II SA/Go 839/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Sędzia WSA Sławomir Pauter (spr.) Protokolant sekr. sąd. Małgorzata Zacharia-Gardzielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2015 r. sprawy ze skargi R.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na rzecz adwokata R.G. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, zwiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu. Wnioskami z dnia [...] oraz [...] czerwca 2014 r. R.L. zwrócił się do Burmistrza Miasta o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego, przyznanych synowi M.L. (wobec którego na wnioskodawcy spoczywał obowiązek alimentacyjny) decyzjami Burmistrza Miasta i wypłaconych uprawnionemu w okresie od [...] października 2012 r. do [...] września 2013 r. Wnioski dotyczyły kwoty 3235,37 zł plus odsetki ustawowe 13% w wysokości 553,79 zł (obliczone na dzień 25 sierpnia 2014 r.), do zwrotu której R.L. został zobowiązany decyzją Burmistrza Miasta z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] oraz kwoty 1800,00 zł plus odsetki ustawowe w wysokości 142,54 zł (obliczone na dzień 25 sierpnia 2014 r.), do zwrotu której wnioskodawca został zobowiązany decyzją Burmistrza Miasta z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...]. W uzasadnieniu podał, że przebywa w zakładzie karnym, został skazany na karę 25 lat pozbawienia wolności – w swojej ocenie niesłusznie, nie wie czy wyjdzie zdrowy i czy dożyje wyjścia na wolność. Mimo że walczy o uniewinnienie, jego stan psychiczny jest coraz gorszy, prowadzi do depresji. Błędy wymiaru sprawiedliwości wpędziły go w długi i pogorszyły stan jego zdrowia. Zobowiązań z tytułu wypłaconych synowi świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie jest w stanie spłacić, gdyż nie posiada żadnych dochodów, w zakładzie karnym nie ma płatnej pracy. Zwrócił się o umorzenie obciążających go należności, gdyż zadłużenie nie powstało z jego winy tylko z powodu błędów systemu, w tym wymiaru sprawiedliwości. Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] Burmistrz Miasta, działając na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 1228), odmówił umorzenia R.L. wskazanych wyżej należności. W opinii organu sytuacja, w której znajduje się wnioskodawca, nie jest wystarczającą przesłanką pozytywnego rozpatrzenia jego wniosku o umorzenie. Rozstrzygnięcie w tego rodzaju sprawach zapada w oparciu o uznanie administracyjne. Obowiązek zwrotu wraz z odsetkami należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobom uprawnionym do alimentów (w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów) jest logiczną konsekwencją realizacji przez Skarb Państwa personalnie określonego obowiązku alimentacyjnego, niejako w zastępstwie osoby zobowiązanej. Ponadto wnioskodawca nie jest osoba niepełnosprawną legitymującą się prawomocnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ani też orzeczeniem o niezdolności do pracy. Nie posiada na utrzymaniu osób wymagających opieki, nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem domu czy mieszkania. Po zakończeniu odbywania kary może podjąć zatrudnienie i spłacać zadłużenie, choćby w ratach. Jednocześnie w okresie poprzedzającym osadzenie go w zakładzie karnym wnioskodawca również nie wywiązywał się z obowiązku alimentacji na rzecz syna, jak również nie spłacał zadłużenia z tytułu wypłaconych przez Skarb Państwa należności alimentacyjnych. Od powyższej decyzji R.L. wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Ponownie powołał się na swój zły stan psychiczny wywołany niesłusznym jego zdaniem osadzeniem w zakładzie karnym. Stwierdził nadto, że po wyjściu na wolność będzie wrakiem człowieka i nie będzie nadawał się do pracy. Organ pierwszej instancji nie rozumie sytuacji, w której wnioskodawca się znalazł. Decyzją z dnia [...] października 2014 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Miasta. W uzasadnieniu decyzji Kolegium przytoczyło przepisy prawa znajdujące zastosowanie w sprawie, w tym art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz regulujące zasady prowadzenia postępowania dowodowego przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.), a także omówiło ich treść. Podobnie jak organ pierwszej instancji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze również uznało, iż w omawianej sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na uwzględnienie wniosku strony i umorzenie zobowiązań z tytułu należności alimentacyjnych wypłaconych osobie, wobec której na wnioskodawcy spoczywa obowiązek alimentacyjny. Powołując się obszernie na