III SA/Łd 116/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu L J od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z dnia 19 października 2016 r. o odmowie przyznania L J prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L J na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł z dnia[...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy, w wyniku wznowienia postępowania, rejestracji pojazdu postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 19 października 2016 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił L J przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu referendarz sądowy wskazał, że L J, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł z [...] r. w przedmiocie odmowy, w wyniku wznowienia postępowania, rejestracji pojazdu. Wyrokiem z 19 maja 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę. Pełnomocnik skarżącego wniósł skargę kasacyjną od wskazanego wyroku. W związku z wezwaniem do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej sformułował wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, przedkładając formularz wniosku na druku "PPF". Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało jedynie, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Jest właścicielem domu (nie sprecyzował jego wielkości) oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni 40 ha. Wskazał także na fakt posiadania samochodu osobowego marki Toyota [...] (rok prod. – 2008). Nie posiada żadnych oszczędności. Jedyne dochody skarżącego stanowi dochód z gospodarstwa rolnego, który oszacował na około 2 000 zł miesięcznie. Referendarz sądowy uznał, że zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenie skarżącego o jego stanie majątkowym i rodzinnym było niepełne i nie zawierało wszystkich niezbędnych informacji. W związku z tym wezwał skarżącego w terminie 10 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, do złożenia zaświadczenia z banku(ów) o posiadanych przez skarżącego rachunkach bankowych, kontach i lokatach bankowych oraz wyciągów z tych kont (rachunków) z okresu ostatnich sześciu miesięcy; sprecyzowania wielkości domu mieszkalnego, którego właścicielem jest skarżący oraz jego szacunkowej wartości oraz szacunkowej wartości posiadanego samochodu osobowego; przekazania zaświadczenia z właściwego oddziału Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o otrzymywanych ewentualnie przez skarżącego w latach 2014-2016 dopłatach bezpośrednich i ewentualnych, innych świadczeniach budżetowych. Wezwanie to zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego 23 września 2016 r. Skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie. Referendarz sądowy stwierdził, że brak jest przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tym samym wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie strony skarżącej leży przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. W ocenie referendarza we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie przekazał wszystkich niezbędnych do prawidłowej oceny jego stanu majątkowego informacji. Nie przekazał także takich informacji w związku z dodatkowym wezwaniem. Referendarz sądowy wyjaśnił, że informacje te, w szczególności dotyczące stanu rachunków bankowych i wysokości otrzymywanych dopłat w ostatnich latach mogą mieć istotne znaczenie dla ustalenia faktycznych możliwości płatniczych skarżącego, a tym samym jego możliwości uregulowania wpisu od skargi kasacyjnej, czy innych kosztów sądowych. Potwierdzenie i uprawdopodobnienie faktu ponoszenia kosztów bieżącego utrzymania i określenie ich wysokości ma znaczenie dla ustalenia faktycznych możliwości płatniczych strony. Fakt odmowy przekazania żądanych informacji o stanie majątkowym czyni niewiarygodnym powoływanie się przez skarżącego na okoliczność braku możliwości płatniczych i poniesienia kosztów postępowania w sprawie. Złożone przez skarżącego oświadczenie nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Skarżący nie wykazał w związku z tym w dostateczny sposób, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący stwierdził, że nie zgadza się ze stanowiskiem zaprezentowanym przez referendarza sądowego. We wniosku o przyznanie prawa pomocy w sposób wyczerpujący wykazał, że nie ma środków finansowych na opłacenie wpisu od skargi kasacyjnej. Zdaniem skarżącego wykazał on, że opłaty za dom i koszty utrzymania wyczerpują cały jego miesięczny dochód, jaki uzyskuje jedynie z prowadzonego gospodarstwa rolnego. Samochód, który posiada ma ponad 8 lat i nie ma znacznej wartości. Służy przede wszystkim do załatwiania bieżących spraw życia codziennego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2016 r., poz. 718 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Oznacza to, że sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia. Zdaniem sądu sprzeciw nie jest zasadny. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest zaś instytucją, która stanowi wyjątek od tej zasady. W orzecznictwie wskazuje się, że z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, które z uwagi na swoją sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Prawo pomocy nie może chronić lub też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona, będąca osobą fizyczną, powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności, jeśli posiada stały miesięczny dochód lub wolny od obciążeń majątek, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623; postanowienia NSA: z 19 marca 2012 r., I FZ 10/12; z 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13; z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13; 18 listopada 2016 r., I OZ 1300/16). