I SA/Kr 941/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesław Kuśnierz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 lutego 2017 r. sprzeciwu M.P. od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 grudnia 2016 r. oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 25 maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za maj 2012 r. postanawia utrzymać w mocy zarządzenie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 grudnia 2016 r., M. P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 25 maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za maj 2012 r. Skarżący wniósł również skargi na 13 innych decyzji Dyrektora Izby Skarbowej zarejestrowanych pod sygnaturami I SA/Kr 929/16 – 942/16. Następnie we wszystkich sprawach Skarżący złożył wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych ze względu na fakt, że nie jest w stanie sprostać takim obciążeniom finansowym bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. Skarżący podniósł, iż obecnie toczy się wobec niego szereg postępowań egzekucyjnych, które skutecznie zablokowały wszelki posiadany przez niego majątek, zaś środki pozyskane z bieżących prac dorywczych nie pozwalają mu na wygospodarowanie kwot niezbędnych na pokrycie opłat sądowych. Wnioskodawca wyjaśnił, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną M.K.P. oraz synami: J.P. ur. 2005 r. i M.P. ur. 1994 r. Źródłem utrzymania rodziny jest działalność gospodarcza prowadzona przez żonę wnioskodawcy, która przynosi dochód w wysokości ok. 3000 zł – 3.500 zł. Skarżący jest osobą bezrobotną, pozostaje na utrzymaniu żony. Pełnoletni syn M. poszukuje pracy. W skład majątku M. P. wchodzi udział ½ we własności mieszkania o powierzchni 47 m² przy ul. K. w K. obciążonego z tytułu egzekucji na rzecz G. Bank. Żona wnioskodawcy jest właścicielką mieszkania w K. przy ul. K. obciążonego hipoteką na rzecz B. S.A. Wydatki rodziny przedstawiają się następująco: czynsz 640 zł, media 350 zł, telefon + internet 130 zł, szkoła i zajęcia dodatkowe ok. 400 zł, ubrania 300 zł, środki czystości 100 zł, żywność ok. 1.500 zł. Z przedłożonych przez wnioskodawcę dokumentów wynika, że w roku 2015 skarżący osiągnął przychód w wysokości 5.250 zł (wg.PIT-37). Przychód jego żony z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej w 2015 roku wyniósł 1.866.811,60 zł, przy kosztach jego uzyskania 1.810.322,79 zł, co dało dochód w wysokości 56.488,81 zł (wg. PIT-36). Z deklaracji VAT-7 wynika, że w okresie od czerwca 2016 r. do sierpnia 2016 M.K.P. dokonywała w ramach tejże działalności zarówno nabycia, jak i dostaw towarów opodatkowanych podatkiem od towarów i usług, a obroty kształtowały się na poziomie ok. 160 tys. zł miesięcznie. Saldo rachunku prowadzonego przez I. S.A. dla jej firmy na dzień 30 września 2016 roku wynosiło 298,34 zł, natomiast saldo konta osobistego M.K.P. prowadzonego w tym samym banku na dzień 28 września 2016 roku wynosiło 0 zł. W oświadczeniu Skarżący podał, że przez ostatnie trzy miesiące nie uzyskał żadnych dochodów, w tym z tytułu realizacji prac dorywczych. Zajmowane przez rodzinę mieszkanie przy ul. K. stanowi wyłączną własność małżonki wnioskodawcy, z którą w dniu 9 maja 2007 roku zawarł umowę wyłączającą małżeńską wspólność ustawową. Skarżący oświadczył, że ani on, ani jego żona nie są właścicielami żadnego pojazdu. Przeciwko skarżącemu prowadzone są następujące postępowania egzekucyjne: P egzekucja [...] na kwotę 16.816,29 zł, S. egzekucja [...] na kwotę 6.395,53 zł, M.J. egzekucja [...] na kwotę 12.000 zł, Kredyt egzekucja [...] na kwotę 45.287,93 zł i G. egzekucja [...] na kwotę 320.029,77 zł. Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów. Uznał on, że skala prowadzonej przez małżonkę wnioskodawcy działalności gospodarczej, wysokość uzyskiwanych przychodów oraz przepływ środków na należącym do niej rachunku bankowym jest w zestawieniu z kosztami postępowań sądowych wszczętych przez skarżącego bardzo duża. Zdaniem referendarza małżonka wnioskodawcy obraca na bieżąco środkami pieniężnymi, które mogłyby zostać przeznaczone na poniesienie przez M.P. kosztów sądowych. Zaznaczono przy tym, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Referendarz wskazał również, że uwzględnił fakt, że łącznie z niniejszą skargą Skarżący złożył 14 skarg, a suma wpisów sądowych we wszystkich sprawach wynosi 7.000 zł. Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący złożył w terminie sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że wielkość uzyskiwanego przez jego małżonkę przychodu nie jest wartością miarodajną dla możliwości płatniczych rodziny, która utrzymuje się z dochodu w wysokości 3000 zł. Wnioskodawca wyjaśnił, że choć jego małżonka uzyskuje wysoki przychód, to po pokryciu z niego zobowiązań na rzecz Skarbu Państwa, ZUS-u, dostawców i pracowników pozostaje do dyspozycji kwota niepozwalająca na pokrycie koniecznych kosztów sądowych, które we wszystkich 6 sprawach wynoszą 3000 zł. Zdaniem wnioskodawcy niesłusznie cały ciężar przeniesiono na jego małżonkę z pominięciem faktu, że wnioskodawcy nie łączy z małżonką wspólność majątkowa, a wnioskodawca sam nie uzyskuje żadnych dochodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 259 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: P.p.s.a.) od postanowień wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Stosownie natomiast do art. 260 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy wskazać, że obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania związanych z udziałem w postępowaniu przez stronę. Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, publ. w Lex pod nr 101042) – por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 1948/14 (wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Z art. 246 § 1 tej ustawy wynika natomiast, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy, jakkolwiek ma gwarantować realizację prawa strony do sądu, to jednak stanowi wyłom od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP). opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Z tych też względów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie NSA z 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). Zwolnienie od kosztów sądowych możliwe jest zatem wyjątkowo, w przypadku osób bezrobotnych, bez majątku, żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 545/09). Ponadto zaznaczyć należy, że z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na podmiocie ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle powyższego referendarz zasadnie uznał, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Prawdą jest, że wnioskodawca jest w chwili obecnej osobą bezrobotną, bez żadnego źródła dochodu. Jego możliwości płatnicze nie mogą być jednak ocenione w oderwaniu od sytuacji finansowej osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, w szczególności żony. Jak słusznie wyjaśnił referendarz, zawarcie umowy wyłączającej wspólność majątkową nie niweczy obowiązku wzajemnej pomocy pomiędzy małżonkami, wynikającego z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dlatego nadużyciem byłoby zwolnienie skarżącego z kosztów sądowych w sytuacji, gdy małżonek ma możliwość udzielenia wsparcia w tym zakresie. Rozdzielność majątkowa bowiem, odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś do ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09). Oznacza to, że uwzględnienie możliwości sytuacji finansowej małżonki skarżącego nie stanowiło, wbrew zawartym w sprzeciwie zarzutom, nadużycia. Odnosząc się natomiast do argumentacji skarżącego, że to uzyskiwany dochód stanowi odzwierciedlenie możliwości płatniczych należy wskazać, że w orzecznictwie prezentowany jest konsekwentnie odmienny pogląd. Zgodnie z nim, w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria dochodu rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz właśnie przychodu, gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienia NSA z dnia 25 lutego 2010 r., sygn. akt I FZ 10/10 oraz z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14). Skarżący wskazał, że jego żona nie korzysta z ulg podatkowych. Ma wszelako prawo do obniżania przychodu o wysokość poniesionych kosztów, w tym poprzez odpisy amortyzacyjne, czy też do odliczania straty. Dokonanie takich odliczeń powoduje, że w istocie może dysponować większymi środkami finansowymi, niż wynika to z ujawnionego w deklaracjach podatkowych dochodu. Kierując się opisanymi powyżej wskazówkami interpretacyjnymi wynikającymi z orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, referendarz zasadnie wziął pod uwagę uzyskany przez małżonkę wnioskodawcy przychód, który w roku podatkowym 2015 wyniósł 1.866.811,60 zł. Zakres i skala tej działalności jest bardzo duża w zestawieniu z wysokością wymaganego w niniejszej sprawie wpisu, wynoszącego 500 zł, nawet przy uwzględnieniu faktu, że skarżący zainicjował w chwili obecnej 14 postępowań sądowych. Referendarz zasadnie dostrzegł możliwość udzielenia przez małżonkę wsparcia w pokryciu przez skarżącego kosztów sądowych wynoszących w sumie 7.000 zł. W sprzeciwie wnioskodawca podniósł, że dopiero po pokryciu kosztów działalności gospodarczej, na które składają się zobowiązania publicznoprawne i cywilne, przedsiębiorca może dysponować pozostałą kwotą. W tym miejscu należy zauważyć, że małżonka wnioskodawcy nie prowadzi działalności gospodarczej w formie np. spółki kapitałowej, która posiada odrębną osobowość prawną i majątek. Uzyskany przez przedsiębiorcę przychód uzyskany w ramach prowadzonej przez niego działalności gospodarczej nie musi być przeznaczany wyłącznie na pokrycie kosztów tej działalności lecz może stanowić źródło zaspokojenia innych zobowiązań, zaciągniętych poza prowadzoną działalnością. Obowiązek pokrycia kosztów sądowych nie może być natomiast traktowany jako zobowiązanie o priorytecie niższym niż pozostałe zobowiązania. Należy podkreślić ponownie, że prawo pomocy jest zastrzeżone dla osób ubogich. Tymczasem, choć skarżący nie uzyskuje aktualnie dochodów, to pozostaje w związku małżeńskim i wspólnym gospodarstwie z osobą prowadzącą działalność gospodarczą na dużą skalę, ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, a także udział w innym, nie zajmowanym przez siebie lokalu. Te fakty stawiają go, zdaniem Sądu, poza kręgiem osób najuboższych. Wobec powyższego, Sąd działając na podstawie art. 260 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.