II SA/Kr 1241/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Łoboz po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. B. od postanowienia Referendarza Sądowego z dnia 5 stycznia 2017 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 15 marca 2016 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji stwierdzającej obowiązek ponoszenia opłat postanawia: utrzymać w mocy postanowienie Referendarza Sądowego z dnia 5 stycznia 2017 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, M. B. – dalej skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zarządzeniem z dnia 25 października 2016 r. wezwano skarżącą o wypełnienie przesłanego urzędowego formularza "PPF" w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania (art. 252 i 257 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718) – dalej "P.p.s.a."). W zakreślonym terminie skarżąca w dniu 18 listopada 2016 r. złożyła na urzędowym formularzu "PPF" wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku oświadczyła, że iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jej miesięczny dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę wynosi 1.116 zł. Skarżąca jest współwłaścicielką domu oraz działki o pow. 15 a. W uzasadnieniu wniosku skarżąca oświadczyła, że nie stać ją na poniesienie kosztów opłaty sądowej i kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru, a sprawa jest dla niej skomplikowana. Co miesiąc ponosi ona następujące koszty: opłata za energie elektryczną – 160 zł, opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi – 9 zł, abonament telefoniczny – 25,00 zł, podatek od nieruchomości – 46 zł, opłata za wodę – 65,28 zł ( za 3 m-ce plus wodomierz), leki - 80 zł miesięcznie, opłata za badania lekarskie -130 zł, dojazd do przychodni – 28 zł ( bilety MPK), zakup obuwia - 129,99 zł, środki czystości – 70 zł, oraz zadłużenie na kwotę 1.760,99 zł za naruszenie prawa przez sąd i organ samorządowy. Pozostałą część dochodu skarżąca przeznacza na wyżywienie. Do wniosku skarżąca dołączyła kserokopię następujących dokumentów i rachunków: zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia za pracę z dnia 20 września 2016 r. skierowane do skarżącej prze Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] odcinki opłat za energię elektryczną (za wrzesień 2016 r. 199.62 zł, od października 2016 r. do stycznia 2017 r. 160,12 zł), decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] w sprawie podatku rolnego i od nieruchomości za rok 2016, fakturę VAT za wodę – 52,64zł (za trzy miesiące), dwie faktury VAT z października 2016 r. za zakup lekarstw na łączną kwotę – 44,30 zł, oraz kserokopię dwóch recept, fakturę VAT z października 2016 r. za holter- 130 zł, bilet miesięczny – 95,00 zł, informację z dnia 28 czerwca 2016 r. o opłatach za gospodarowanie odpadami komunalnymi wynoszących 18 zł miesięcznie, fakturę VAT za usługi poligraficzne – 18,00 zł, fakturę VAT z października 2016 r., za zakup obuwia 129.99 zł. Przedłożyła również oświadczenie syna M. M. z dnia 24 czerwca 2016 r., w którym podał, że przez okres 6 miesięcy w roku przebywa za granicą u ojca, a "w okresie sezonowym" pracuje w [...] , gdzie posiada mieszkanie, a matce jedynie zobowiązał się pomów płacąc za odpady 9 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 5 stycznia 2017 r. referendarz sądowy oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Referendarz sądowy po dokonaniu analizy informacji wynikających z wniosku skarżącej uznał, iż skarżąca nie wykazała skutecznie, iż spełnia przesłanki uzasadniające zwolnienie je od ponoszenia kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wyjaśnił, że z przedstawionych przez skarżącą kserokopii faktur i rachunków wynika w sposób nie budzący wątpliwości, że nie prowadzi gospodarstwa domowego samodzielnie. Świadczą o tym dokonywane przez nią opłaty za media – przedłożona w innej sprawie, a znana z urzędu informacja o opłatach za gospodarowanie odpadami komunalnymi – kwota 18 zł. Według dostępnego załącznika do uchwały Nr VII/69/15 Rady Miejskiej w Niepołomicach z dnia 30 kwietnia 2015 r. wynika, iż opłata za gospodarowania odpadami liczona za gospodarstwo