I SO/Ke 4/13

Dnia 9 kwietnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grabowska po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku D. S. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego przed wszczęciem postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: 1. zwolnić D. S. od uiszczenia wpisu od skargi w kwocie przewyższającej 80 zł (osiemdziesiąt złotych); 2. oddalić wniosek D. S. w pozostałym zakresie. W dniu 11 marca 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wpłynął – sporządzony na urzędowym formularzu PPF – wniosek D. S. (dalej jako skarżący, strona) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. We wniosku skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego w osobie A. B. w celu sporządzenia skargi. Wskazał, że jest osobą bezrobotną, a w lutym 2013 r. utracił prawo do zasiłku. Zaznaczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną oraz dwoma synami (4 i 5 lat), przy czym starszy syn choruje przewlekle na astmę oskrzelową. Żona przebywa na urlopie wychowawczym. Rodzina utrzymuje się z zasiłku wychowawczego, zasiłku rodzinnego oraz zasiłku z pomocy społecznej (zasiłku celowego na zakup żywności oraz świadczenia z powodu długotrwałej choroby). Miesięczne dochody z tego tytułu wynoszą 1.175 zł, a koszty utrzymania rodziny skarżącego to miesięcznie około 1.200 zł. Skarżący nie wykazał innych dochodów ani majątku. Do wniosku skarżący załączył: – kserokopię wydanego do dnia 31 stycznia 2014 r. orzeczenia o niepełnosprawności D. S. (syna skarżącego); – wyciąg bankowy z rachunku bankowego swojej żony za okres od 25 grudnia 2012 r. do 26 lutego 2013 r., z którego wynika, że okres ten został zamknięty saldem dodatnim w kwocie 2.053,02 zł; – zaświadczenie wydane przez Urząd Miasta K. w dniu [...] potwierdzające, że na rzecz żony skarżącego nie są zarejestrowane żadne pojazdy; – kserokopię historii własnego rachunku bankowego za okres od 1 grudnia 2012 r. do 28 lutego 2013 r. (okres zamknięty saldem dodatnim w wysokości 443,92 zł); – historię rachunku karty kredytowej skarżącego z dostępnymi środkami w kwocie 3.505,76 zł oraz ujemnym saldem – 6.494,24 zł; – dokumenty mające poświadczać, że właścicielami nieruchomości położonej w K. przy ul. [...] są J. i S. U.; – decyzję nr [...] wydaną dnia [...]. przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w K. w sprawie przyznania D. S. świadczenia pieniężnego w postaci zasiłku celowego w łącznej wysokości 400 zł z przeznaczeniem na zakup żywności dla synów na okres od 1 stycznia 2013 r. do 28 lutego 2013 r.; – decyzję Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K. z dnia [...] nr [...] przyznającą D. S. zasiłek okresowy z powodu bezrobocia od 1 stycznia 2013 r. do 28 lutego 2013 r. w łącznej kwocie 790,60 zł; – zaświadczenie wydane przez Starostwo Powiatowe w K. o nieposiadaniu przez stronę zarejestrowanych na nią pojazdów. Postanowieniem z dnia 15 marca 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach zwolnił skarżącego od uiszczenia wpisu od skargi w kwocie powyżej 80 zł oraz oddalił wniosek strony w pozostałym zakresie. Referendarz sądowy wskazał, że w niniejszej sprawie nie sposób przyjąć, że skarżący nie ma możliwości uiszczenia jakichkolwiek kosztów sądowych związanych z toczącym się postępowaniem. Podkreślił, że stan rachunków bankowych strony stanowi wystarczające źródło pokrycia tych kosztów w znacznej części. Jednocześnie zaznaczył, że skarżący zwrócił się o ustanowienie doradcy podatkowego w osobie A. B., w sytuacji gdy w innych sprawach jest już reprezentowany przez doradców podatkowych M. C. oraz R. C., co – z uwagi na treść art. 246 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako ustawa p.p.s.a.) – sprzeciwia się możliwości ustanowienia pełnomocnika w ramach instytucji prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący w dniu 21 marca 2013 r. wniósł sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, w