III SA/Kr 362/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Dąbek ( spr.) Sędziowie WSA Wojciech Jakimowicz WSA Janusz Kasprzycki Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24 stycznia 2013r. nr [....] w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji wyroku WSA w Krakowie z dnia 10 grudnia 2013r. Decyzją z dnia [...] 2012r. Nr [...] Wójt Gminy odmówił przyznania A. P. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mężem G. P. Jako powód odmowy organ I instancji wskazał treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji stwierdził, iż skoro G. P. pozostaje w związku małżeńskim z wnioskodawczynią, zaś ona sama nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu od powyższej decyzji Wójta Gminy A. P. podniosła, iż jest ona dla niej krzywdząca i niesprawiedliwa w świetle obowiązujących przepisów. Odwołująca się wyjaśniła, iż jej mąż jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i wymaga całodobowej opieki. Odwołująca się stwierdziła, że tylko ona może się opiekować mężem i w związku z tym zrezygnowała z pracy. A. P. uważa, że jako osoba najbliższa, zobowiązana do alimentacji na rzecz męża, nie powinna być wykluczona z grona osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Decyzją z dnia 24 stycznia 2013r. Nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2012r. Nr [...]. Kolegium wskazało, iż A. P. pozostaje w związku małżeńskim z G. P., który posiada orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS – z dnia 10 kwietnia 2008r. ustalające, że jest on niezdolny do pracy oraz niezdolny do samodzielnej egzystencji do 30 kwietnia 2013r. W ocenie Kolegium, nie budzi wątpliwości też fakt, że A. P. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium uznało zatem, że w świetle treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, A. P nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad swoim mężem, mimo że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem męża. Podsumowując Kolegium stwierdziło, iż A. P. nie można było przyznać świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż wymagający opieki G. P. pozostaje z nią w związku małżeńskim, a ona jako jego żona, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec tego Kolegium uznało, iż organ I instancji miał podstawę odmówić przyznania A. P. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mężem G. P. Z powyższą decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego nie zgodziła się A. P. i pismem z dnia 21 lutego 2013r. wniosła na nią skargę. Zdaniem skarżącej, decyzje organów I i II instancji są dla niej krzywdzące i niesprawiedliwe. Skarżąca wskazała, że musiała zrezygnować z pracy, gdyż tylko ona może się opiekować niepełnosprawnym mężem. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270 z późn. zm., zwana dalej p.p.s.a.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. W ramach tej kognicji Sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania. Na podstawie powyższych kryteriów należy stwierdzić, że wniesiona w niniejszej sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem prawa. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do konieczności rozstrzygnięcia, czy fakt pozostawania przez męża skarżącej w związku małżeńskim, w sytuacji gdy sama skarżąca nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uniemożliwia przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad mężem, wykluczającą podjęcie zatrudnienia. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie dokonano nieprawidłowej wykładni art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013r. (do dnia wejścia w życie nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 7 grudnia 2012r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. 2012r., poz. 1548). Odnosząc treść tego przepisu do stanu faktycznego niniejszej sprawy należy stwierdzić, że skarżąca należała do kategorii osób, które mogły ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych przewidywał bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (czyli innym niż matka lub ojciec wymienieni w punkcie 1 tego przepisu), na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Taką wykładnię tego przepisu potwierdza treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 (Dz. U. nr 138, poz. 872), w którym orzeczono, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skutkiem tego wyroku była nowelizacja art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przepisem art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 17 października 2008r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 233, poz. 1456). Ta nowelizacja nie zmieniła przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, wyłączającego prawo do świadczenia w przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, jednakże trafnie zwraca się uwagę w orzecznictwie, że ograniczenie się do literalnej wykładni tego przepisu, prowadzące do uniemożliwienia skorzystania ze świadczenia pielęgnacyjnego w razie konieczności rezygnacji z pracy zawodowej z uwagi na opiekę nad współmałżonkiem, niweczyłoby skutki orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 września 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 512/12; także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 listopada 2011 r. sygn. akt IV SA/GI 92/11). Także po kolejnej nowelizacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011r. (Dz. U. nr 205, poz. 1212), która weszła w życie w dniu 14 października 2011r., literalne odczytanie znowelizowanego przepisu prowadziłoby do sprzeczności z powołanym wyżej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Wykładnia przyjęta przez organy w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że małżonek ubiegający się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad swoim współmałżonkiem, sam musiałby być osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie ustanowione w celu zapewnienia wsparcia osobie sprawującej opiekę nad wymagającym opieki współmałżonkiem mogłoby być zatem przyznane tylko takiej osobie, która sama również wymaga opieki, bo jest niepełnosprawna w stopniu znacznym (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 27 kwietnia 2012 r., sygn. akt III SA/Kr 328/12; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 maja 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 255/12). Taka wykładnia omawianego przepisu nie może zostać zaaprobowana w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz podstawowych wartości konstytucyjnych, w tym zwłaszcza wymienionych w art. 18 Konstytucji RP: małżeństwa, rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa. Byłaby ona sprzeczna z podstawowymi zasadami naszego porządku prawnego, akcentowanymi w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (por. zwłaszcza wyrok TK z 18.07.2008 r., P 27/07, OTK-A 2008, nr 6, poz.107 i postanowienie TK z 1.06.2010 r.,P 38/09, OTK-A 2010, nr 5, poz.53). Dokonując wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, należało zatem przyznać pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej, przed jego wykładnią językową. Dlatego w odniesieniu do stanu prawnego obowiązującego w dacie orzekania, organy winny były stosować prokonstytucyjną wykładnię tego przepisu. Należało zatem odczytać treść art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a cytowanej ustawy w ten sposób, że osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, traci prawo do świadczenia w przypadku zawarcia przez osobę wymagającą opieki związku małżeńskiego z tego powodu, że obowiązek sprawowania opieki ciążyć będzie na małżonku, który uzyska w konsekwencji prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zrezygnuje z pracy zarobkowej (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 5 sierpnia 2009r., II SA/Gd 319/09). A zatem, przepis art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie znajdował zastosowania, gdy z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne występował zobowiązany do opieki i alimentacji w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek osoby legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności, spełniający jednocześnie wymogi z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 marca 2010r., VIII SA/Wa 671/09, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 18 sierpnia 2011r., II SA/Ol 456/11). Okoliczność, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad własnym małżonkiem, nie mogła stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia. W świetle zatem prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie organy administracyjne wadliwie przyjęły, że pozostawanie w związku małżeńskim było okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w celu opieki nad osobą w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji gdy współmałżonek nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dodatkowo należy stwierdzić, że organ II instancji orzekając w dniu 24 stycznia 2013r., nie odniósł się w zaskarżonej decyzji do wskazanej powyżej nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadzonej wskazaną powyżej ustawą z dnia 7 grudnia 2012r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2012r., poz. 1548), ani jej przepisów przejściowych, w tym zwłaszcza do art. 13 tej ustawy. Mając na uwadze wskazane powyżej powody należy uznać, że obie decyzje wydane w sprawie naruszały prawo materialne – art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 18, art. 67 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przy ponownym rozpatrywaniu wniosku skarżącej, organy będą zobowiązane do uwzględnienia przedstawionej powyżej oceny prawnej Sądu.