II SA/Ke 514/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka, Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek,, Sędzia NSA Anna Żak (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Katarzyna Tuz-Stando, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 26 października 2011r. sprawy ze skargi E.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku; III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz E.K. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...], znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania E. K. od decyzji z dnia [...], wydanej z upoważnienia Wójta Gminy W. przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w W., w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym A. K. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Do wydania tego rozstrzygnięcia doszło na tle następujących okoliczności. E. K. wystąpiła w dniu 10 stycznia 2011r. z wnioskiem o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną ojca- A. K. ur. [...]. Organ I instancji odmówił przyznania tego świadczenia, uzasadniając swoje rozstrzygnięcie tym, że A. K. nie jest biologiczną matką E. K. czyli nie jest osobą spokrewnioną. Nie zostały także przedstawione dokumenty świadczące o przysposobieniu E. K. przez A. K.. W tej sytuacji na E. K. nie ciąży obowiązek alimentacyjny wymagany art.. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W odwołaniu od tej decyzji E. K. wskazała, że A. K. od daty zawarcia związku małżeńskiego z ojcem odwołującej się zastępowała jej biologiczną matkę, a teraz gdy jest niezdolna do samodzielnej egzystencji tylko ona zapewnia jej opiekę. Podniosła, że wraz z mężem i dziećmi utrzymuje się z gospodarstwa rolnego, którego prowadzenie spoczywa na mężu, gdyż ona opiekuje się matką. Utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że poza sporem pozostaje to, że E. K. nie będąc dzieckiem A. K. nie jest jej krewną w linii prostej. Nie doszło do przysposobienia odwołującej się. Tym samym w świetle art. 17 ust.1 i 1a ustawy oświadczeniach rodzinnych na E. K. nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec A. K.. Organ odwoławczy powołując się na treść art.3 pkt.22 ustawy oświadczeniach rodzinnych wskazał ponadto, że E. K. nie spełnia drugiej z wymaganych przesłanek wymaganej art.17 ust.1 ustawy oświadczeniach rodzinnych tj. przesłanki z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Okoliczność, że posiadanego gospodarstwa rolnego nie uprawia nie zmienia oceny, że nie spełnia warunku rezygnacji z zatrudnienia w rozumieniu w/w ustawy. Jako rolnik podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1.01.91 i nadal, co wynika z zaświadczenia KRUS znajdującego się w aktach sprawy. Na poparcie swojego stanowiska organ odwoławczy przytoczył wyrok NSA w sprawie I OSK 1987/10. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skardze na tę decyzję E. K. zarzuciła naruszenie art.17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 7 i 77 kpa. poprzez wadliwe przyjęcie, że nie jest osobą, która zrezygnowała z pracy zarobkowej lub innej pracy w sytuacji, gdy z powodu opieki nad niepełnosprawną A. K. nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podniosła, że w dacie zawarcia związku małżeńskiego przez jej ojca z A. K. w 1959 r. była małoletnia. Tworzyli naturalną rodzinę wspierając się i pomagając, budując więzi jakie istnieją w biologicznej rodzinie. Dla skarżącej nie ma wątpliwości, że ma ona moralny obowiązek opieki nad swoją macochą. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawą wydania kontrolowanego przez sąd rozstrzygnięcia stanowi art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), dalej określanej mianem ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1. matce albo ojcu, 2. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, 3. opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z kolei z art. 17 ust. 5 ustawy świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej; 3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko; 4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie; 5) na osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, iż SKO tak jak i organ I instancji mylą się twierdząc, że E. K. w świetle art.17 ust.1 pkt.2 ustawy nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec A. Kłonicy. Zgodnie z treścią art.144 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.64.9.59, ze zm.) dalej zwaną k.r. i o. - dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, nie będącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, nie będącej jego matką (§1). Mąż matki dziecka, nie będący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, nie będącej matką dziecka (§2). Do obowiązku świadczeń przewidzianego w poprzedzających paragrafach stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (§ 3). Tak więc z treści § 2 tego przepisu wynika jasno, że żona ojca dziecka nie będąca jego matką może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniała się do wychowania i utrzymania dziecka, a jej żądanie odpowiada zasadom współżycia społecznego. Wobec tego A. K. żona ojca skarżącej może żądać od skarżącej nie będącej jej córką, świadczeń alimentacyjnych, a tym samym E. K. jest osobą, na której w świetle art.17 ust.1 pkt 2 ustawy w zw. z art.144 § 2 k.r.i o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Ten fakt należało w sprawie uwzględnić i ocenić przy wydawaniu decyzji. Tymczasem organy obu instancji rozstrzygając niniejszą sprawę nie uwzględniły treści przepisu art.144 § 2 k.r.i o. co miało wpływ na wynik sprawy, bowiem skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela wykładni przepisów art. 17 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy, w wyniku której organ doszedł do przekonania, że fakt bycia