I SPP/Go 70/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Damian Bronowicki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 listopada 2021 r. sprzeciwu T.O. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 12 października 2021 r. sygn. akt I SPP/Go 70/21 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E.K., T.O. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności wspólników spółki cywilnej za zaległości spółki w podatku od towarów i usług za miesiąca styczeń, luty, kwiecień i grudzień 2016 r. oraz marzec, kwiecień i wrzesień 2017 r. wraz z odsetkami za zwłokę oraz kosztami postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. E.K. i T.O. złożyli skargę na wskazaną w sentencji niniejszego orzeczenia decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia solidarnie wpisu od ww. skargi, T.O. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Wskazał, że jest osobą chorą i niepełnosprawną w stopniu znacznym, tym samym nie ma możliwości podjęcia pracy. Sytuacja związana z pandemią COVID spowodowała, że nawet gdyby chciał to nie ma możliwości dodatkowego zarobkowania. Utrzymuje się z renty, która jest przedmiotem zajęcia komorniczego. Większość środków z pozostałej kwoty renty przeznacza na pokrycie kosztów leczenia. W nadesłanym w dniu 25 sierpnia 2021 r. (data nadania) formularzu PPF skarżący podał, że w jego małżeństwie panuje ustrój rozdzielności majątkowej. Z żoną prowadzą osobne gospodarstwa. Skarżący jest właścicielem domu o pow. 100 m² - "własność faktyczna żony" oraz gruntu o pow. 0,77 ha obciążonego hipotekami. Nie posiada oszczędności, wierzytelności, papierów wartościowych czy innych wartościowych przedmiotów. Wśród swoich dochodów wskazał rentę w wysokości 1.460 zł netto miesięcznie, z kolei po stronie zobowiązań i wydatków ujawnił "kredyt hipoteczny, który spłaca żona". Do formularza skarżący dołączył kopię zarządzenia Prezesa Sądu Rejonowego z dnia [...] lipca 2021 r. sygn. akt [...] w przedmiocie umorzenia kosztów sądowych wynikających z prawomocnego orzeczenia. W odpowiedzi na wezwanie Referendarza do przedłożenia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących sytuacji finansowej, majątkowej i rodzinnej skarżącego oraz jego małżonki, pismem z dnia [...] października 2021 r. skarżący nadesłał decyzję z [...] marca 2018 r. ustalającą wysokość jego renty na kwotę 894,30 zł do wypłaty, po potrąceniach, oraz wydruki kont w [...], sporządzonych na dzień [...] października 2021 r., o nr [...], którego właścicielem jest PHU "T." z saldem -1.472.814,00 zł oraz nr [...] z saldem -317,10 zł. Jednocześnie skarżący oświadczył, że od października 2007 r. posiada rozdzielność majątkową z żoną, z tego też powodu nie posiada wiedzy na temat źródeł i wysokości jej dochodów czy finansów. Nie posiada też wyciągów kont bankowych żony. Małżonkowie prowadzą oddzielne gospodarstwa. Skarżący wyjaśnił, że faktycznym właścicielem nieruchomości ujawnionej w formularzu PPF jest H. J-O., gdyż to ona ponosi koszty kredytu od 2008 r. oraz wszystkie bieżące koszty utrzymania tej nieruchomości i nakładów. Również żona ponosi koszty utrzymania skarżącego i to ona posiada wiedzę o wszystkich kosztach ponoszonych miesięcznie i nie informuje go o ich wysokości. Na zakończenie skarżący dodał, że z UM otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 216 zł miesięcznie, a w 2016 r. został wpisany na listę dłużników niewypłacalnych. Nadto SR zbadał jego sytuację finansową, potwierdzeniem czego jest postanowienie załączone poprzednio. Postanowieniem z dnia 12 października 2021 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Referendarz sądowy stwierdził, iż bez wymaganych wezwaniem dokumentów i informacji dotyczących rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, nie mógł zweryfikować jego oświadczeń, a tym samym ocenić jego faktyczne zdolności płatnicze. Skarżący nie wykazał żadnych kosztów utrzymania, gdyż według oświadczenia - pokrywa je jego żona. Skarżący oświadczył nadto, że z żoną prowadzą osobne gospodarstwa domowe, a w ich małżeństwie obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej, dlatego nie ma wiedzy o źródłach i wysokości dochodów małżonki, jej wydatkach czy stanie posiadania. Referendarz podkreślił, że okoliczność pozostawania w rozdzielności majątkowej, a nawet nieprowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, nie zwalnia