II SA/Kr 260/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Łoboz po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia [...]" z siedzibą w Ś. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego z dnia 20 kwietnia 2018 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w Ś. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 grudnia 2017 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zgłoszenia budowy instalacji stacji bazowej oraz zobowiązania do uzyskania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Starszego Referendarza Sądowego z dnia 20 kwietnia 2018 r. Stowarzyszenia [...]" z siedzibą w Ś. - dalej strona skarżąca, pismem z dnia 5 kwietnia 2018 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Strona skarżąca we wniosku wskazała, że jest stowarzyszeniem zwykłym. Nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nie otrzymuje jakichkolwiek form finansowego wsparcia. Stowarzyszenie aktualnie liczy 8 członków i prowadzi wyłącznie działalność społeczną, opartą o bezinteresowną pracę i dobrowolne składki 8 członków, w minimalnym wymiarze 20 zł na rok od każdego członka. Składki te przeznaczane są na niezbędne wydatki jak: zakup papieru, kopert, wykonywanie kserokopii, opłaty pocztowe. Ponadto podniosła, że Walne Zgromadzenie nie może podwyższyć minimalnej, rocznej składki, ponieważ Stowarzyszenie tworzą społecznicy o bardzo niskich emeryturach. W związku z powyższym Stowarzyszenie nie ma możliwości finansowych dla opłacenia wpisu sądowego od wniesionej skargi. Jak wynika z oświadczenia wpływy ze składek członkowskich za okres od stycznia 2018 do marca 2018 r. wyniosły 240 zł. Z kolei niedobór środków w kasie Stowarzyszenia na dzień 31 marca 2018 r. wyniósł [...] zł. Przychód stowarzyszenia za okres od stycznia do czerwca 2017 r. wyniósł [...] zł, a dochód za okres od stycznia do czerwca 2017 r. [...] zł. Ponadto Stowarzyszenie nie posiada kont bankowych. Nie wskazuje kapitału zakładowego ani żadnych środków trwałych stanowiących jego majątek. Do wniosku Stowarzyszenie dołączyło plik dokumentów obrazujących przepływ środków finansowych, ich wysokość a także dokumenty stanowiące podstawę prawną działalności Stowarzyszenia - Regulamin działania i uchwały. Starszy Referendarz Sądowy postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2018 r. oddalił wniosek strony skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając rozstrzygnięcie Starszy Referendarz Sądowy wskazał, że opłaty sądowe są rodzajem danin publicznych, a zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. W ocenie Starszego Referendarza Sądowego, Stowarzyszenie nie wykazało, iż spełnia przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, od których zależy przyznanie podmiotowi prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od opłat sądowych. Starszy Referendarz Sądowy wskazał, że Stowarzyszenia [...]" z siedzibą w Ś., jak wynika akt sprawy, jest organizacją wpisaną do ewidencji stowarzyszeń zwykłych. Zgodnie z art. 42 ust. 2 Pr. o stow., stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, które są środkami działania i które uznać należy za majątek stowarzyszenia. Ponadto Stowarzyszenie będąc świadome, że jego działalność opiera się na pracy społecznej członków oraz na fakcie, że utrzymuje się wyłącznie ze składek członkowskich, w bardzo niskiej wysokości, powinno zadbać, aby w celu uzyskania stabilności finansowej pobierać od swoich członków składniki członkowskie, w takiej wysokości, aby zapewniać prawidłowe jego funkcjonowanie, umożliwiające podejmowanie określnych zadań. Jak wynika z przedłożonych do akt dokumentów wysokość składki członkowskiej pozostaje na takiej samej wysokości od co najmniej kilku lat. Od powyższego postanowienia strona skarżąca wniosła w terminie sprzeciw, domagając się jego uchylenia poprzez zwolnienie jej z wpisu od skargi. W uzasadnieniu sprzeciwu strona skarżąca podniosła, że postanowienie Referendarza Sądowego z dnia 20 kwietnia 2018 r. "zostało oparte na nieaktualnych przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i w oderwaniu od biologicznych i finansowych skutków, generalnych przez wnikanie do organizmów ludności mikrofalowych modulowanych PEM emitowanych przez stację bazową nr [...] drastycznie rozbudowaną w 2014 r." Zdaniem strony skarżącej zaskarżone postanowienie powoduje odrzucenie przez Sąd skargi bez jej rozpoznania, uprawomocnienie się postępowania Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającego go postanowieni Prezydenta Miasta N. S.. W dalszej części uzasadnienia strona skarżąca odniosła się decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 grudnia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 p.p.s.a.). Natomiast zgodnie z przepisem art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym może nastąpić, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wskazać należy, że instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Stanowi ona wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu sądowym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (por. J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010r., wyd. LexisNexis, str. 568, postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2009r., sygn. akt II OZ 20/09, z dnia 26 stycznia 2009r. sygn. akt II OZ 28/09, z dnia 16 stycznia 2013r. sygn. akt II OZ 1166/12, CBOSA). Ponadto zauważyć należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych nałożony przez ustawodawcę na osoby prawne oraz inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej obowiązek wykazania sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy postrzegany jest rygorystycznie, co przejawia się przyjęciem, że stosowanie instytucji prawa pomocy w stosunku do tych podmiotów wymaga - równocześnie z wykazaniem braku niezbędnych środków - także dowiedzenia, że niemożność samodzielnego ponoszenia w ramach kosztów postępowania kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego wynika z przyczyn obiektywnych i nie jest skutkiem zaniechań podmiotów wnioskujących o przyznanie prawa pomocy przy podejmowaniu wszelkich starań w celu zdobycia środków niezbędnych do pokrycia kosztów swojego udziału w sprawie. Przyjęte w orzecznictwie stanowisko uwzględnia treść konstytucyjnego prawa obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, z zaznaczeniem, że Konstytucja nie gwarantuje jednakże wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. W świetle przyjętych założeń ustrojowych stwierdzić należy, że, co do zasady, funkcjonowanie osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej w porządku prawnym znajduje uzasadnienie wówczas, gdy posiadają one zdolność realizacji swoich celów o własnych siłach i w oparciu o własne środki. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje zaś jedynie podmiotom, które nie mogą z powodów od siebie niezależnych pozyskiwać środków koniecznych do realizacji swych celów, a w ich ramach – do prowadzenia postępowania sądowego. Dobrowolnie zaniechanie pozyskiwania tych środków we własnym zakresie wyklucza udzielenie takiej pomocy, także poprzez udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Godzi się także zauważyć, że każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony i działa na zasadzie non profit, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. Opłacanie składek przez członków stowarzyszenia należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów, czy też ustala składki na bardzo niskim poziomie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa (por. postanowienia NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 321/08, z dnia 22 stycznia 2009r., sygn. II OZ 22/09, z dnia 30 września 2009r., sygn. akt II OZ 801/09, CBOSA). Innymi słowy, dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, zgodnie z którą stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 28 października 2010 r., sygn. akt II OZ 1076/10, CBOSA). Zatem stwierdzić należy, że każde stowarzyszenie, a zatem także stowarzyszenie zwykłe, o niewielkiej liczbie członków, musi brać pod uwagę koszty wiążące się z prowadzeniem działalności, dla której zostało utworzone, a co za tym idzie, podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel np. poprzez podwyższenie wysokości składek do poziomu gwarantującego sfinansowanie działalności, ewentualnie przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), może uzyskiwać dochody z innych niż składki źródeł. Zauważyć również należy, że jeżeli założyciele stowarzyszenia, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie kosztów jego działalności na Skarb Państwa. Odmiennie oceniać należy jedynie te sytuacje, w których stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać (por. post. NSA z 1 grudnia 2009r., sygn. akt II OZ 1056/09, CBOSA). W konsekwencji, przyznanie stowarzyszeniu zwykłemu prawa pomocy byłoby uzasadnione jedynie w sytuacji, gdyby