzyskać środki finansowe na swoje utrzymanie podjął działalność gospodarczą, która jest przedmiotem złożonej skargi. Z tego tytułu zmuszony jest wpłacić do Urzędu Skarbowego zaległy podatek, który wynosi [...] zł. Nadto jego rodzice są po rozwodzie, a na jego ojcu ciąży obowiązek alimentacyjny na rzecz byłej żony i młodszego syna, co zostało wykazane poprzez dostarczenie stosownych dokumentów łącznie z tytułami egzekucyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.) postanowienie co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy może zostać wydane przez referendarza sądowego. Od takiego postanowienia stronie przysługuje środek odwoławczy określony w art. 259 ustawy, to jest sprzeciw. W razie wniesienia sprzeciwu, jeśli nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie (art. 260 ustawy p.p.s.a.). Należy w tym miejscu zauważyć, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu. A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez działającego w sprawie pełnomocnika strony, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpatruje złożony w sprawie wniosek, w tym wypadku wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. przesłanka przyznania prawa pomocy czy też nie. Zgodnie bowiem z treścią powołanego przepisu przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (vide: art. 245 § 3 cyt. ustawy) uzależnione jest od wykazania, że strona ta nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący przedstawiając swoją sytuację finansową ograniczył się jedynie do przywołania takich okoliczności, które mogłyby świadczyć o tym, że ta jest trudna. Pominął natomiast istotne informacje dotyczące dochodów swojego ojca, na którego utrzymaniu pozostaje. Wprawdzie przy piśmie z dnia [...] r. stanowiącym odpowiedź na wezwanie do uzupełnienia podanych we wniosku danych, nadesłał zeznanie podatkowe ojca (PIT-36), jednakże to z uwagi na to, że dotyczyło 2011 r. nie mogło odnieść zamierzonego skutku. Nie pozwalało bowiem na ustalenie aktualnych dochodów jego ojca z tytułu prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej. Powyższe odnosiło się również do matki skarżącego, która jak ustalono z treści aktu notarialnego z dnia [...] r. jest właścicielem mieszkania o pow. [...] m2, w którym wszyscy zamieszkują. Jej źródła dochodu, ich wysokość, podobnie jak ponoszone wydatki związane z koniecznym utrzymaniem nie zostały w żaden sposób wykazane. Trudno było zatem uznać jakoby przedłożony w sposób wybiórczy materiał dowodowy oraz podane okoliczności faktyczne były wystarczające do uwzględnienia złożonego wniosku. Należy bowiem zauważyć, że pod pojęciem "sytuacji majątkowej strony" rozumie się również dochody i majątek osób prowadzących z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe. Dlatego też ocena przesłanek przyznania prawa pomocy musi obejmować całościowo sytuację finansową wszystkich osób, które to gospodarstwo współtworzą czy współkształtują, zwłaszcza partycypując w kosztach utrzymania, albowiem możliwość pozyskania przy pomocy rodziny środków na opłacenie kosztów postępowania stanowi istotny element, który kształtuje sytuację majątkową strony i musi być uwzględniony przy tej ocenie (vide: postanowienia NSA z dnia 17 maja 2006 r. sygn. akt I OZ 657/06, LEX nr 181557 oraz z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 70/04, LEX nr 1089677, a także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, LEX nr 8963). Trudno przecież wymagać, że to Skarb Państwa jest zobowiązany wspierać osoby znajdujące się w danym momencie w trudnej sytuacji materialnej, skoro mają one członków rodziny, którzy mogliby im pomóc. Zwłaszcza, że nie wykazano w żaden sposób jakoby pomoc ta leżała poza zasięgiem ich możliwości finansowych (vide: szczegółowy wyciąg z konta skarżącego, gdzie dokonywane przez jego ojca w [...] i w [...] 2012 r. wpłaty wynosiły łącznie [...] zł). Za takim stanowiskiem przemawia również zawarta w art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulacja prawna, zgodnie z którą rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Przyjąć zatem należało, że zawarte w treści formularza dane wraz z dołączonymi - w sposób wybiórczy – załącznikami, nie pozwoliły na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku. A ponieważ te dotyczyły przede wszystkim aktualnych dochodów jego rodziców, na których utrzymaniu skarżący pozostaje, a nadto ponoszonych przez nich wydatków brak było podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku. Tym bardziej, że w orzecznictwie za dominujący uznany został pogląd, w