którym powielił wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podkreślił, że będąca w jego dyspozycji kwota na karcie kredytowej (3.505,76 zł) jest kwotą "debetową" - jej wykorzystanie spowoduje zwiększenie zobowiązań w stosunku do banku. Dodał, że stan zadłużenia z tytułu tej karty (-6.494,24 zł) nie jest pokryty dodatnim saldem na rachunkach bankowych jego i jego żony (2.498 zł). Zaznaczył, że nie jest w stanie ponieść w szczególności kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Wskazał, że w na dzień złożenia wniosku o udzielenie prawa pomocy nie był w stosunku prawnym z pełnomocnikiem w sprawie o sygn. akt I SA/Ke 710/12, gdyż w dniu 20 lutego 2013 r. zostało ono wypowiedziane. Potwierdził jednak ważność pełnomocnictwa do reprezentowania go w sprawie o sygn. akt I SA/Ke 51/13, nadmieniając, że pełnomocnictwo to prawdopodobnie zostanie wypowiedziane przez pełnomocników po rozstrzygnięciu niniejszej sprawy przez Sąd. Skarżący dodał jednocześnie, że musiał się zapożyczyć, by móc spłacić wynagrodzenia pełnomocników. Obecnie jednak ten sposób finansowania został wyczerpany. Skarżący zaznaczył, że wskazana w art. 246 § 3 ustawy p.p.s.a. przesłanka niepozostawania w stosunku prawnym z pełnomocnikiem dotyczyć powinna jedynie danej sprawy, w której strona wnosi o przyznanie prawa pomocy. Wykładnia przeciwna mogłaby doprowadzić do sytuacji, w której strona pozbawiona jest możliwości ustanowienia dla niej pełnomocnika z urzędu w danej sprawie tylko dlatego, że w innej sprawie reprezentuje ją pełnomocnik z wyboru, któremu wynagrodzenie zostało opłacone w odległym czasie, kiedy jej sytuacja materialna była dobra. Ponadto, nieuzasadnione byłoby wypowiedzenie pełnomocnictwa w toku sprawy tylko z tego powodu, że stanowi ono przeszkodę w przyznaniu prawa pomocy w innej sprawie. Byłoby to niezgodne z - wynikającym z art. 45 Konstytucji - prawem do sądu. Do złożonego sprzeciwu skarżący załączył kserokopię pełnomocnictwa z dnia 1 grudnia 2012 r. udzielonego w sprawach dotyczących decyzji Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] oraz kserokopię pisma wypowiadającego to pełnomocnictwo z dniem 20 lutego 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04 – FZ 377/04). Po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu. Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 15 marca 2013 r. utraciło moc. Zgodnie z art. 199 ustawy p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu osobom nie mogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy, która może być udzielona w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a.). Jak wynika z powyższego, udzielenie prawa pomocy (w jakimkolwiek zakresie) polega na przerzuceniu kosztów postępowania na budżet państwa, czyli pośrednio na ogół społeczeństwa. W związku z tym, prawo pomocy może być udzielone jedynie w sytuacjach wyjątkowych, o jakich stanowi art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z tymi przepisami, prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych, udzielenie prawa pomocy w takim zakresie dotyczy osób, które nie mają żadnych dochodów lub ich dochód jest wyjątkowo niski, są bezrobotne bez prawa do zasiłku i nie posiadają żadnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 18 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 524/06 oraz postanowienie NSA z dnia 15 listopada 2011 r., sygn. akt II OZ 1099/11, w/w orzeczenia są dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie NSA z 25 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 796/11, LEX nr 1103044). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12, LEX nr 1120552). Warto również dodać, że przesłanki udzielenia prawa pomocy powinny być interpretowane ściśle, z uwagi na wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy. Obowiązek wykazania ich istnienia ciąży natomiast na wnoszącym o udzielenie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1024/12, LEX nr 1240480). W przedmiotowej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W złożonym urzędowym formularzu PPF wskazuje bowiem, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz o ustanowienie doradcy podatkowego. Dokonując analizy przedstawionej przez skarżącego sytuacji, w oparciu o przedstawione informacje i dokumenty należy stwierdzić, że udzielenie skarżącemu prawa pomocy w pełnym zakresie nie jest uzasadnione. Jak bowiem podkreślono już wyżej, taki zakres tego prawa przysługuje jedynie osobom, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W niniejszej sprawie powyższa przesłanka nie została spełniona. Rodzina skarżącego dysponuje stałym źródłem dochodu, koszty utrzymania rodziny (żywność, leki, środki niezbędne do życia) są w zasadzie w pełni pokryte przez uzyskiwane dochody, a - jak wynika z akt sprawy o sygn. I SA/Ke 51/13 - potrzeby mieszkaniowe rodziny są w pełni zaspokojone bez konieczności ponoszenia w tym zakresie żadnych kosztów. Na rachunku bankowym skarżącego jest wykazane saldo dodatnie w wysokości 449,79 zł., zaś na rachunku bankowym żony skarżącego znajduje się kwota 2.053,02 zł. Łączna kwota zgromadzona na tych rachunkach w połączeniu z wysokością uzyskiwanych przez rodzinę skarżącego dochodów nie pozwala przyjąć, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie Sądu sytuacja materialna skarżącego uzasadnia udzielenie zwolnienia od poniesienia części kosztów sądowych (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a.). Stałe dochody którymi dysponują skarżący i jego żona są niewielkie (ok. 1.175 zł miesięcznie) i przeznaczone na bieżące potrzeby rodziny. Relacja dochodów rodziny do wydatków związanych z jej bieżącym utrzymaniem wskazuje, że uiszczenie kosztów postępowania w pełnej wysokości w przedmiotowej sprawie oraz we wszystkich sprawach, w których skarżący wniósł lub zamierza wnieść skargi czy skargi kasacyjne (I SO/Ke 3/13, I SO/Ke 2/13, I SA/Ke 163/13, I SA/Ke 51/13, I SA/Ke 710/12), byłoby nadmiernym obciążeniem zagrażającym egzystencji skarżącego i jego rodziny. W tym miejscu na podkreślenie zasługuje fakt, że okoliczność ustanowienia między skarżącym a jego żoną małżeńskiej rozdzielności majątkowej nie wpływa na postępowanie w przedmiocie udzielenia prawa pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest bowiem pogląd (podzielany przez Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę), zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a obowiązku tego nie znosi ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12, LEX nr 1240477 oraz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 marca 2012 r. sygn. akt I OZ 150/12 LEX nr 1136745). Jak zresztą wynika z akt postępowania, zasady wzajemnej pomocy finansowej są między skarżącym i jego żoną faktycznie realizowane. Wskazuje na to sam skarżący, twierdząc, że środki zgromadzone na rachunku bankowym żony były przeznaczone na spłatę zadłużenia występującego na należącym do niego rachunku karty kredytowej. Powyższe wynika również z historii rachunku bankowego skarżącego, w której pojawiają się operacje przelewów między rachunkiem skarżącego i jego żony. W postępowaniu o przyznanie skarżącemu prawa pomocy na uwzględnienie zasługiwała również okoliczność, że skarżący – wezwany przez referendarza sądowego do przedłożenia wyciągu z konta bankowego swojej małżonki obejmującego transakcje z trzech ostatnich miesięcy – przedłożył wyciąg obejmujący operacje jedynie z okresu dwóch miesięcy (od 25 grudnia 2012 r. do 26 lutego 2013 r.). Nie bez znaczenia dla oceny był też fakt, że postępowania, w których skarżący wniósł skargi do WSA w Kielcach (I SA/Ke 710/12, I SA/Ke 163/13 oraz I SA/Ke 51/13) dotyczą podatku akcyzowego od nabycia wspólnotowego samochodów. Skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy udokumentował, że zarówno on jak i żona nie są posiadaczami