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym określa art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W myśl tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie zaś do treści art. 252 § 1, 1a i 2 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony na urzędowym formularzu powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i o dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Oświadczenia te składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a). Z konstrukcji powołanych przepisów wynika, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania zasadności wniosku. Rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy zależy zatem od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W związku z tym to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy jedynie ogólnikowe twierdzenie strony o trudnej sytuacji finansowej. Jednocześnie na sądzie nie ciąży obowiązek prowadzenia z urzędu postępowania w celu wyjaśnienia wątpliwości co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy, w sytuacji, gdy wnioskodawca uchyla się od podania stosownych danych umożliwiających pełną ocenę jego sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych, albo gdy przedstawia je w sposób nierzetelny i niejasny, a przede wszystkim nie czyniący zadość wezwaniu, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. W ocenie sądu na podstawie samego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie było możliwe dokonanie rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Według oświadczenia skarżącego o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 2000 zł, jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni około 40 ha, domu mieszkalnego, którego powierzchni nie wskazał, samochodu osobowego marki Toyota Hilux z 2008 r., którego wartości nie zadeklarował. Zasadnie podnosił referendarz w zaskarżonym postanowieniu, że informacje w szczególności dotyczące stanu rachunków bankowych i wysokości ewentualnie otrzymywanych dopłat do działalności rolniczej w ostatnich latach mogą mieć istotne znaczenie dla ustalenia faktycznych możliwości płatniczych skarżącego, a tym samym jego możliwości uregulowania wpisu od skargi kasacyjnej, czy innych kosztów sądowych. Istotne byłyby także informacje i udokumentowanie faktycznie ponoszonych wydatków na bieżące utrzymanie. Potwierdzenie i uprawdopodobnienie faktu ponoszenia kosztów bieżącego utrzymania i określenie ich wysokości ma bowiem znaczenie dla ustalenia faktycznych możliwości płatniczych strony. Ogólnikowe twierdzenie skarżącego, że opłaty za dom i koszty utrzymania wyczerpują cały jego miesięczny dochód w wysokości 2 000 zł netto, jaki uzyskuje z prowadzonego gospodarstwa rolnego bez przedstawienia bardziej szczegółowych informacji oraz niepełne deklaracje, co do majątku (nieruchomości, samochodu osobowego), którym dysponuje, nie są wystarczające do przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Do wniesionego sprzeciwu skarżący nie załączył żadnych dokumentów źródłowych pozwalających zweryfikować jego stanowisko, że opłaty za dom i koszty utrzymania wyczerpują cały jego miesięczny dochód w wysokości 2 000 zł. Według ogólnie dostępnych informacji na stronie internetowej Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z 21 września 2016 r. minimum socjalne w gospodarstwie pracowniczym 1-osobowym we wrześniu 2016 r. wynosiło 1 084, 71 zł na 1 osobę. Już tylko sam deklarowany dochód skarżącego znacznie przekracza to minimum. Skarżący nie wskazał żadnych okoliczności świadczących o tym, że jego sytuacja jest szczególna i pomimo posiadania stałego dochodu w wysokości 2 000 zł netto miesięcznie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł (wpis od skargi kasacyjnej), bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, co stanowi warunek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Dodać trzeba, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych. Natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07). W tej sytuacji przenosząc powyższe rozważania dotyczące zasad i trybu przyznawania prawa pomocy w kontekście przedstawionej przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej, uwzględniając jednocześnie fakt, że skarżący nie dostarczył żadnych dokumentów źródłowych służących do zweryfikowania rzetelności złożonego wniosku sąd nie znalazł podstaw do zmiany rozstrzygnięcia referendarza sądowego i uwzględnienia wniosku skarżącego. Słusznie podnosił referendarz, że nie może być tak, że to strona wnioskująca o przyznanie jej prawa pomocy, a zatem oczekująca, iż to Skarb Państwa pokryje za nią koszty sądowe, będzie decydować jakie informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i rodzinnej przekaże na żądanie rozstrzygającego jej wniosek. Brak precyzyjnych i pełnych informacji o stanie majątkowym skarżącego może zatem w takiej sytuacji stanowić o odmowie przyznania prawa pomocy, na co wskazywał wielokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie. W tej sytuacji, podzielić należy stanowisko referendarza sądowego, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego, co uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie skarżący również nie przedstawił żadnych okoliczności, które podważyłyby dokonaną w zaskarżonym postanowieniu ocenę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Z tych względów sąd na podstawie art. 260 § 1, 2 i 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu. k.p.