rolnikiem i prowadzenia działalności rolniczej stanowi bezwzględną negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia, a przede wszystkim, że samo posiadanie gospodarstwa rolnego (bycie jego właścicielem bądź współwłaścicielem) stanowi taką negatywną przesłankę. Należy odnotować, iż stanowisko zaprezentowane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie jest odosobnione, albowiem zostało ono wyrażone między innymi w wyrokach: WSA w Olsztynie w sprawie II SA/Ol 521/11, WSA w Bydgoszczy w sprawie II SA/Bd 3371/11 oraz w jednym wyroku NSA w sprawie I OSK 1987/10. Istnieje jednak także odmienny pogląd, zaprezentowany między innymi w wyrokach WSA w Bydgoszczy sygn. akt II SA/Bd 257/11, WSA sygn. akt II SA/Ke 229/11, II SA/Ke 439/11, a także w sprawie II SA/Ke 548/11(dostępnych w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), który to pogląd Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, a zgodnie z którym fakt posiadania i prowadzenia gospodarstwa rolnego, o ile może być on pogodzony z zagwarantowaniem należytej osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tak jak to podkreślił Sąd w sprawie o sygn. akt II SA/Ke 548/11 przepis art. 17 ust. 1 nie reguluje w sposób samodzielny przesłanek przyznania tego świadczenia. Mowa jest w nim o rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, to zaś pojęcie zostało zdefiniowane przez samego ustawodawcę w przepisie art. 3 pkt 22 ustawy, zgodnie z którym ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Gdyby wolą ustawodawcy był wymóg rezygnacji bądź niepodejmowania działalności polegającej na prowadzeniu gospodarstwa rolnego, wówczas niewątpliwie w definicji zawartej w art. 3 pkt 22 ustawy zostałaby taka działalność wprost wymieniona. Z kolei gdyby wolą ustawodawcy było pozbawienie prawa do takiego świadczenia właścicieli gospodarstw rolnych, wówczas w art. 17 ust. 5 wprost wskazałby, że świadczenie to nie przysługuje właścicielom gruntów rolnych. Zauważyć należy, że w przeciwieństwie do innych świadczeń rodzinnych, takich jak zasiłek rodzinny i dodatki do niego, regulując uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, ustawodawca zrezygnował z kryterium dochodowego jako warunku, od którego spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia. Dlatego okoliczność, czy i jakie dochody skarżąca otrzymuje z gospodarstwa rolnego nie mogą mieć wpływu na prawo do tego świadczenia. Podkreślić należy, iż często zdarza się, że posiadacze małych, niskodochodowych gospodarstw rolnych podejmują zatrudnienie poza rolnictwem. W zależności bowiem od wielkości czy struktury gospodarstwa rolnego, nie musi ono absorbować rolnika w taki sposób, że nie jest on w stanie podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o jakiej mowa w art. 3 pkt 22 ustawy. Takiej zaś pracy podjąć nie może, gdyż stoi temu na przeszkodzie obowiązek sprawowania pieczy nad osobną niepełnosprawną, co do której ciąży na nim obowiązek alimentacyjny. Brak jest zdaniem składu orzekającego, znajdujących uzasadnienie w obowiązujących przepisach, podstaw do uznania, że właściciel gospodarstwa rolnego jest pozbawiony prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zauważyć bowiem należy, iż w art. 17 ust. 5 ustawy zostały wymienione wszystkie przesłanki uniemożliwiające przyznanie takiego świadczenia. Dokonywanie wykładni rozszerzającej, polegającej na wprowadzeniu dodatkowych negatywnych przesłanek, i w jej wyniku uznania, że żaden rolnik bądź właściciel gospodarstwa rolnego nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo tego, że mógłby i chciał podjąć zatrudnienie o jakim mowa w art. 3 pkt 22 ustawy, ale tego uczynić nie może z uwagi na konieczność opieki (bądź który z tego samego powodu z takiego zatrudnienia rezygnował), zdaniem Sądu jest sprzeczne z art. 2 Konstytucji. Podkreślić należy, że wymóg rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej zawarty w przepisie art. 17 ust.1 pkt 3 ustawy, stanowi oczywistą konsekwencję konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną; założyć bowiem należy, że wykonywanie takiej opieki, wobec osoby ze wskazaniami opisanymi szczegółowo w art. 17 ust.1 pkt 3, wymagającej wielu czynności pielęgnacyjnych o różnych porach dnia i nocy, nie jest możliwe w sytuacji, gdy opiekun pozostaje w zatrudnieniu, o jakim mowa w art. 3 pkt 22 ustawy, które z oczywistych względów absorbuje znaczną część jego czasu. Taka sytuacja nie musi natomiast, co do zasady zachodzić w przypadku opiekuna, który jest właścicielem gospodarstwa rolnego (i jednocześnie nie jest zatrudniony poza rolnictwem), jeżeli okoliczność ta nie powoduje jego osobistego zaangażowania w pracę w gospodarstwie w takim wymiarze, który uniemożliwia sprawowanie bieżącej i stałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Podsumowując, zdaniem Sądu sam fakt posiadania, a nawet i prowadzenia gospodarstwa rolnego nie wyklucza rolnika z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o ile posiadane przez niego gospodarstwo, rodzaj upraw, pozwalałyby mu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a pracy takiej nie podejmuje ( bądź z niej rezygnuje) z powodu konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. Mając powyższe na uwadze zarówno zaskarżona decyzja jak i decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Na podstawie art. 152 tej samej ustawy Sąd określił, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni treść art.144 k.r.io oraz dokonaną wyżej wykładnię przepisów i w związku z tym weźmie pod uwagę, iż na skarżącej wobec macochy spoczywa obowiązek alimentacyjny nadto ustali, czy wielkość i struktura posiadanego przez skarżącą gospodarstwa rolnego dają podstawę do uznania, że gdyby nie choroba macochy, byłaby ona w stanie podjąć inne zatrudnienie.