III SA/Łd 1270/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Cisowska – Sakrajda po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. A. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. A. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kary pieniężnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. k.p. Decyzją z dnia [...] r. Główny Inspektor Transportu Drogowego utrzymał w mocy decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia[...] r. o odmowie umorzenia w części kary pieniężnej nałożonej na D. A. decyzją [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] r. W skardze na powyższą decyzję D. A. wniósł o zwolnienie z opłat i kosztów postępowania ze względu na trudną sytuację jego i rodziny. W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu skarżący stwierdził, że dochody z działalności gospodarczej i gospodarstwa rolnego ledwo wystarczają na spłatę rat kredytu. Często musi pożyczać od brata lub matki żony drobne kwoty. Żona nie pracuje, ale prowadzi z nim gospodarstwo rolne. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną oraz dwójką dzieci (14 lat i 9 lat). Określając swój stan majątkowy oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wykazał, że jest właścicielem domu o powierzchni 150 m2, nieruchomości rolnej o powierzchni 4 ha, stodoły, obory, chlewni, stacji auto – gaz. Na dochody gospodarstwa domowego składają się: dochody z działalności gospodarczej w kwocie 3.500 zł oraz z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w kwocie 1.000 zł. Skarżący podniósł także, że posiada zadłużenie z tytułu niespłaconego kredytu. W związku z zawartą z bankiem ugodą spłaca obecnie raty w kwocie 4.500 zł miesięcznie. Obciążają go również mniejsze pożyczki. W piśmie z dnia 23 stycznia 2014 r. skarżący oświadczył, iż posiada jeden samochód dostawczy marki Ford Transit, rok prod. 1996 o wartości około 3.000 zł oraz ciągnik rolniczy Ursus MF 235, rok prod. 1989 o wartości około 12.000 zł. Postanowieniem z dnia 20 lutego 2014 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący zarzucił, że jest ono krzywdzące i niesprawiedliwe. Ocena sytuacji finansowej jest niepełna, nieobiektywna i jednostronna. Nie wzięto pod uwagę kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, gospodarstwa rolnego i utrzymania rodziny skarżącego. W obecnych czasach w handlu obowiązują małe marże. Na jednym litrze gazu zarabia się do 7 do 10 groszy. Dlatego jeśli w miesiącu sprzedaje około 20.000 litrów gazu, to przychód wynosi 51.200 zł, lecz musiał ten gaz kupić i zapłacić 49.400 zł. Trochę większa marża jest na częściach do ciągników i maszyn rolniczych, która nie przekracza 10 %. Mimo wysokich obrotów, dochód z tej działalności nie jest wielki. Wynosi 3.000 – 4.000 zł miesięcznie w zależności od miesiąca, bo w części działalność gospodarcza skarżącego jest sezonowa. Całość zysku z działalności gospodarczej przeznaczana jest na spłatę zadłużenia w PKO. Zobowiązanie kredytowe zostało zaciągnięte w celu prowadzenia działalności – budowa stacji auto – gaz, sklepu i zakupu towarów handlowych. Bez tego kredytu nie byłoby stacji gazowej ani sklepu z częściami do ciągników. Jest to więc koszt prowadzenia działalności gospodarczej. Zobowiązanie kredytowe jest już na etapie ugody. Brak spłaty jednej raty spowoduje natychmiastową wymagalność i egzekucję, a w konsekwencji utratę nieruchomości, domu i dachu nad głową. Z gospodarstwa rolnego nie ma wielkich dochodów. Dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa to tylko częściowe wyrównanie podwyżki cen środków do produkcji rolnej. W piśmie z dnia 24 marca 2014 r. skarżący wyjaśnił, że miesięczny koszt opłat wynosi: za energię elektryczną – 300 zł, wodę, ścieki i śmieci – 200 zł. Średni koszt utrzymania jednej osoby wynosi 400 zł, czyli minimum 1.500 zł miesięcznie na rodzinę. Na działce nr [...] o powierzchni 2,47 ha znajdują się zabudowania o powierzchni: budynek mieszkalny – 120 m2, stodoła – 150 m2, obora – 150 m2, chlewnia – 52 m2. Budynek, w którym znajduje się sklep z częściami do ciągników i maszyn rolniczych oraz stoisko obsługi stacji auto – gaz ma powierzchnię około 90 m2. Jego budowę ukończył 2 lata temu. Stacja auto – gaz usytuowana jest obok sklepu przy drodze. Jest to stacja o powierzchni