II SA/Go 750/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Sędziowie Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Sędzia WSA Jarosław Piątek (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi E.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] r. nr [...] Decyzją z dnia [...] r. nr [...], Burmistrza [...] odmówił umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego E.B. z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Na skutek złożonego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] w dniu [...] r. decyzją nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję Burmistrza i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji. W toku ponownie przeprowadzonego postępowania dowodowego organ I instancji ustalił, że E.B. prowadzi sam gospodarstwo domowe, uzyskuje dochód w postaci zasiłku stałego w wysokości 560,16 zł oraz zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 215,84 zł, a także świadczenia uzupełniającego z ZUS w wysokości 500,00 zł oraz dodatkowo korzysta z pomocy rzeczowej w postaci żywności oraz z programu FEAD z Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] - kwot nie podano. E.B. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, choruje. Łącznie otrzymuje dochód w wysokości 1276,00 zł miesięcznie. Mając na względzie dokonane ustalenia Burmistrz [...] decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 12 ust. 2, art. 27, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 581) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775) odmówił umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego E.B. z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które na dzień wydania decyzji tj. [...] r. wynosiły 44.967,29 zł należność główna z funduszu alimentacyjnego i odsetki ustawowe, które na dzień [...] r. wynosiły 42.050,89 zł naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ stwierdził, że nie może przychylić się do wniosku o umorzenie należności, gdyż istnieje szansa uzyskania przez zobowiązanego praw emerytalnych i wypłaty świadczeń, a co za tym idzie możliwość egzekucji poprzez Komornika Sądowego i spłaty należności do Ośrodka Pomocy Społecznej. Organ wskazał, że musi kierować się również interesem państwa i finansów publicznych, gdyż niedochodzenie zwrotu należności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego czy też nieuzasadnione umorzenie takich należności stanowi naruszenie dyscypliny finansów publicznych zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 289 ze zm.). Od powyższej decyzji strona złożyła w ustawowym terminie odwołanie, w którym zakwestionowała stanowisko organu I instancji, nie zgadzając się z rozstrzygnięciem. Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy poprzez brak poczynienia podstawowych ustaleń faktycznych w sprawie i brak przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie możliwości otrzymania przez skarżącego świadczeń z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz poprzez brak współdziałania z innymi organami administracji publicznej, tj. z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy w sytuacji, gdy organ ten posiada dokumenty dotyczące braku możliwości otrzymania emerytury przez skarżącego z uwagi na brak wymaganej ilości przepracowanych lat. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że istotą przedmiotowej sprawy pozostaje ustalenie, czy w przypadku wnioskującego E.B., ze względu na sytuację zdrowotną oraz możliwości zarobkowe zachodzą przesłanki umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ wskazał, że przewidziana w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów możliwość udzielenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 ustawy, który przewiduje obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami, ma więc charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne Kolegium zaznaczyło, że dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Przy czym, taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, a wykazanie ich istnienia ciąży na stronie wnioskującej o udzielenie ulgi. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może być bowiem odbierane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci, w sytuacji gdy sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje. Organ wskazał, że ma na uwadze trudną sytuację zdrowotną skarżącego, który posiada znaczny stopień niepełnosprawności, jednak legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], przy czym orzeczenie wydano do 31 stycznia 2028 r. Trudna sytuacja zdrowotna wnioskującego ma wprawdzie charakter losowy, nie uniemożliwia jednak w przyszłości spłacania należności, co nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należności. W skardze do Sądu na decyzję organu odwoławczego E.B. zarzucił organowi naruszenie przepisów: - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 8 k.p.a. poprzez przekroczenie granic uznaniowości, brak starannego i wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności, wydania decyzji bez wyczerpującego uzasadnienia, z jakich powodów dokonano rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia należności oraz - o utrzymaniu zaskarżonej decyzji w mocy, chociaż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy dawał podstawy do umorzenia należności, co dodatkowo naruszyło zasadę pogłębiania zaufania; - art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki do zastosowania ulgi, chociaż z przedstawionych dowodów jednoznacznie wynika, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego - wynikająca z obiektywnych okoliczności - jest dramatycznie zła, nie ulegnie poprawie i nigdy nie pozwoli na wywiązanie się z ciążącego obowiązku nawet w części, przez co jaskrawo wyróżnia się na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych i powoduje, że słuszny interes strony przeważa w tym przypadku nad interesem społecznym. Na podstawie powyższych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu skargi skarżący za lakoniczne i sprzeczne z doświadczeniem życiowym oraz zgromadzonym materiałem oraz naruszające zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej uznał twierdzenie Kolegium, iż jego trudna sytuacja zdrowotna ma wprawdzie charakter losowy, nie uniemożliwia jednak w przyszłości spłacania należności. Ze zgromadzonego w sprawie materiału jednoznacznie wynika bowiem, że nie można oczekiwać, że stan zdrowia skarżącego ulegnie poprawie (skarżący cierpi coraz bardziej z uwagi na II nawracające udary, powodujące coraz poważniejsze konsekwencje zdrowotne, stopień jego niepełnosprawności jest znaczny, nie posiada żadnego majątku oraz korzysta z pomocy społecznej, nie będzie w stanie zarobkować, a prognozowana emerytura jest drastycznie niska). Zdaniem skarżącego fakt, iż orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest terminowe (co aktualnie jest powszechną praktyką orzeczniczą), nie oznacza przecież, że w konkretnym przypadku stan zdrowia rokuje poprawę na tyle, że istnieje szansa na zarobkowanie w przyszłości i spłatę chociaż części należności. Dramatycznie zła sytuacja dochodowa, zdrowotna i osobista wynika z dokumentów zgromadzonych w sprawie. Stan skarżącego nie rokuje poprawy. Kontrola legalności zaskarżonych decyzji powinna więc polegać na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Ponadto wymagane jest dokładne odniesienie się w jej uzasadnieniu do zgromadzonego materiału dowodowego oraz przekonujące wyjaśnienie przyczyn rozstrzygnięcia, co wynika z art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie skarżącego, obie zaskarżone decyzje nie odpowiadają tak rozumianym normom procesowym, ponieważ nie sposób uznać, aby organy dokonały wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych oraz objaśniły wszystkie przesłanki, którymi kierowały się przy załatwianiu sprawy. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.). Przedmiot tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie stanowiła decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r., utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Sądu skarga jest uzasadniona. Przepis art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. stanowi podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Zgodnie z przywołaną regulacją organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Należy mieć na uwadze, że umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. zapada w ramach uznania administracyjnego. Wskazuje na to zwrot "może" odnoszący się do uprawnienia organu administracji. Władza dyskrecjonalna organów administracji publicznej, której przejawem jest uznanie administracyjne, wyraża się w tym, że nawet gdy strona spełni określone prawem przesłanki, organ nie ma obowiązku rozstrzygnąć sprawy w pozytywny dla niej sposób. Nie oznacza to jednak, że jest to decyzja dowolna. Istotne w tym zakresie pozostaje, że w przypadku kontroli sądowoadministracyjnej decyzji zapadłej w granicach uznania administracyjnego, rolą sądu administracyjnego jest zbadanie czy organ podejmując decyzję dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie, a także czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 24 lutego 2023 r., I OSK 809/22, 30 grudnia 2020 r., I OSK 2903/18, 27 października 2020 