IV SA/Gl 133/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia WSA Stanisław Nitecki Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2016 r. sprawy ze skargi D. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia [...] roku nr [...]. Prezydenta Miasta J. decyzją nr [...] z dnia [...] r. uznał, że kwoty wypłacone w okresie od 01.04.2015 r. do 30.09.2015 r. w wysokości 1920 zł D.O. jest nienależnie pobranym świadczeniem i orzekł o obowiązku ich zwrotu w całości wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. W uzasadnieniu decyzji organ podał m.in, iż D.O. w okresie od 01.04.2015 r. do 30.09.2015 r. otrzymała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, które ze względu na zmianę sytuacji dochodowej rodziny jej nie przysługiwały. Od tej decyzji odwołanie wniosła D. O., wyrażając niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Podniosła, że ze względu na okoliczność zawarcia związku małżeńskiego przez jej matkę M. W. w dniu [...] r. jej sytuacja materialna nie uległa jakiejkolwiek zmianie. Nadal pozostaje w osobnym gospodarstwie domowym, ponieważ matka wraz z mężem H.W. mieszkają w swoim mieszkaniu w R. Decyzją nr [...] z dnia [...] r. wydaną m.in. na podstawie art.138 § 1 pkt 1 (Dz.U. z 2016 poz. 23) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. orzekło utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z przepisem art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 07.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U.2016 poz. 169) świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Dalej omówił treść przepisów art. 2 pkt. 11, pkt. 12 tej ustawy. Podniósł, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725,00 zł. (art. 9 ust. 2 cyt. ustawy). Nadmienił, iż według przepisu art. 2 pkt 4 cyt. ustawy dochód - oznacza to dochód, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych. Z kolei dochód rodziny oznacza to dochód rodziny, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do art. 3 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie rodziny oznacza to sumę dochodów członków rodziny. Dalej organ wskazał, że z akt sprawy wynika, że w dniu 27.08.2014 r. D.O. ur. [...] r. złożyła w organie pierwszej instancji wniosek o przyznanie jej prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. We wniosku tym podała, że w skład jej rodziny wchodzą ona oraz jej matka M.O. Organ pierwszej instancji przeprowadził prawem przewidziane postępowanie, ustalając m.in., że dochody członków rodziny wnioskodawczym nie przekraczają ustawowego kryterium dochodowego -i decyzją nr [...] z dnia [...] r. przyznał D.O. prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego od dnia 01.10.2014 r. do 30.09.2015 r. w kwocie 320 zł miesięcznie. W dniu 03.12.2014 r. strona przedłożyła organowi pierwszej instancji umowę zlecenie zawartą w dniu [...] r. przez M.O. i jej oświadczenie o wysokości dochodu uzyskanego. Zmiana dochodu rodziny strony jednak nie wpłynęła na przyznane stronie prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdyż nadal dochód na osobę w rodzinie nie przekraczał ustawowego kryterium dochodowego. Kolegium podkreśliło, że z akt sprawy wynika także, że w dniu 21.03.2015 r. M.O. zawarła związek małżeński z H.W. W dniu 15.10.2015 r. D.O. złożyła w organie pierwszej instancji oświadczenie, że " Na mój wniosek oświadczam, że nie będę kompletowała i uzupełniała wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdyż dochody męża matki H. W. są wysokie i miesięczny dochód od osoby przekracza ustalone kryterium w funduszu alimentacyjnym tj. kwotę 725 zł". Kolegium wskazało, iż w tej sytuacji - pismem z dnia 16.10.2015 r. organ pierwszej instancji zawiadomił D.O. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie orzeczenia i zwrotu świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego przyznanych decyzją nr [...] z dnia [...] r. Organ podkreślił, ze po myśli obowiązujących przepisów małżonek rodzica osoby uprawnionej jest członkiem rodziny osoby uprawnionej, którego dochód uwzględnia się przy ustalaniu prawa do świadczenia alimentacyjnego, niezależnie od tego jak faktycznie układają stosunki między poszczególnymi członkami rodziny. Ustawodawca nie uzależnił przyznania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego od ustalenia, iż wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. W opinii Kolegium wobec złożonego przez stronę w dniu 15.10.2015 oświadczenia, że dochody H.W. są wysokie i miesięczny dochód od osoby przekracza ustalone kryterium w funduszu alimentacyjnym tj. kwota 725 zł, wezwanie strony do uzupełnienia dokumentów o dochody męża matki było zbędne. Dalej organ wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, e) (uchylona), f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Ponadto Kolegium podkreśliło, że zgodnie z art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Mając na uwadze powyższe Kolegium podniosło, iż zasadne jest utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, gdyż strona pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od 01.04.2015 r. do 30.09.2015 r. w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit a ww. ustawy ( dochód na osobę w rodzinie od 01.04.2015 r. przekracza ustawowe kryterium dochodowe) w wysokości 1920 zł ( 6x 320 zł), a tym samym jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami zgodnie z art. 23 ust. 1 ww. ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca D.O. domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji i aktu ja poprzedzającego. Wskazała, iż decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania, a w szczególności art. 77 § 1 k.p.a., albowiem organ jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć materiał dowodowy. W przedmiotowej sprawie tak się nie stało. Prezydent Miasta swoje ustalenia opiera wyłącznie na oświadczeniu skarżącej złożonego w innej, odrębnej sprawie (o przyznanie świadczenia z funduszu na kolejny okres). Strona podkreśliła, że z materiału dowodowego nie wynika jaki dochód na rodzinę został wyliczony przez organ pierwszej instancji. Trudno zatem dociec na jakiej zatem podstawie organ ustalił, że w okresie 01.04.15 do 30.09.15 przekroczone zostało ustawowe kryterium dowodowe w kwocie 725 zł na członka rodziny. Skarżąca podniosła, iż na ten temat się nie wypowiedziała, a organ nie przeprowadził innych dowodów, które pozwoliłyby kwotę dochodu w rodzinie wyliczyć. Skoro zaś nie znany jest dochód na członka rodziny w spornym okresie nie można mówić, iż świadczenie wypłacone zostało nienależnie. Skarżąca nadmieniła, iż oświadczenie z dnia 15.10.2015. odnosiło się do stanu na ten dzień. Tymczasem - jak ustaliły organy - nienależne świadczenie wypłacone zostało za okres od kwietnia do września 2015., a zatem nawet jeżeli przyjąć, że rzeczywiście w październiku 2015 dochód przewyższał ustawowe kryterium, to nie wynika z tego faktu, że taki sam dochód był osiągany w okresie kwiecień - wrzesień 2015. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska. Kolegium powołało się na argumentację analogiczną do zawartej w uzasadnieniu swej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W punkcie wyjścia należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066) Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ) zwanej dalej P.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję, postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Ponadto, na mocy art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpatrując przedmiotową skargę, Sąd stwierdził, że wydane w sprawie decyzje zostały podjęte z naruszeniem prawa, o jakim mowa wyżej. Skarga zatem podlega uwzględnieniu. Oceniając prawidłowość podjętych rozstrzygnięć organów obu instancji należy wskazać, iż zgodnie z treścią art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 07.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zwanej dalej ustawą osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego uważa się natomiast świadczenia enumeratywnie określone w art. 2 pkt 7 ustawy. W związku z powyższym obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne. Tym samym dopiero, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot. Nie jest natomiast możliwe jednoczesne orzekanie o tych sprawach, czyli o obu tych kwestiach, w jednej decyzji administracyjnej. Przedstawione stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 5 stycznia 2012 r., Sygn. akt II SA/Bd 1263/11; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 13 lipca 2011 r., Sygn. akt IV SA/Po 438/11; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2010 r., Sygn. akt I OSK 620/10; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 14 września 2011r., Sygn. akt II SA/Bd 846/11; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 8 grudnia 2009 r., Sygn. akt II SA/Łd 804/09, publ. CBOiS). O rozgraniczeniu w art. 23 ustawy decyzji ustalającej należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń od decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń świadczy również przepis art. 23 ust. 2 ustawy, który stanowi, że należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna, oraz przepis art. 23 ust. 4 ustawy, który mówi o tym, że nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 14 września 2011r., Sygn. akt II SA/Bd 846/11, publ. CBOiS). Biorąc powyższe pod uwagę należało zarówno decyzję organu pierwszej jak i drugiej instancji uznać za niezgodne z prawem. Albowiem w przedmiotowej sprawie Prezydenta J. w jednej decyzji ustalił wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami oraz orzekł o ich zwrocie, z kolei Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało tę decyzję w mocy. Skoro więc dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy niezbędne jest ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, a dopiero następnie otwiera się droga do orzekania w sprawie zwrotu takiego świadczenia, to tym samym należało zarówno zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją uchylić z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 2 pkt 7 ustawy. Ponadto wskazać należy, iż skarżąca trafnie zarzuciła organom obu instancji obrazę przepisów postępowania administracyjnego. Organy bowiem przyjęły jako aksjomat okoliczność, ze w każdym miesiącu od kwietnia do września 2015 r. dochód rodziny skarżącej przekraczał kwotę ustawowego kryterium dochodowego. Nie poczyniły jednocześnie w tym zakresie jakichkolwiek ustaleń, a z treści oświadczenia skarżącej – na które powołują się organy – w żaden sposób nie wynika, ze we wszystkich wskazanych wyżej miesiącach kwota dochodu rodziny skarżącej przekraczała kryterium dochodowe. Skoro tak, to takie postępowanie organów administracji wyczerpuje znamiona naruszenia postanowień art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Stosownie do postanowień wskazanych przepisów w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki zmierzające do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz do podjęcia rozstrzygnięcia, nadto organ zobligowany jest do zebrania w sposób wyczerpujący materiału sprawy i do wnikliwego jego rozpatrzenia. Dostrzeżone uchybienie wyczerpuje przesłankę uwzględnienia skargi przewidzianą treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" P.p.s.a. – naruszenie innych przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Reasumując, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy będą zobowiązane do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i zastosowania właściwych przepisów, z uwzględnieniem zaprezentowanej powyżej wykładni przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.