II SA/Go 390/17

Dnia 7 lutego 2018 roku Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim – Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2018 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku B.S. o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2017 r. o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B.S. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu programu rolnośrodowiskowego p o s t a n a w i a : odmówić zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2017 r. o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. B.S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu programu rolnośrodowiskowego. Należny wpis sądowy od skargi wyniósłby w tej sprawie 1.500 zł, jednakże wraz ze skargą B.S. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2017 r. skarżącemu zostało przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi w części przekraczającej 1.000 zł, natomiast w pozostałym zakresie wniosek o przyznanie prawa pomocy został oddalony. Wyrokiem z dnia 22 listopada 2017 r., sygn. akt II SA/Go 390/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. oddalił skargę B.S. na powyższą decyzję Dyrektora OR ARiMR z dnia [...] marca 2017 r. nr [...]. Od wyroku tego skarżący, działając przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wraz ze skargą kasacyjną skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku oświadczył, iż nie uzyskuje żadnego dochodu i jest na utrzymaniu rodziców, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Ojczym skarżącego uzyskuje na podstawie umowy o pracę dochód w wysokości 1.180 Euro miesięcznie. Opisując swoją sytuację dochodową i majątkową skarżący oświadczył, iż prowadzi gospodarstwo rolne, w ramach którego posiada łącznie 15,93 ha gruntów rolnych (w większości dzierżawionych) oraz 27 sztuk bydła. Posiada samochód osobowy wartości ok. 6.500 zł. Jako ponoszone wydatki wymienił raty kredytowe na sprzęt. Oświadczył, że nie posiada innego rodzaju nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych ani innych przedmiotów wartościowych. W odpowiedzi na wezwanie do przedstawienia dokumentów źródłowych celem potwierdzenia sytuacji majątkowej skarżącego, jego pełnomocnik nadesłał wydruki z dwóch rachunków bankowych skarżącego oświadczając jednocześnie, iż rachunek bankowy nr [...] (którego wydruki zostały przedstawione wraz z pierwszym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy) został już zamknięty, a także kserokopię umowy użyczenia nieruchomości rolnych o powierzchni 46,3200 ha na okres od [...] maja 2013 r. do [...] marca 2017 r. – jako dowód na okoliczność utraty przez skarżącego tytułu prawnego do 40,58 ha gruntów rolnych, wchodzących w skład jego gospodarstwa rolnego w dacie składania pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy, tj. 22 kwietnia 2017 r. Wniosek okazał się niezasadny. Stosownie do treści art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej w skrócie p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tytułem wstępu należy zwrócić uwagę, iż postanowienie w przedmiocie prawa pomocy, jako niekończące postępowania, podlega regulacji zawartej w art. 165 p.p.s.a. W myśl tego przepisu postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przyjmuje się, iż w sytuacji gdy strona składa kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, to nie jest on w istocie wnioskiem nowym, ale wnioskiem złożonym w trybie art. 165 p.p.s.a., tzn. zmierzającym do weryfikacji poprzedniego postanowienia wskutek zmiany okoliczności sprawy (postanowienie NSA z 29 kwietnia 2011 r., II FZ 110/11, LEX nr 1081427). W postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności oraz argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Porównuje natomiast sytuację przedstawioną w dwóch odrębnych wnioskach, a następnie ocenia czy doszło do istotnej zmiany okoliczności. Jeśli miało to miejsce, wówczas sąd decyduje czy powołane okoliczności mogą stanowić uzasadnienie zmiany prawomocnego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy (postanowienie NSA z 12 lipca 2012 r., II FZ 485/12, LEX nr 1333340). Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy okolicznością taką będzie w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy (m.in. postanowienia NSA z 8 sierpnia 2014 r., II OZ 746/14, z 20 listopada 2012 r., II OZ 1017/12 czy z 1 lutego 2011 r., II OZ 16/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw rozstrzygnięcia o odmowie przyznania prawa pomocy, którego zmiany domaga się strona (postanowienie NSA z 26 czerwca 2012, II GZ 213/12, LEX nr 1333374). Innymi słowy, przyznanie prawa pomocy na podstawie ponownie złożonego wniosku będzie możliwe wówczas, jeżeli zmieniła się sytuacja majątkowa lub rodzinna strony i w nowym stanie faktycznym spełnione zostaną przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. (postanowienie NSA z 16 listopada 2012 r., I OZ 846/12, LEX nr 1247225). W rozpatrywanej sprawie analiza przedstawionych okoliczności nie dostarczyła