jego założyciele określili źródła finansowania w wysokości zapewniającej pokrycie kosztów realizacji działalności tego podmiotu, jednak środki finansowe z tych źródeł nie zostałyby pozyskane z uwagi na okoliczności od nich niezależne. Wskazać należy, że w świetle art. 42 ustawy o stowarzyszeniach stowarzyszenie zwykłe (a taki status posiada strona skarżąca) nie może prowadzić działalności gospodarczej, zaś środki na swoją działalność uzyskuje ze składek członkowskich składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej (art. 42 ust. 2 ww. ustawy). Stowarzyszenie zwykłe może także otrzymywać dotacje na zasadach określonych w odrębnych przepisach (art. 42 ust. 3 ww. ustawy). W ocenie tut. Sądu strona skarżąca nie wykazała, że podjęła jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów przedmiotowego postępowania, t.j. kosztów sądowych. Za niewystarczające należy uznać bowiem twierdzenie, że stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli bowiem działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów sądowych. Stowarzyszenie powinno zatem wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie zebrania składek członkowskich. Ustalenie w odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie stowarzyszenia. Z obowiązku powyższego nie zwalnia okoliczność, że stowarzyszenie składa się z ośmiu osób, przy czym część z nich to emeryci i renciści oraz osoby czynne zawodowo. Fakt uzyskiwania bowiem przez członków stowarzyszenia świadczeń z tytułu emerytury i renty nie zwalnia ich z obowiązku opłacenia składek członkowskich w wysokości umożliwiającej możliwość uczestniczenia w postępowaniach sądowych. Również za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy nie przemawia okoliczność, że członkowie stowarzyszenia płacą składki w wysokości po [...] zł rocznie, co łącznie daje kwotę [...]zł rocznie dochodów ze składek członkowskich. Działający w stowarzyszeniu członkowie powinni mieć świadomość konieczności finansowego zasilenia funduszy stowarzyszenia poprzez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej możliwość uczestniczenia w postępowaniach sądowych. Poza tym skarżące stowarzyszenie powinno przewidzieć skutki swojej działalności, tak aby zapewnić odpowiednie środki finansowe na prowadzenie swojej działalności statutowej, w tym np. przez zwiększenie ilości członków lub przez zwiększenie wysokości składek członkowskich Reasumując, wskazać należy, że stowarzyszenie ubiegające się o pomoc prawną powinno najpierw poczynić działania dotyczące skutecznego uzyskania odpowiednich środków finansowych od jego członków. Z taką sytuacją z całą pewnością nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, ponieważ skarżące stowarzyszenie takich działań nie poczyniło, zakładając z góry, że nie jest możliwe wykonywanie działalności statutowej z uwagi na niewystarczającą ilość środków finansowych uzyskiwanych od członków, a w zasadzie wykazując brak możliwości realizacji swojej działalności statutowej z tego właśnie względu. Takie stanowisko strony skarżącej nie świadczy o wystąpieniu nadzwyczajnych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, tym bardziej, że w oparciu o informacje zawarte we wniosku nie można uznać, że wszyscy członkowie mają ograniczone zasoby finansowe, uniemożliwiające pozyskanie odpowiednich środków finansowych na prowadzenie działalności skarżącego stowarzyszenia. Zauważyć ponadto należy, że strona skarżąca na etapie sprzeciwu nie przedstawiła argumentacji (ani nie załączyła wspierających tą argumentację dokumentów), która mogłaby skutecznie podważyć ocenę wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy, dokonaną w zaskarżonym postanowieniu z dnia 20 kwietnia 2018 r., a jedynie odniosła się do zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 grudnia 2017 r. W związku z powyższym należy też zaznaczyć, że nie jest wystarczające upatrywanie zasadności takiego wniosku w zarzutach dotyczących zaskarżonej decyzji. Na etapie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd nie bada zasadności samej skargi, lecz bada, czy wystąpiły przesłanki zawarte w art. 246 § 2 p.p.s.a., uzasadniające przyznanie prawo pomocy. W związku z powyższym stwierdzić należy, iż stronie skarżącej prawidłowo i zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Strona skarżąca nie spełniła bowiem przesłanek przyznania prawa pomocy wynikających z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.