II SA/Ke 28/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka, Sędzia WSA Beata Ziomek, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2016 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania A.W. od wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta w dniu [...] decyzji stwierdzającej, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, tj. matką K. W., przyznane decyzją z [...] dla A.W. i wypłacone za okres od 1 sierpnia 2012 r. do 28 lutego 2013 r. w kwocie 3.640 zł - jest świadczeniem nienależnie pobranym, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzją z dnia [...] samorządowy organ ds. świadczeń rodzinnych przyznał A.W. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. W., w wysokości 520,00 zł miesięcznie, na okres od 01.08.2012 r. na stałe. Następnie decyzją z [...] organ I instancji uchylił w/w decyzję, ponieważ do organu wpłynęły dowody potwierdzające, że w dniu 25 marca 2013 r. A.W. podjął zatrudnienie. Natomiast kolejną decyzją z dnia [...] organ I instancji uznał, iż w/w świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za okres od 01.08.2012 r. do 28.02.2013 r. w kwocie 3.640,00 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Po wniesieniu odwołania od tej decyzji, w dniu 6 listopada 2015 r. A.W. wniósł do organu II instancji o zwrócenie się do Agencji Ochrony JUSTUS, o podanie szczegółowego przebiegu jego zatrudnienia w okresie od 1 sierpnia 2012 r. do 28 lutego 2013 r., tj. szczegółowego opisu chronionego mienia oraz wykazu jego wynagrodzenia za pracę w tym okresie za każdy miesiąc. Rozpatrując wskazane odwołanie organ II instancji stwierdził, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (Dz.U.2015.114 j.t.), uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 w/w ustawy/. Z kolei stosownie do treści art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Oznacza to, że osoby pobierające świadczenia rodzinne mają obowiązek informowania o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do przyznanego świadczenia. Za sporne w sprawie organ uznał to, czy pobrane przez A. W. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką K. W., za okres od 01.08.2012 r. do 28.02.2013 r. - jest świadczeniem nienależnie pobranym. W tym zakresie SKO zauważyło, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, który osobiście wypełniał A.W. jest pouczenie, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uprzedzony o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań A.W. w dniu 29.08.2012 r. złożył dwa oświadczenia, w których wskazał, iż nie pracuje w kraju i za granicą, nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy. Ponadto zobowiązał się do poinformowania organu I instancji o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym o podjęciu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oświadczenia te były jednym z dowodów, na podstawie których przyznano A.W. świadczenie pielęgnacyjne. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, iż A.W. nie poinformował niezwłocznie organu I instancji o istotnych zmianach mający wpływ na prawo do przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie, iż podjął zatrudnienie. Jak wynika z akt sprawy, pismem z dnia 22.07.2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział poinformował MOPR, iż A.W. w okresie od 16.03.2012 r. do 28.02.2013 r. został zgłoszony do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu wykonywania umowy zlecenia przez płatnika tj. [...]Sp. z o.o. w Krakowie i jednocześnie w okresie od 01.08.2012 r. do 24.03.20l3 r. był zgłoszony do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych przez MOPR. W związku z powyższym A.W. w okresie od 01.08.2012 r. do 28.02.2013 r. posiadał inny tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych - tj. umowę zlecenia. Akta sprawy wskazują również, że w dniu 10.08.2015 r. do MOPR wpłynęła od pracodawcy - firmy [...]Sp. z o.o. umowa zlecenie nr [...] z której wynika, iż A.W. był zatrudniony na umowę zlecenie od dnia 16.03.2012 r. do dnia 28.02.20l3 r. (k.39-k.40). Powyższe zostało również potwierdzone zaświadczeniem pracodawcy z dnia 10.08.2015 r., które wpłynęło do organu I instancji w dniu 13.08.2015 r. /k.38/. Kolegium zwróciło również uwagę, iż decyzją z dnia 10.04.2013 r. organ I instancji uchylił decyzję z dnia [...] przyznającą odwołującemu przedmiotowe świadczenie pielęgnacyjne, albowiem do organu wpłynęły inne dowody potwierdzające, iż w dniu 25.03.2013 r. A.W. podjął zatrudnienie w firmie [...]