orzecznictwo sądowe, Samorządowe Kolegium Odwoławcze zwróciło uwagę, że umorzenie należności jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinna być stosowana w szczególnie uzasadnionych, najtrudniejszych przypadkach, gdy sytuacja życiowa i dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie miał wpływu i tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie należności alimentacyjnych. Okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych przez prawo działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być uznana sytuacja będąca skutkiem niezgodnych z prawem i nieakceptowanych społecznie działań podmiotu zobowiązanego. Nie uzasadnia też umorzenia sama tylko hipotetyczna możliwość nie znalezienia pracy po opuszczeniu zakładu karnego, jak również deklarowana chęć podjęcia po opuszczeniu zakładu karnego nowego życia bez obciążenia długami powstałymi przed i podczas pobytu w zakładzie karnym. Samorządowe Kolegium Odwoławcze zaakceptowało zarówno poczynione przez organ pierwszej instancji ustalenia faktyczne, jak i stanowisko co do sposobu rozstrzygnięcia sprawy, uznając je za prawidłowe i przyjmując za własne. U podstaw takiego rozstrzygnięcia leżał również wzgląd na priorytetowy charakter zobowiązań alimentacyjnych rodziców względem dzieci. Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego R.L. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., kwestionując jej zasadność i zgodność z prawem. Zdaniem skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie rozważyło wszystkich argumentów w sprawie tylko wydało z góry powziętą decyzję. Podniósł, że został bezprawnie skazany na wysoki wyrok, walczy o uwolnienie, znajduje się w złym stanie psychicznym i staje się wrakiem człowieka, do końca kary pozostało mu 13 lat. Obecnie nie nadaje się do jakiejkolwiek pracy, ponieważ lata rozpraw i wożenia go po różnych zakładach karnych odbiły się na jego zdrowiu i psychice. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie wzięło po uwagę, że za kilka lat odsetki od należności obciążającej skarżącego będą wyższe niż kwota główna. Skarżący nie będzie miał możliwości spłacić tego zobowiązania. Ponadto w zakładzie karnym w [...], gdzie obecnie przebywa, nie ma żadnej płatnej pracy, o którą skarżący się stara. Skarżący stracił rodzinę, mieszkanie i dorobek całego życia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Pismem z dnia [...] stycznia 2015 r. ustanowiony na zasadzie prawa pomocy pełnomocnik skarżącego uzupełnił skargę, zarzucając zaskarżonej decyzji: - obrazę prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną jego wykładnię polegającą na nieuwzględnieniu aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, a w konsekwencji przyjęciu, iż nie zachodzą szczególne okoliczności stanowiące podstawę do umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego; - naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niepodjęcie z urzędu czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia sprawy w przedmiocie sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego i nie uwzględnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o przyznanie kosztów udzielonej skarżącemu pomocy prawnej w wysokości 150% stawki minimalnej, powiększonej o należny podatek od towarów i usług oświadczając jednocześnie, że nie zostały one uiszczone przez skarżącego w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się niezasadna. Warunki nabywania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez osoby, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, regulują przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.), a ściślej rzecz biorąc, przepisy zawarte w rozdziale 3 tego aktu prawnego. W art. 27 ust. 1 omawianej ustawy została zawarta zasada, w myśl której dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Organem właściwym wierzyciela jest wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej (art. 2 pkt 10 ustawy). Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest odmowa umorzenia R.L. obciążających go należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wraz z ustawowymi odsetkami, wypłaconych jego synowi M.L. jako osobie uprawnionej. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2014r. oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta z dnia [...] sierpnia 2014 r. stanowił art. 30 ust. 2 ustawy. W myśl tego przepisu organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści art. 30 ust. 3 powołanej wyżej ustawy wynika, że rozstrzygnięcia w tym przedmiocie zapadają w formie decyzji administracyjnej. Oznacza to, że rozstrzygnięcia te powinny zostać poprzedzone postępowaniem przeprowadzonym na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.). Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że w obowiązującym systemie prawnym brak jest przepisu, w myśl którego pozostawanie dłużnika alimentacyjnego w trudnej czy nawet bardzo trudnej sytuacji życiowej automatycznie wiązałoby się z umorzeniem należności przysługujących wierzycielowi będącemu jednostką sektora finansów publicznych. Nawet w sytuacji, gdyby wnioskodawca spełniał przesłanki do umorzenia tego rodzaju należności, umorzenie ich nie jest obligatoryjne, lecz pozostaje w sferze uznania organu administracyjnego. Należy również mieć na względzie, że umorzenie zobowiązania przysługującego jednostce sektora finansów publicznych jest równoznaczne z wygaśnięciem tego zobowiązania czyli definitywną rezygnacją organu władzy publicznej z możliwości odzyskania środków finansowych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, na rzecz której osoba zobowiązana do alimentów nie wypełnia swego ustawowego obowiązku. Wynikające z art. 30 ust. 2 ustawy przesłanki umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej to szczególne, o wyjątkowym charakterze okoliczności w zakresie sytuacji życiowej, dochodowej i rodzinnej dłużnika, niemożliwe do przezwyciężenia nawet przy dołożeniu najwyższej możliwej staranności i wysiłku. Istotne jest przy tym, aby okoliczności te były wynikiem czynników obiektywnych, niezależnych od dłużnika, aby nie znalazł się on w trudnej sytuacji życiowej na skutek własnego postępowania. W rozpatrywanej sprawie okoliczności podanych przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego, a następnie w skardze, mających w jego opinii przemawiać za umorzeniem obciążających go należności wypłaconych synowi z funduszu alimentacyjnego, jak również argumentacji podniesionej przez pełnomocnika skarżącego w piśmie procesowym stanowiącym uzupełnienie skargi, nie można zakwalifikować jako przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy. Skarżący przebywając w zakładzie karnym ma zapewnione wyżywienie na co najmniej minimalnym poziomie, miejsce do spania, a także podstawową opiekę lekarską. Nie jest zatem zmuszony do samodzielnego ponoszenia wydatków na zaspokojenie swoich najniezbędniejszych potrzeb życiowych. Przesłanką umorzenia należności objętych wnioskiem nie może być zgłaszany przez skarżącego zły stan psychiczny związany z osadzeniem w zakładzie karnym, bowiem negatywne odczucia psychiczne i emocjonalne wynikające z przebywania w miejscu odosobnienia stanowią istotę kary pozbawienia wolności. Nawet jeżeli – jak wskazuje pełnomocnik – sytuacja skarżącego jest szczególna z uwagi na odbywanie przez niego kary 25 lat pozbawienia wolności, to skoro sąd powszechny uznał za słuszne wymierzenie skarżącemu takiej kary, nie powinien on na tej podstawie uzyskać dobrodziejstwa w postaci umorzenia obciążających go należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych na rzecz osoby, wobec której na skarżącym z mocy prawa spoczywał obowiązek alimentacyjny. Odnosząc się do zawartego w skardze twierdzenia o niesłuszności wymierzonej skarżącemu kary należy wskazać, iż ocena słuszności i prawidłowości zastosowania wobec niego tej kary nie należy do zakresu właściwości zarówno orzekających w sprawie organów administracyjnych jak i sądu administracyjnego. Z tego względu zarzut ten nie mógł stanowić podstawy uwzględnienia skargi. Jeżeli chodzi natomiast o argument dotyczący braku w zakładzie karnym pracy zarobkowej, co uniemożliwia skarżącemu spłatę należności, to nie oznacza to, że taka praca nie pojawi się w przyszłości. Nie można zatem obecnie przesądzić, że skarżący w ogóle nie będzie miał możliwości podjęcia zatrudnienia pozwalającego na spłatę zadłużenia alimentacyjnego. Ponadto należy się w pełni zgodzić z przywołanymi w zaskarżonej decyzji poglądami orzecznictwa sądowego, iż odbywanie kary pozbawienia wolności nie jest wynikiem czynników obiektywnych i nie może stanowić podstawy umorzenia omawianych należności, gdyż kara ta stanowi efekt zabronionych przez prawo zachowań oraz że sytuacja będąca skutkiem niezgodnych z prawem i nieakceptowanych społecznie działań zobowiązanego do alimentacji nie może być uznana za sytuację wyjątkową (przykładowo wyroki NSA z 24 stycznia 2008 r., I OSK 544/07, WSA w Poznaniu z 5 sierpnia 2010 r., IV SA/Po 119/10, LEX nr 737864, WSA w Gdańsku z 29 maja 2013 r., III SA/Gd 791/12, LEX nr 1368942 czy WSA w Gliwicach z 11 kwietnia 2013 r., IV SA/Gl 661/12, LEX nr 