świetle którego w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 7 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 211/06 oraz z dnia 24 maja 2013 r. sygn. akt I OZ 402/13 niepubl.). Instytucja przyznania prawa pomocy stanowi bowiem odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 199 ustawy p.p.s.a.). Zatem jej stosowanie może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy wnioskodawca kwalifikuje się do osób znajdujących się w ubóstwie, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia bądź środki takie posiadają, ale te są tak znikome, że wystarczają im jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Wykazanie, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy rzeczywiście znajduje się w takiej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Stosownie bowiem do treści art. 255 ustawy p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest na wezwanie sądu złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia (vide: M. Niezgódka – Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, wyd. 1, s. 244) przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Wezwaniem z dnia 2 maja 2013 r. skarżący został bowiem zobowiązany do nadesłania m.in. dokumentów obrazujących wysokość osiąganych przez jego ojca dochodów oraz źródeł, z których te są pozyskiwane, a nadto posiadanych przez ojca składników majątku w postaci nieruchomości, oszczędności oraz innych przedmiotów, których wartość przekracza 3000 euro, jak również do przedłożenia odpisów bądź kserokopii dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez ojca wydatków w postaci rachunków, faktur VAT lub dowodów wpłat uiszczanych opłat za czynsz, wodę, gaz, energię elektryczną, telefon, podatek od nieruchomości itp. Ponieważ dokumenty te nie zostały nadesłane, zawarte w treści urzędowego formularza dane wraz z dołączonymi w sposób wybiórczy dokumentami źródłowymi nie pozwoliły na jednoznaczną ocenę złożonego wniosku. Tym bardziej, że źródła dochodu jego matki oraz ich wysokość również nie zostały w żaden sposób podane. Podobnie na etapie złożenia sprzeciwu, wbrew twierdzeniom pełnomocnika, nie zostało w żaden sposób wykazane jakoby małżeństwo rodziców skarżącego było rozwiązane, a na jego ojcu ciążył obowiązek alimentacyjny na rzecz matki i młodszego brata. Tymczasem w judykaturze ugruntowany został pogląd, zgodnie z którym udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. W przypadku, gdy skarżący wraz z drugą osobą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie można badając jego sytuacji materialnej przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącego. Należy wówczas uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich domowników prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Pod pojęciem "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy bowiem rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 ustawy p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 ustawy p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12 oraz z dnia 6 lutego 2013 r. sygn. akt I GZ 8/13 publik. na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Tym bardziej, że również przepisy prawa rodzinnego nakładają na członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego (vide: cytowany wcześniej art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy – t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.). Dlatego też przyjąć należało, że zawarte w treści formularza dane wraz z dołączonymi - w sposób wybiórczy – załącznikami nie pozwoliły na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku, jako że te dotyczyły przede wszystkim źródeł utrzymania wnioskodawcy i jego rodziny, a zatem miały na tyle istotne znaczenie, że nie pozwalały na jego uwzględnienie zarówno w całości jak i w części. Skoro bowiem skarżący uchylił się od nadesłania żądanych w trybie art. 255 ustawy p.p.s.a. dowodów, gdyż przedstawił jedynie wybrane selektywnie informacje i dokumenty, to powinien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. Tym bardziej, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje swoją sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistych możliwości finansowej. A ponieważ to strona powinna podejmować stosowne czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy, albowiem to na niej spoczywa ciężar dowodu, dlatego też Sąd w składzie tu orzekającym nie był zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w tym zakresie. Dlatego też, działając na podstawie art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.