. W związku z powyższym organ I instancji w odrębnym postępowaniu decyzją z dnia [...] uznał, iż świadczenie pielęgnacyjne za okres od 25.03.2013 r. do 31.03.2013 r. w wysokości 104,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym, zaś decyzją z dnia [...] zobowiązał w/w do zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami. W świetle powyższego Kolegium stwierdziło, że organ I instancji prawidłowo orzekł o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką K. W., wypłaconego A. W., za okres od 01.08.2012 r. do 28.02.2013 r. w łącznej wysokości 3.640,00 zł, za świadczenie nienależnie pobrane. Skargę od powyższej decyzji do WSA w Kielcach wniósł A.W.. Zakwestionował w niej ustalenie organów dotyczące podjęcia przez niego zatrudnienia twierdząc, że od połowy lipca 2012 r. do 28 lutego 2013 r. nie podejmował żadnej pracy w [...]. Odnosząc się do przedłożonych przez tę firmę dokumentów stwierdził, że "ktoś w [...] popełnił błąd i nie uwzględnił zerwania jego umowy o pracę". Zarzucił też, że wyjaśnienia i oświadczenia w tej sprawie składał w obecności urzędników MOPR oraz do SKO, jednak nikt nie sprawdził ich wiarygodności. Do skargi dołączył zaświadczenie wystawione przez ".." Sp. z o.o. w K., z którego wynika, że w okresie od 16 marca 2012 r. do 28 lutego 2013 r. świadczył usługi w zakresie pilnowania mienia w ramach umowy zlecenia z tą Agencją i otrzymał w tym czasie wynagrodzenie brutto w wysokości: za marzec 2012 r. 484,29 zł, kwiecień 2012 r. 1.173,30 zł, za maj 2012 r. 1.135,94 zł, za czerwiec 2012 r. 1.327,15 zł i za grudzień 2012 r. 231,56 zł. Według twierdzenia skarżącego przy tym, ta ostatnia kwota wypłacona w grudniu 2012 r. dotyczyła okresu pracy od marca do czerwca 2012 r., gdyż od końca czerwca 2012 r. już tam nie pracował. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi Kolegium stwierdziło, że na etapie postępowania przed organem I i II instancji skarżący nie przedłożył żadnych innych dowodów potwierdzających zerwanie umowy z pracodawcą, tj. firmą [...] i tym samym nie uprawdopodobnił podnoszonej argumentacji. Ponadto w przeprowadzonym postępowaniu istotą jest podjęcie pracy zarobkowej, nie zaś wysokość i okres otrzymywania z tego tytułu wynagrodzenia. Już sam fakt bowiem podjęcia zatrudnienia stanowi negatywną przesłankę do prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny ważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż organ II instancji naruszył przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawą prawną decyzji organu I instancji utrzymanej w mocy zaskarżoną decyzją, były przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2015.114 ze zm.) zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych lub ustawą. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 w/w ustawy, za nienależnie pobrane uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei stosownie do treści art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. W świetle definicji legalnej, zawartej w artykule 30 ww. ustawy, przez "świadczenie nienależnie pobrane" rozumieć należy tylko takie świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 20 marca 2014 r., sygn. akt III SA/Gd 22/14; LEX nr). Okoliczności powodujące ustanie prawa do świadczeń rodzinnych wynikają z treści odnośnych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. W wypadku świadczenia pielęgnacyjnego, które było przedmiotem zaskarżonej decyzji, przesłanki te wynikają z treści art. 17 ust. 1 ustawy, który wyjaśnia, jakie warunki trzeba spełnić, aby świadczenie pielęgnacyjne uzyskać. Niespełnienie tych warunków, czy to pierwotne, czy też następcze, stanowi okoliczność powodującą ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Istotną w okolicznościach sprawy przesłanką warunkującą możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jest rezygnacja osoby sprawującej opiekę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Te pojęcia natomiast zostały zdefiniowane w art. 3 pkt 20 ustawy, zgodnie z którym zatrudnienie lub inna praca zarobkowa oznacza wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Z przytoczonych przepisów wynika ponadto, że nie w każdym przypadku świadczeniobiorcę obciąża obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, lecz tylko wtedy, gdy był pouczony o braku prawa do ich pobierania. Ocena przy tym świadomego działania świadczeniobiorcy - art. 30 ust. 1 ustawy - wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, a więc nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Ponadto należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i 9 k.p.a. (wyrok NSA z dnia 8 marca 2013 r., I OSK 1529/12Lex nr 1339588 oraz z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10; LEX nr 745403.). Należy również zauważyć, że zgodnie z powszechnie akceptowanym w orzecznictwie sądowym stanowiskiem, nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że się jej nie należały (por. powołany wyżej wyrok WSA w Olsztynie a także przykładowo wyroki: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 stycznia 2008 r. sygn. II SA/Go 645/07, WSA w Łodzi z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. II SA/Łd 1105/07, z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. II SA/Łd 1107/07, z dnia 30 marca 2011r. sygn. II SA/Łd 220/11, WSA w Bydgoszczy z dnia 18 stycznia 2011r. sygn. II SA/Bd 1483/10 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W ocenie Sądu pouczenie zawarte w formularzu wniosku z 29 sierpnia 2012 r. o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, jak i zamieszczone w decyzji z dnia [...] budzi poważne wątpliwości co do jego zgodności z wymogami, jakie powinno spełniać w myśl powyższych wywodów, zwłaszcza biorąc pod uwagę okoliczności sprawy. Pouczenia te bowiem ograniczały się do wyjaśnienia, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli – między innymi – osoba sprawująca opiekę jest zatrudniona lub wykonuje inną pracę zarobkową, przy czym wskazano, że zgodnie z art. 3 pkt 22 ustawy, zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. W pouczeniu będącym częścią decyzji z [...] przyznającej skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne, ograniczono się jedynie do przytoczenia treści art. 30 ust. 2 pkt 10 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nieadekwatność wskazanych pouczeń do okoliczności sprawy wynika z zasadniczej wątpliwości, jaka się w sprawie zarysowała. Jak wynika bowiem z twierdzeń skarżącego wyartykułowanych już w toku postępowania odwoławczego (pismo k. 53), a wyraźniej przedstawionych w skardze, świadczenie usług na podstawie umowy zlecenia z [...], które stało się podstawą uznania wypłaconego mu świadczenia za nienależnie pobrane, zakończyło się z końcem czerwca 2012 r., ponieważ umowa z tą firmą została zerwana. Na rozprawie w dniu 24 maja 2016 r. skarżący dodatkowo wyjaśnił, że zerwał umowę zlecenia z [...] pod koniec czerwca lub na początku lipca 2012 r., dokonał tego ustnie, wobec dyspozytora tej Agencji. Nie wypowiadał tej umowy na piśmie. Nie miał świadomości, że w § 13 podpisanej przez niego umowy z [...] z 20 marca 2012 r. zastrzeżona była dla wypowiedzenia forma pisemna. Oświadczył też, że składając wniosek o świadczenie pielęgnacyjnie był przekonany, że nie pozostaje w żadnym zatrudnieniu, bo umowę z [...] zerwał. Po zerwaniu umowy z [...] żadnych zleceń na rzecz tej Agencji nie wykonywał. Wynagrodzenie z grudnia 2012 r. dotyczyło prawdopodobnie wyrównania za wcześniejszy okres pracy. Uwzględniając takie twierdzenia potwierdzone dołączonym do skargi zaświadczeniem o zarobkach wystawionym przez "..." Sp. z o.o. w K. w dniu 16 listopada 2015 r. można dojść do wniosku, że w sprawie nie tylko nie doszło do wystarczającego w przedstawionym wyżej rozumieniu pouczenia o braku prawa do pobierania wypłaconych A.W. świadczeń pielęgnacyjnych, ale i że być może, w ogóle nie zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do wypłaconego