przesłanek do przyjęcia, aby skarżący wykazał pogorszenie swej sytuacji majątkowej, skutkujące koniecznością zmiany wydanego wcześniej rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Składając w dniu 22 kwietnia 2017 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż posiada 56,51 ha gruntów rolnych. Natomiast składając wraz ze skargą kasacyjną wniosek o zmianę rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy oświadczył, iż w ramach gospodarstwa rolnego posiada 15,93 ha gruntów rolnych (na podstawie umów dzierżawy). W odpowiedzi na wezwanie do wykazania utraty tytułu prawnego do 40,58 ha gruntów rolnych, wchodzących w skład jego gospodarstwa rolnego w dacie [...] kwietnia 2017 r., skarżący przedstawił kserokopię zawartej z ojczymem umowy użyczenia nieruchomości rolnych o powierzchni 46,3200 ha na okres od [...] maja 2013 r. do [...] marca 2017 r. W myśl art. 48 § 1 p.p.s.a. strona powołująca się w piśmie na dokument obowiązana jest na żądanie sądu złożyć oryginał dokumentu w sądzie jeszcze przed rozprawą. Jednakże zamiast oryginału dokumentu strona może złożyć odpis dokumentu, jeżeli jego zgodność z oryginałem została poświadczona przez notariusza albo przez występującego w sprawie pełnomocnika strony będącego adwokatem, radcą prawnym, rzecznikiem patentowym lub doradcą podatkowym (art. 48 § 3 p.p.s.a.). Pomimo iż skarżący reprezentowany jest w niniejszym postępowaniu przez profesjonalnego pełnomocnika w osobie adwokata, wskazana wyżej kopia umowy nie została poświadczona przez pełnomocnika za zgodność z oryginałem, nie złożono również odpisu tej umowy poświadczonego przez notariusza. Kopia omawianej umowy, jako niespełniająca wymogów z art. 48 § 3 p.p.s.a., nie mogła zostać uznana za wiarygodny dowód na tak istotną okoliczność, jak deklarowana przez skarżącego utrata tytułu prawnego do ponad dwóch trzecich powierzchni gruntów rolnych, które użytkował on w ramach swego gospodarstwa rolnego jeszcze w kwietniu 2017 roku. Jednakże nawet gdyby wbrew powyższej argumentacji ową kopię umowy uznać za wiarygodny dowód na okoliczność istotnego zmniejszenia powierzchni gruntów gospodarstwa rolnego skarżącego, to i tak termin użyczenia upływał zgodnie z treścią tej umowy z dniem [...] marca 2017 r. Tymczasem skarżący w dniu 22 kwietnia 2017 r. oświadczył w formularzu PPF, iż nadal użytkuje 56,51 ha gruntów rolnych. Treść tej umowy nie zawiera więc odpowiedzi na pytanie, co się stało z brakującą powierzchnią 40,58 ha gruntów rolnych w okresie od [...] kwietnia 2017 r. do momentu złożenia wniosku o zmianę orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy. Ponadto w załączeniu do wniosku o przyznanie prawa pomocy z kwietnia 2017 roku skarżący przedstawił wydruk ze swego rachunku bankowego nr [...], z kolei pełnomocnik skarżącego w piśmie procesowym z dnia [...] stycznia 2018 r. podał, iż rachunek bankowy o tym numerze został zamknięty. Okoliczność ta nie została jednak poparta żadnym dowodem, np. odpisem dyspozycji zamknięcia rachunku bankowego czy choćby wydrukiem z historii transakcji, wykazującym datę jego zamknięcia. Zatem w sytuacji, gdy w toku wcześniejszych czynności procesowych zostało ustalone, iż skarżący posiada rachunek bankowy o tym numerze i korzysta z niego, brak jest podstawy do przyjęcia w sposób wiarygodny, iż rachunek ten istotnie został zamknięty i skarżący nie posiada żadnych zgromadzonych na nim środków pieniężnych. Dodatkowo analiza transakcji na przedstawionych wydrukach z dwóch innych rachunków bankowych skarżącego wskazuje, iż jest on w stanie regulować nie tylko swoje zobowiązania cywilnoprawne w ratach po 149,24 zł czy 293,72 zł, ale również czynsz z tytułu dzierżawy gruntów w kwocie 8.000 zł (przelew z [...] grudnia 2017 r.). W tej sytuacji niewiarygodne okazało się zawarte w formularzu PPF oświadczenie skarżącego, iż nie uzyskuje on żadnego dochodu. Trudno bowiem uznać aby ojczym skarżącego, mający rodzinę na utrzymaniu, finansował wszystkie powyższe zobowiązania skarżącego z własnego dochodu, wynoszącego 1.180 Euro miesięcznie. Przedstawione okoliczności świadczą o tym, iż skarżący jako osoba prowadząca działalność zarobkową w postaci gospodarstwa rolnego, będący w stanie realizować swoje zobowiązania cywilnoprawne w podanych wyżej kwotach, powinien wygospodarować również środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie w postaci wpisu od skargi kasacyjnej. Ponadto w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, iż zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed kosztami prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (postanowienie NSA z 28 września 2011 r., I FZ 189/11, LEX nr 948866). Przyjąć zatem należy, iż skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny pogorszenia swojej sytuacji materialnej, uzasadniającego zmianę wydanego uprzednio postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. W konsekwencji, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 165 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.