1321052). Nie uzasadnia też umorzenia sama tylko hipotetyczna możliwość nie znalezienia pracy po opuszczeniu zakładu karnego (wyrok WSA w Kielcach z 13 czerwca 2013 r., II SA/Ke 352/13, LEX nr 1435228), jak również deklarowana chęć podjęcia po opuszczeniu zakładu karnego nowego życia bez obciążenia długami powstałymi przed i podczas pobytu w zakładzie karnym (wyrok NSA z 20 października 2011 r., I OSK 881/11, LEX nr 1149451). W świetle powyższego za niezasadny należy uznać podniesiony przez pełnomocnika skarżącego w uzupełnieniu skargi zarzut naruszenia normy prawa materialnego, wynikającej z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zawarta w piśmie procesowym pełnomocnika argumentacja dotycząca naruszenia prawa materialnego stanowiła w znacznej mierze uzupełnienie i usystematyzowanie zarzutów podniesionych w skardze, których ocena została już wyżej przedstawiona. Osobnego omówienia wymaga jednak teza pełnomocnika, jakoby przebieg całego postępowania zdeterminowało założenie, iż skarżący jako osoba pozbawiona wolności, musi ponosić konsekwencje swojego postępowania do końca życia, nawet po odbyciu wieloletniej kary pozbawienia wolności – co legło u podstaw odmowy umorzenia obciążających go należności alimentacyjnych. Obowiązek alimentacyjny przybierający postać konieczności finansowania uzasadnionych potrzeb życiowych osoby uprawnionej nie stanowi jakiejkolwiek sankcji ani kary. Świadczenia te są wypłacane z funduszu alimentacyjnego wówczas, gdy osoba zobowiązana nie realizuje swojego obowiązku wobec osoby uprawnionej. Odpowiedzialność dłużnika wobec funduszu alimentacyjnego wynika jedynie z faktu, iż nieuzasadniona byłaby stała i całkowita realizacja tego obowiązku ze środków publicznych, a więc przejmowanie go przez społeczeństwo – co zresztą potwierdza treść preambuły ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Obowiązek alimentacyjny znajduje podstawę nie tylko w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale również w powszechnie akceptowanych normach społecznych, spoczywa on co do zasady na każdym rodzicu względem swojego dziecka. Dlatego brak jest jakichkolwiek podstaw do tego, aby odmowę umorzenia obciążających skarżącego należności wypłaconych jego synowi z funduszu alimentacyjnego postrzegać jako sankcję wobec skarżącego czy też konsekwencję jego wcześniejszych działań, które rzekomo musi ponosić do końca życia. Odnosząc się do podniesionego w skardze zarzutu nie rozważenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze wszystkich argumentów skarżącego, a także do zawartego w uzupełnieniu skargi zarzutu naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na wynik sprawy należy stwierdzić, iż organy administracyjne poczyniły w sprawie prawidłowe ustalenia faktyczne, wywiodły z nich prawidłowe wnioski, przytoczyły przepisy prawa znajdujące zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego i omówiły ich treść. Przedstawioną w zaskarżonej decyzji ocenę stanu faktycznego oraz argumentów podniesionych przez skarżącego należało uznać za trafną. W toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego Sąd nie dopatrzył się również naruszeń procedury, które miałyby istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w tym naruszenia art. 7 art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. W szczególności nie ma podstaw do przyjęcia, aby organy gromadziły i rozpatrywały materiał dowodowy w sposób stronniczy, przekroczyły granice swobodnej oceny dowodów bądź granice uznania administracyjnego, czy też prowadziły postępowanie mając na celu wydanie orzeczenia o ustalonej z góry treści. W sprawie zostały zastosowane prawidłowe przepisy prawa materialnego, zaś uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi wynikające z art. 107 k.p.a. Z uwagi na brak po stronie orzekających w sprawie organów administracyjnych naruszeń prawa materialnego lub przepisów postępowania, skutkujących koniecznością wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) należało oddalić. Zawarte w wyroku rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznanego pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną na zasadzie prawa pomocy znajduje oparcie w art. 250 p.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) w związku z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 461). Sąd nie dopatrzył się podstaw do przyznania pełnomocnikowi kosztów udzielonej pomocy prawnej w wysokości 150% stawki minimalnej uznając, że nie uzasadniał tego zarówno rodzaj, przedmiot oraz stopień skomplikowania sprawy, jak i nakład pracy pełnomocnika.