świadczenia. Jeśli bowiem rzeczywiście doszło do skutecznego prawnie, również w świetle § 13 łączącej skarżącego z [...] umowy zlecenia z dnia 20 marca 2012 r. (k. 41 akt administracyjnych), rozwiązania tej umowy jeszcze w czerwcu, czy nawet w lipcu 2012 r., to odpadły by powołane przez organy administracji podstawy do uznania przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane. Należy przy tym zauważyć, że na przeszkodzie ewentualnemu uznaniu, że wspomniana umowa zlecenia z dnia 20 marca 2012 r. została skutecznie wypowiedziana mimo tylko ustnego jej wypowiedzenia, nie stoi wspomniany § 13 tej umowy stanowiący, że strony mogą rozwiązać umowę za 7-dniowym okresem wypowiedzenia dokonanym na piśmie, gdyż zastrzeżenie takie, zgodnie z art. 76 kc, poczytuje się w razie wątpliwości, jako zastrzeżone wyłącznie dla celów dowodowych. Z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 kpa okoliczności powyższych organy administracji nie wyjaśniły, przy czym w wypadku organu II instancji nastąpiło to mimo dostatecznie wyraźnego sygnału ze strony A.W. , że te podstawowe dla rozstrzygnięcia okoliczności mogą przedstawiać się inaczej, niż to ustalił organ I instancji, a następnie również organ odwoławczy. Dysponując bowiem przed wydaniem decyzji z [...] omówionym wyżej wnioskiem dowodowym strony, który wpłynął do SKO w dniu 6 listopada 2015 r., organ ten miał wynikający z art. 9, a także z art. 107 § 3 kpa obowiązek ustalenia, na jaką okoliczność wniosek ten jest składany – o ile miał co do tego wątpliwości. Organ II instancji zaniechał też wymaganego przez art. 10 § 1 kpa obowiązku zapewnienia stronie czynnego udziału w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwienia im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Wskazane naruszenia przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wywiązanie się przez organ z obowiązku, określonego w art. 10 kpa dałoby stronie bowiem możliwość stwierdzenia, że organ nie ma zamiaru uwzględnić jej wniosku dowodowego z dnia 4 listopada 2015 r. oraz podjęcia stosownych działań, w tym w szczególności samodzielnego uzyskania i złożenia takiego zaświadczenia o zarobkach, jakie skarżący dołączył do skargi. Aczkolwiek zaświadczenie to nie wyjaśnia kwestii, czy rzeczywiście A.W. w okresie od 1 sierpnia 2012 r. do 28 lutego 2013 r. nie świadczył usług na rzecz [...], to jednak pozwala powziąć istotne i wymagające bliższego wyjaśnienia wątpliwości co do okresu pozostawania skarżącego w zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej w tej agencji w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Uwzględniając powyższe rozważania należy stwierdzić, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.Praw o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012r., poz. 1270). Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, kierując się zawartą w niniejszym wyroku oceną prawną, organ I instancji powinien ustalić przy wykorzystaniu przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego środków dowodowych, czy A.W. rzeczywiście w okresie od 1 sierpnia 2012 r. do 28 lutego 2013 r. związany był z [...] Sp. z o.o. w K. umową zlecenia, czy też umowa ta została skutecznie rozwiązana. W razie negatywnej odpowiedzi na to ostatnie pytanie, organ wyjaśni również, czy skarżący świadczył w istotnym dla sprawy okresie jakiekolwiek usługi na rzecz tej agencji, skoro z przedłożonego zaświadczenia o zarobkach z 16 listopada 2015 r. wynika, że w okresie tym pobrał jedynie kwotę 231,56 zł brutto w grudniu 2012 r. W razie uznania, że zaistniały w sprawie okoliczności powodujące ustanie prawa skarżącego do wypłaconego mu świadczenia pielęgnacyjnego, organ oceni ponadto, czy skarżący został w dostateczny, w przedstawionym wyżej znaczeniu, sposób pouczony o braku prawa do pobierania tego świadczenia pielęgnacyjnego. Dokonując powyższych ustaleń organ I instancji będzie pamiętał o przestrzeganiu zasad ogólnych postępowania administracyjnego oraz zasad prowadzenia postępowania dowodowego. Wydając następnie decyzję administracyjną organ ten będzie pamiętał o wymogach, jakie musi spełniać uzasadnienie takiej decyzji.