r., I OSK 1011/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej CBOSA). Wymaga podkreślenia, że na organie spoczywa obowiązek wyważenia interesu społecznego (publicznego) oraz słusznego interesu strony, o których mowa w art. 7 k.p.a. Organ powinien zatem każdorazowo zidentyfikować zarówno interes publiczny, jak i słuszny interes strony i w okolicznościach konkretnej sprawy rozważyć owe interesy, przyznając jednemu z nich prymat. W sytuacji przyznania prymatu interesowi publicznemu, organ powinien wyczerpująco wyjaśnić w motywach wydanej decyzji, na czym polegało wyższe wartościowanie doniosłości interesu publicznego w konflikcie ze słusznym interesem strony, prowadzące do ograniczenia uprawnienia strony lub odmowy jego przyznania (zob. wyrok NSA dnia 15 grudnia 2022 r., I OSK 807/20, wyrok NSA z dnia 7 lipca 2015 r., I OSK 13175/14, CBOSA). Wywody organu w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie organy administracji nie sprostały temu zadaniu. Z treści przepisu art. 2 pkt 3 u.p.o.u.a. wynika, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, co do zasady, że każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację dotyczącą obowiązku zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych (wyrok NSA z dnia 27 października 2020 r., I OSK 105/20, CBOSA). W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Podkreślenia jednak wymaga, że taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Dokonując zatem wykładni art. 30 ust. 2 ustawy i tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Inne są możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nie legitymującej się takim orzeczeniem, mającej perspektywy zarobku niekoniecznie na rynku lokalnym. Organ administracji badając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego może bowiem, a wręcz powinien oceniać perspektywy i rokowania na przyszłość w tym zakresie, a perspektywy i rokowania co do sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika mogą leżeć u podstaw uznania administracyjnego w sprawie dotyczącej umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2015 r., I OSK 53/14, z dnia 24 lipca 2015 r., I OSK 273/14, z dnia 27 września 2016 r., 55/15, z dnia 6 grudnia 2016 r., I OSK 1446/15, z dnia 28 kwietnia 2020 r., I OSK 9/19, wyrok WSA w Lublinie z dnia 8 lutego 2024 r., II SA/Lu 1127/23, CBOSA). Z ustaleń organów wynika, że sytuacja materialna E.B. jest trudna, gdyż jego dochód wynosi 1276 zł i składa się z zasiłku stałego (560,16zł), zasiłku pielęgnacyjnego (215,84 zł) oraz świadczenia uzupełniającego (500 zł). Skarżący korzysta również z pomocy społecznej w formie pomocy rzeczowej (żywność). Z akt sprawy wynika, że skarżący nie posiada majątku ani oszczędności. Skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a także według orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r. osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Z dokumentacji medycznej przedłożonej przez skarżącego w toku postępowania wynika, że jest osobą bardzo schorowaną (zawał serca, udary mózgu). Mając na uwadze zły stan zdrowia skarżącego i jego wiek (63 lata), w pełni uzasadniony jest wniosek, że poprawa jego sytuacji dochodowej np. poprzez podjęcie zatrudnienia jest w zasadzie wykluczona. Z kolei wysokość prognozowanej emerytury skarżącego w 2026 r. została określona przez ZUS w wysokości 61,66 zł. Nie może zatem budzić wątpliwości, że skarżący nie będzie posiadał realnych możliwości spłaty w przyszłości zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W szczególności zły stan zdrowia skarżącego pozwala stwierdzić, że nie jest to sytuacja typowa, powtarzająca się w innych przypadkach podobnych dłużników. W świetle powyższych okoliczności stanowisko organu odwoławczego wskazującego, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności zostało wydane do 31 stycznia 2028 r. i tym samym trudna sytuacja zdrowotna skarżącego nie uniemożliwia w przyszłości spłacania należności ma charakter całkowicie arbitralny. W ocenie Sądu mając na uwadze stan faktyczny sprawy i treść art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. należy stwierdzić, że istnieją w sprawie przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego uniemożliwia mu wywiązanie się z obowiązku spłacenia ww. świadczeń. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie organy naruszyły art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. oraz art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. poprzez przekroczenie granic uznania administracyjnego. Z przytoczonych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu (art. 153 p.p.s.a.).