około 5 x 6 m. Środki z banku przeznaczył na budowę stacji, budynku gospodarczego, zakup potrzebnego wyposażenia sklepu oraz towarów handlowych. Według stanu z natury środki obrotowe znajdujące się w sklepie i stacji auto – gaz wynoszą ponad 200.000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Instytucję zwolnienia od kosztów sądowych reguluje rozdział 3 dział V ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Przepis art. 244 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje, zgodnie z § 2 tegoż przepisu, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast, według § 3 powołanego przepisu, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. I tak, przyznanie pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), w zakresie częściowym natomiast – gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny (pkt 2). Zakres ten określa wnioskodawca we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uregulowane we wskazanych przepisach prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania, dlatego przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie skarżącego leży zatem przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Ostatecznie do sądu należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Sąd może kierować się w tym względzie wyłącznie przesłankami wynikającymi z art. 246 p.p.s.a. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, o czym stanowi art. 199 p.p.s.a. Obowiązek ten ciąży na niej, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2004, str. 320). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2007 r., II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623). Zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie to przysługuje zażalenie. Oznacza to, iż wojewódzki sąd administracyjny nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, iż wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sytuacja materialna skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy i nie można przyjąć, że nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania stanowią wyłącznie wpis od skargi wynoszący, stosownie do § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 221, poz. 2193 ze zm.), 100 zł, co stanowi kwotę symboliczną. Z kopii deklaracji podatkowej PIT – 36 za 2011 r. wynika, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wnioskodawca uzyskał przychód w wysokości 1.050.878,93 zł, poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości 1.002.440,08 zł osiągając dochód na poziomie 48.438,85 zł. Za rok 2012 dane te wyglądają następująco: przychód – 574.568,61 zł, koszty uzyskania przychodu – 532.969,23 zł, dochód – 41.599,38 zł. Z załączonych deklaracji VAT – 7 wynika, że podstawa opodatkowania w miesiącach lipiec – grudzień 2013 r. wynosiła od 41.682 do 52.551 zł. Wnioskodawca przekazał wyciągi z rachunków bankowych: [...] (rachunek prowadzony na żonę wnioskodawcy) – saldo na dzień 31 grudnia 2013 r. wyniosło: 1.467,77 zł; [...] (rachunek prowadzony na wnioskodawcę) – saldo na dzień 22 stycznia 2014 r. wyniosło: 440,81 zł (zaświadczenie z [...]). [...] poinformował ponadto, że wnioskodawca posiada także dwa inne rachunki, na których salda wynosiły odpowiednio: 0,00 i 1,58 zł. Wnioskodawca nie przekazał wyciągów z tych rachunków. Natomiast na rachunku, do którego wyciągi wnioskodawca przekazał, w okresie od czerwca do grudnia 2013 r. dokonywał wpłat gotówkowych w łącznej kwocie około 330.000 zł. Z pisma PKO BP przedłożonego w związku z wezwaniem do wykazania rat opłacanych kredytów wynika, że wnioskodawca spłaca kredyt (zadłużenie wymagalne przeniesione z kredytu odnawialnego), którego raty miesięczne wynoszą około 4.400 zł. Z zaświadczenia przekazanego przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wynika, że wnioskodawca otrzymał za rok 2012 dopłaty bezpośrednie w wysokości 7.640,37 zł (wypłacone w styczniu 2013 r.), a w roku 2013 otrzymał dopłaty w wysokości 8.634,61 zł (na dzień sporządzania zestawienia przez Agencję – 17 stycznia 2014 r.), które nie zostały jeszcze wypłacone. Z zaświadczenia Burmistrza [...] z dnia 19 marca 2014 r. wynika, że skarżący jest podatnikiem z gospodarstwa rolnego z gruntu o powierzchni 5,0326 ha fizycznych, a hektary przeliczeniowe wynoszą 2,7059 ha i uzyskuje dochód z pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym rocznie w wysokości 6.578,04 zł. Z wypisu z rejestru gruntów wynika, że skarżący jest właścicielem działek nr [...] o powierzchni 2,47 ha i nr 759 o powierzchni 1,06 ha. Działki te stanowią grunty orne, sady, tereny zabudowy mieszkalnej, pastwiska trwałe, lasy i grunty leśne oraz na niewielkiej powierzchni – 0,03 ha – nieużytki. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący natomiast zadeklarował gospodarstwo rolne o powierzchni 4 ha a nie 5,0326 ha, czyli o 1,0326 ha mniejsze. Już tylko same obroty z tytułu transakcji dokonywanych w ramach prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej są kwotami wielokrotnie przewyższającymi wysokość wpisu od skargi w niniejszej sprawie. Wskazują one na dysponowanie przez skarżącego środkami pieniężnymi niezbędnymi do dokonywania tych transakcji, przy czym bez znaczenia jest źródło ich pochodzenia (środki własne czy pożyczone). Pomimo tego, że w 2012 r. skarżący według PIT – 36 miał uzyskać dochód nieco niższy niż w 2011 r., to jego wysokość i tak nie pozwala przyjąć, że sytuacja materialna skarżącego była tego rodzaju, iż nie był w stanie czynić oszczędności i nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych stanowiących na obecnym etapie postępowania przed sądem jedynie wpis od skargi w wysokości 100 zł. Należy też mieć na względzie, że skarżący jest przedsiębiorcą. Samodzielna działalność gospodarcza, prowadzona na własny rachunek, wiąże się zaś – ze swej istoty – z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Skarżący, składając skargę dotyczącą odmowy umorzenia części kary pieniężnej nałożonej z tytułu naruszenia przepisów o transporcie drogowym, powinien więc liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Skoro bowiem dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem prowadzonej działalności. Oznacza to, że w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględniać także konieczność zabezpieczenia środków na prowadzenie procesu sądowego tym bardziej, że z akt sprawy wynika, iż postępowanie przed organami administracji toczy się już od 2012 r. Należy też zauważyć, że już sam zadeklarowany przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy dochód brutto mający wynosić 4.500 zł jest niższy niż obciążająca go rata kredytu wynosząca około 4.500 zł. Tymczasem skarżącego obciążają jeszcze wydatki związane z utrzymaniem siebie i rodziny w kwocie około 1.500 zł miesięcznie (według oświadczenia zawartego w piśmie z dnia 24 marca 2014 r.). Stałe wydatki skarżącego przekraczają zatem znacząco wykazane dochody. Skarżący w celu zapłacenia chociażby raty kredytu musi posiadać więc jeszcze dodatkowe dochody, których jednak nie ujawnił. Spłata kredytów nie może być okolicznością uzasadniającą zwolnienie od kosztów sądowych. Podejmując bowiem decyzję o ich zaciągnięciu strona musiała też liczyć się z koniecznością ich spłaty. Konieczność spłaty zaciągniętych zobowiązań kredytowych nie może mieć priorytetu zapłaty przed ponoszeniem kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 16 stycznia 2014 r., I OZ 1/14). Nie bez znaczenia dla oceny sytuacji materialnej skarżącego jest też okoliczność, iż jest on właścicielem gospodarstwa rolnego, budynku mieszkalnego, budynków gospodarczych, budynku usługowego, w którym znajduje się sklep i punkt obsługi stacji auto – gaz oraz samej stacji auto – gaz, samochodu dostawczego marki Ford Transit i ciągnika rolniczego marki Ursus, zaś wartość środków obrotowych jego firmy wynosi ponad 200.000 zł (według oświadczenia zawartego w piśmie z dnia 24 marca 2014 r.). Posiadanie zaś majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza, jak przyjmuje orzecznictwo sądowe, możliwość przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie pozbawi skarżącego konstytucyjnego prawa do sądu, gdyż posiada ona majątek wystarczający na pokrycie kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. Odniesienie się do zarzutów sprzeciwu i wadliwości dokonanej przez referendarza sądowego oceny sytuacji majątkowej skarżącego nie jest natomiast celowe, skoro w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie to, a wraz z nim jego argumentacja upadają. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu. k.p.