wnioskodawcy z obowiązku udokumentowania stanu majątkowego i możliwości finansowych małżonka. Dlatego też ustalając dochód wnioskodawcy, należało uwzględnić sytuację finansową i majątkową jego żony. Tymczasem skarżący, w odpowiedzi na wezwanie z dnia 2 września 2021 r. do przedłożenia dokumentów potwierdzających dochody i wydatki żony, wyciągów z jej rachunków bankowych i lokat, oświadczył jedynie, że nie posiada wiedzy na temat źródeł i wysokości dochodów żony, stanu jej finansów i wydatków, przy czym, co podkreślić należy, zgodnie z oświadczeniem skarżącego, małżonka ponosi również wszystkie koszty związane z utrzymaniem skarżącego. Pomimo wyraźnego wskazania w wezwaniu Referendarza sądowego, skarżący nie przedłożył także wyciągów ze swoich rachunków bankowych i lokat, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ciągu ostatnich trzech miesięcy. W rezultacie Referendarz przyjął, że z uwagi na brak możliwości ustalenia, czy i w jakim ewentualnie zakresie skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania w niniejszej sprawie, w tym przy pomocy małżonki, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego, nie jest możliwe zweryfikowanie oświadczeń skarżącego w zakresie jego rzeczywistej sytuacji materialnej. W ocenie referendarza oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.") poprzez odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy – podczas gdy prawidłowa analiza materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w tym przedłożone oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania prowadzi do odmiennego wniosku. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący wskazał, że Referendarz nie uwzględnił faktu, że skarżący jest osobą chorą, pozostającą pod stałą opieką lekarską wielu poradni. W związku z tym ponosi związane z tym koszty leczenia i prywatnych wizyt lekarskich. Skarżący utrzymuje się z renty, która jest przedmiotem zajęcia komorniczego. Posiada status osoby niepełnosprawnej na stałe i nie ma możliwości zarobkowania. Ponadto skarżący wskazał, że Referendarz bezzasadnie uznał, że skarżący ma możliwość skorzystania z pomocy finansowej żony i ma możliwość przedstawienia dokumentacji dotyczącej stanu majątkowego i możliwości finansowych małżonka. Tymczasem między małżonkami istnieje od wielu lat rozdzielność majątkowa, skarżący nie posiada wiedzy ani dostępu do informacji dokumentujących sytuację finansową małżonki. Skarżący podkreślił, że zobowiązanie strony do złożenia dokumentów potwierdzających sytuację majątkową oraz finansową małżonka, jest równoznaczne z postawieniem stronie wymogu nie do przezwyciężenia, w sytuacji gdy pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa i skarżący nie ma dostępu do ww. informacji. W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości poprzez uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (m.in. postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 - § 4 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W zakresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści ww. przepisów wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 30 marca 2016 r. sygn. akt I GZ 134/16; orzeczenia.nsa.gov.pl). Zaznaczyć należy, że ocena sytuacji materialnej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Przypomnieć bowiem trzeba, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Instytucja prawa pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Wobec powyższego, mając na uwadze okoliczności wynikające ze składanych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń oraz argumentów podniesionych w sprzeciwie stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brak zatem podstaw do zmiany postanowienia Referendarza sądowego z dnia 12 października 2021 r. Sąd podziela stanowisko Referendarza sądowego, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim zauważyć należy, że skarżący, pomimo skutecznego doręczenia mu wezwania z 2 września 2021 r. do przedłożenia dokumentów potwierdzających dochody i wydatki żony, wyciągów z jej rachunków bankowych i lokat, oświadczył jedynie, że nie posiada wiedzy na temat źródeł i wysokości dochodów żony, stanu jej finansów i wydatków, przy czym, co słusznie podkreślił Referendarz, zgodnie z oświadczeniem skarżącego, małżonka ponosi również wszystkie koszty związane z utrzymaniem skarżącego. W rozpoznawanej sprawie skarżący podniósł, że