jednoosobowe wynosi 9 zł. Skarżąca zadeklarowała więc dwie osoby w gospodarstwie domowy, stąd naliczona została opłata w kwocie 18 zł. W przypadku rachunku za energię elektryczną, wskazana kwota 199,62 zł z pewnością nie dotyczy deklarowanego przez skarżącą gospodarstwa jednoosobowego. Jest to zdaniem orzekającego istotne, biorąc pod uwagę, iż skarżąca w każdym z licznie prowadzonych postępowań sądowych podkreśla, że jest osobą ubogą, uzyskuje najniższe krajowe wynagrodzenie, gospodarstwo domowe prowadzi sama i nie może liczyć na niczyją pomoc. Referendarz wskazał, że skarżąca nie ujawniła całokształtu swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Nie podała również, jakie dochody uzyskuje jej syn. Ponadto podkreślił, że w aktach sprawy znajduje się oświadczenie syna skarżącej, w którym "zobowiązuje się do regulowania opłat za odpady komunalne", jednak skarżąca wzywana w sprawie do sygn. II SA/Kr 1242/16 o wykazanie miesięcznego dochodu syna i podania jego źródła, odmówiła udzielenia informacji. Referendarz sądowy wyjaśnił również, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny - domowników, którzy pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, bądź są zobowiązani do alimentacji (art. 252 ppsa). Z kolei przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulują stosunki miedzy rodzicami, a dziećmi nakładając na rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.) Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie (art. 87 k.r.o), a zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. II CZ 80/89, I CZ 37/67 , I GZ 71/04). W ocenie Referendarza sądowego świadczenie majątkowe skarżącej zawarte w formularzu nie uczyniło zadość obowiązkowi wynikającemu z art. 252 § 1 ppsa, zgodnie z którym wniosek o prawo pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym o dochodach nie tylko wnioskodawcy, ale również dzieci i innych domowników. Wniosek skarżącej nie zawierał pełnej informacji dotyczącej zdolności do uiszczenia kosztów postępowania, choćby w części, uwzględniając sytuację majątkową i finansową osób najbliższych tj. domowników i osób zobowiązanych do alimentacji. W świetle zaś uwag dotyczących stosunków miedzy rodzicami i dziećmi, nie jest wystarczające dla pozytywnego rozpoznania wniosku złożenie oświadczenia przez syna skarżącej, iż nie ujawni on swoich miesięcznych dochodów. Od powyższego postanowienia, skarżąca wniosła w terminie sprzeciw wnosząc o jego uchylenie w całości i zmianę postanowienia. W uzasadnieniu wniosku wskazała, iż bezpodstawnie odmówiono jej przyznania prawa pomocy. Podniosła, że sąd rozpoznając jej wniosek o przyznanie prawa pomocy, oparł się na insynuacji, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem i nie chce ujawnić jego majątku. Tymczasem jej syn jest właścicielem odrębnego mieszkania, za które ponosi odrębne opłaty. Wskazała również, że błędnie przyjęto, iż przy ustaleniu kwoty za gospodarowanie odpadami komunalnymi skarżąca zadeklarowała 2 osoby, podczas gdy stroną umowy odbioru śmieci jest jedynie skarżąca. Dodatkowo podniosła, że nie uwzględniono okoliczności, że w domu nie posiada gazu, a wszystkie urządzenia funkcjonują na prąd, stąd też opłata w kwocie 160 zł miesięcznie z tytułu zużycia energii elektrycznej. W ocenie skarżącej w przedmiotowej sprawie nie ma zastosowania przepis art. 255 ppsa oraz art. 180 k.r.o., gdyż skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718), dalej w skrócie "P.p.s.a.", w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 P.p.s.a.). Ponadto zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej może nastąpić: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt: l FZ 429/12, LEX nr 1247073). Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, publ. w Lex pod nr 101042) – tak: postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 1948/14. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy. Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało przede wszystkim od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej. Nastąpić to może w sytuacji, w której strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący żadnych wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12, LEX nr 1274301). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Natomiast jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., postanowienie z dnia 20 grudnia 2010 r., sygn. akt I FZ 428/10, niepubl.). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108). Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane, mimo istniejącego po stronie wnioskodawcy ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 4 czerwca 2013r., sygn. akt II GZ 260/13, LEX nr 1320697). W ocenie Sądu w zaskarżonym postanowieniu z dnia 5 stycznia 2017 r. zasadnie przyjęto, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, a w związku z tym postanowienie to należało uznać za prawidłowe. Wskazać należy, że skarżąca zadeklarowała w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, że ma stały dochód z tytułu umowy o pracę, w kwocie 1.116 zł, jednak nie przedłożyła na tę okoliczność jakichkolwiek dokumentów, z których wynikałaby wysokość uzyskiwanego przez nią wynagrodzenia za którykolwiek miesiąc, podczas gdy w sposób skrupulatny udokumentowała ponoszone przez nią koszty, przedkładając liczne zaświadczenia i rachunki. Niemniej jednak, nawet gdyby dać wiarę, iż skarżąca otrzymuje miesięczne wynagrodzenie w wysokości 1.116 zł (w sprawie o sygn. akt II SA/Kr 1247/16 – 789,71 zł, zaś w sprawie o sygn. akt II SA/Kr 1236/16 – 821 zł), zadeklarowane przez skarżąca wydatki nie przekraczają jej stałego dochodu z tytułu umowy o pracę. Ponadto w ocenie Sądu, argumentem przemawiającym za przyznaniem prawa pomocy nie może być także fakt, że ze skarg tej samej skarżącej toczy się duża ilość postępowań sądowych (m.in. w 2016 r. ponad 30 spraw). Przyznanie prawa pomocy nie jest bowiem uzależnione od ilości toczących się postępowań sądowych, lecz wyłącznie od sytuacji finansowej skarżącego por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 października 2012 r., sygn. akt II GZ 341/12, LEX nr 1270155). Tym samym duża ilość postępowań sądowych wnioskodawcy nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy (tak np. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 25 lipca 2014 r., sygn. akt II OZ 723/14, LEX nr 1510362 oraz podobnie w postanowieniu z dnia 24 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 521/12, LEX nr 1261047). Należy również podkreślić, że co prawda w zaskarżonym postanowieniu nie odniesiono się w sposób szczegółowy do kosztów wynikających ze wskazanego przez skarżącą zobowiązania egzekwowanego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] w kwocie 1760,99 zł, niemniej jednak nie sposób uznać, iż powstałe od 2012 r. zaległości w regulowaniu należności mają przemawiać za zwolnieniem skarżącej z ponoszenia innego rodzaju należności publicznoprawnych, za jakie niewątpliwie należy uznać koszty postępowania sądowego. Ponadto sama skarżąca w złożonym sprzeciwie wskazała, że nie ponosi już części wydatków związanych z opłatą za gospodarowanie odpadami komunalnymi, które są obecnie (od czerwca 2016 r.) regulowane przez jej syna (uiszcza on połowę ww. opłaty), a w związku z tym może ona poczynić w tym zakresie dodatkowe oszczędności i przeznaczyć je na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Należy w tym miejscu dodać, że dla spełnienia przesłanek uzasadniających ustanowienie w ramach prawa pomocy pełnomocnika bez znaczenia pozostaje stopień skomplikowania sprawy, czy też nieznajomość przez stronę przepisów prawa. Mając powyższe na uwadze wskazać należy, iż sytuacja materialna skarżącej nie przemawia za uznaniem, że w niniejszej sprawie zachodzi przesłanka uzasadniająca przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zauważyć ponadto należy, że skarżąca także na etapie sprzeciwu nie przedstawiła argumentacji (ani nie załączyła wspierających tą argumentację dokumentów), która mogłaby skutecznie podważyć ocenę wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, dokonaną w zaskarżonym postanowieniu z dnia 5 stycznia 2017 r. W związku z powyższym stwierdzić należy, iż skarżącej prawidłowo i zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 260 § 1 i § 2 P.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.