samochodów. Oznacza powyższe, że strona dysponowała środkami ze sprzedaży samochodów, których w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy nie ujawniła. Zauważyć również należy, że skarżący nie udokumentował wysokości pożyczek, które zaciągnąć miał w celu spłaty wynagrodzeń pełnomocników. Jak wynika z powyższego, strona nie przedstawiła pełnego obrazu sytuacji materialnej i poziomu płynności finansowej swojej i rodziny. Podkreślenia wymaga również fakt, że skarżący jest osobą młodą i - mimo aktualnego statusu bezrobotnego - ma możliwość szybkiego przekwalifikowania w celu odnalezienia na rynku pracy. Oceny co do możliwości sfinansowania przez skarżącego kosztów sądowych w sprawie nie zmieniła również okoliczność, że na karcie kredytowej skarżący posiada zadłużenie w kwocie 6.494,24 zł. Jak bowiem wynika z przedłożonych wyciągów bankowych, wykazana kwota zadłużenia jest regularnie spłacana. Wpływu na ustalenia poczynione w sprawie nie miało również wyjaśnienie skarżącego, że oszczędności zgromadzone na rachunku bankowym żony były przeznaczone na spłatę zadłużenia występującego na karcie kredytowej skarżącego. Nie istnieje bowiem powód, dla którego należałoby dawać pierwszeństwo spłacie zobowiązań zaciągniętych względem banku przed spłatą kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 72/12, LEX nr 1121302). Reasumując, w ocenie Sądu, sytuacja materialna skarżącego (po uwzględnieniu posiadania przez niego i jego żonę stałego źródła dochodu, zabezpieczenia potrzeb mieszkaniowych rodziny bez konieczności ponoszenia kosztów, posiadania oszczędności) uzasadnia przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od ponoszenia wpisu od skargi w kwocie ponad kwotę 80 zł. Wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy obejmował także ustanowienie w sprawie pełnomocnika procesowego w osobie doradcy podatkowego A. B. W sytuacji, gdy wykazana przez skarżącego sytuacja materialna uzasadniała jedynie przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, a skarżący we wniosku wnosił jednocześnie o zwolnienie z kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu, Sąd zobligowany był do wyboru zakresu, jakiego będzie dotyczyć przyznane prawo pomocy. Orzekając o zakresie i rodzaju przyznanej pomocy skarżącemu, Sąd wziął pod uwagę czynności warunkujące skuteczne wniesienie skargi. I tak z art. 220 § 1 ustawy p.p.s.a. wynika, że Sąd nie podejmuje żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie uiszczono należnej opłaty. Od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym pobiera się wpis. Z powyższego wynika, że skuteczne wniesienie skargi warunkuje wniesienie wpisu. W związku z powyższym Sąd, przyjmując, że sytuacja materialna skarżącego nie uzasadnia zwolnienia od kosztów w zakresie całkowitym, uznał, że dla realizacji jego prawa do sądu istotne znaczenie ma częściowe zwolnienie od ponoszenia wpisu od skargi. Nie znaleziono natomiast przesłanek do uwzględnienia wniosku w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Jak wskazano wyżej, udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Taka sytuacja nie zachodzi w przypadku skarżącego. Jakkolwiek koszt ustanowienia pełnomocnika może być znaczący (zwłaszcza uwzględniając ilość spraw skarżącego rozpatrywanych lub w przyszłości będących przedmiotem rozpoznania przez WSA w Kielcach i NSA), to należy podkreślić, że przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika, na tym etapie postępowania, nie jest warunkiem skutecznego wniesienia i rozpoznania skargi. Stanowisko, że dla oceny udzielenia prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika ma znaczenie etap postępowania sądowo-administracyjnego potwierdził NSA w postanowieniu z dnia 19 maja 2011 r. sygn akt II GZ 245/11 (dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na podstawie art. 244 § 1, art. 245 § 3 i 4, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.