z uwagi na chorobę i niski dochód nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Dodał, że nie posiada oszczędności. Jest właścicielem domu o pow. 100 m² oraz obciążonego hipotekami gruntu o pow. 0,77 ha. Skarżący ma stałe źródło dochodu (renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy oraz zasiłek pielęgnacyjny). Skarżący nie wykazał żadnych kosztów utrzymania, gdyż według oświadczenia - pokrywa je jego żona. Skarżący oświadczył nadto, że z żoną prowadzą osobne gospodarstwa domowe, a w ich małżeństwie obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej, dlatego nie ma wiedzy o źródłach i wysokości dochodów małżonki, jej wydatkach czy stanie posiadania. Pomimo wyraźnego wskazania w wezwaniu Referendarza sądowego, skarżący nie przedłożył także wyciągów ze swoich rachunków bankowych i lokat, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Trafnie Referendarz wskazał, iż twierdzenie skarżącego, że Sąd Rejonowy w sprawie o sygn. akt [...] zbadał jego sytuację finansową umarzając koszty sądowe nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia w niniejszej sprawie żądanych wezwaniem referendarza sądowego z dnia 2 września 2021 r. dokumentów i oświadczeń. Zdaniem Sądu Referendarz słusznie podkreślił, iż okoliczność pozostawania w rozdzielności majątkowej, a nawet nieprowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, nie zwalnia wnioskodawcy z obowiązku udokumentowania stanu majątkowego i możliwości finansowych małżonka. Należy wskazać, że z regulacji zawartej w art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359) wynika, że małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy. Ta obejmuje swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że to czy małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, czy też pozostają w rozdzielności majątkowej nie ma większego znaczenia. Jeśli trwa małżeństwo, to dokonując oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy należy uwzględniać dochody jego współmałżonka i składniki posiadanego majątku (por. postanowienia NSA z 12 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 421/12, Lex 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, Lex 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, Lex 1299412, z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, Lex 1419368). Stanowisko jakoby pozostawanie w rozdzielności majątkowej zwalniało żonę z pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, nie znajduje żadnego uzasadnienia. Podobnie jak twierdzenie jakoby z uwagi na powyższe niemożliwe było uzyskanie i podanie informacji o sytuacji majątkowej żony. Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z nich względem osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, polegających na udzielaniu współmałżonkowi wsparcia finansowego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, Lex nr 563242). Dlatego dochody żony i składniki posiadanego przez żonę majątku mają istotne znaczenie w sprawie. Ponieważ skarżący nie uzupełnił wezwania we wskazanym przez Sąd zakresie to zdaniem Sądu przyjąć należało, że skarżący nie wykazał w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdecydowanie trzeba podkreślić, że prawo pomocy jest uprawnieniem, dla którego realizacji strona obowiązana jest dokonać pewnych czynności, w tym przedstawić określone informacje, bądź złożyć na wezwanie Sądu dokumenty służące ich weryfikacji. Możliwość wezwania strony do złożenia takich informacji bądź dokumentów (z której to możliwości skorzystano w niniejszej spawie) daje przepis art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 grudnia 2005 roku, sygn. akt II FZ 794/05, niepubl.). W postanowieniu z dnia 21 marca 2016 r. w sprawie II FZ 118/16 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające, do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 P.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konsekwencją uchylenia się od tego obowiązku lub udzielenia niekompletnych informacji może być odmowa przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 180/09, z 28 lipca 2009 r. sygn. akt I OZ 744/09). Aktualne pozostaje zatem stanowisko Referendarza przedstawione w postanowieniu z dnia 12 października 2021 r. i Sąd nie znalazł podstaw do zmiany ww. postanowienia. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 260 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.