III SA/Łd 382/14

Dnia 7 stycznia 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział III w składzie następującym: Sędzia NSA Irena Krzemieniewska po rozpoznaniu w dniu 7 stycznia 2015 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku G M o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika w sprawie ze skargi G M na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia[...] r. nr[...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy. k.p. G M zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych. Z uzasadnienia wniosku, a także z dodatkowych informacji i dokumentów złożonych na wezwanie referendarza sądowego wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rocznym synem oraz matką. Skarżący utrzymuje się z gospodarstwa rolnego o powierzchni 60 ha (22 ha własne i 38 ha wydzierżawione). Skarżący wskazał, że w ostatnich latach jego gospodarstwo dotykały klęski żywiołowe, ostatnia w maju 2013 r. (gwałtowne ulewy), po której komisja gminna oszacowała szkody na ponad 140 tys. zł. W wyniku tych szkód zaprzestał spłacać kredyt zaciągnięty na kupno gospodarstwa, co zakończyło się egzekucją i sprzedażą w jej wyniku 36 ha należących do niego gruntów. Wskazał przy tym, że kredyt na zakup gospodarstwa zaciągnął w 2006 r. w kwocie 225 tys. zł na okres 10 lat – rata kwartalna to 7300 zł. Dodatkowo w 2012 r. zaciągnął kredyt na odtworzenie produkcji rolnej po klęsce żywiołowej w wysokości 120000 zł na okres 5 lat, z ratami półrocznymi w wysokości 12 000 zł. W 2012 r. zaciągnął także kredyt na bieżące potrzeby w wysokości 40 000 zł – rata miesięczna to 900 zł Wobec tego swoje dochody z gospodarstwa określił na 500 zł. Emerytura matki skarżącego to 750 zł. Z przesłanych dokumentów wynika także, że w 2014 r. otrzymał dopłaty do produkcji rolnej w łącznej wysokości 58 589,11 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał także, że nie dysponuje wystarczającymi środkami, by wynająć adwokata. Poinformował również, że z żoną nie mieszka, znajdują się w rozdzielności majątkowej i nie jest w stanie, mimo wezwania referendarza sądowego, przedstawić jej stanu majątkowego. Postanowieniem z dnia 13 października 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw wnosząc o uchylenie ww. postanowienia w całości, zwolnienie go z opłaty i przyznanie pomocy adwokata lub radcy prawnego. W uzasadnieniu sprzeciwu ponownie podkreślił swoją trudną sytuację majątkową. Wskazał, iż obecnie nie mieszka z żoną, prowadzą własne odrębne gospodarstwa. Nie posiada żadnych dokumentów na temat jej majątku ani związanych z jej pracą. Żona odmówiła mu udzielenia pomocy. W ocenie skarżącego Sąd powinien potraktować go tak, jakby był sam i nie pozostawał w związku małżeńskim. Ponadto wskazał, że w dniu złożenia wniosku o zwolnienie go z opłaty i przyznania pomocy prawnej dokonał wypłaty otrzymanych dopłat z ARiMR. Otrzymał je gdy pisał wniosek o przyznanie prawa pomocy. Pieniądze z dopłat przeznaczył na zobowiązania, które powstały wiosną 2014 r. w związku z prowadzeniem produkcji rolnej. Nie pomyślał wówczas o opłacie sądowej. Wojewódzki Sąd administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej ustawa Prawo o postępowaniu administracyjnym w administracji) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z powyższym należy rozważyć, czy w świetle podanych okoliczności skarżący spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Stosownie do postanowień art. 243 § 1 powoływanej ustawy, prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 cyt. ustawy). W myśl art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W niniejszej sprawie skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zgodnie z art. 245 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Odnosząc się do wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy stwierdzić należy, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Przede wszystkim, stosownie do powołanych przepisów, warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie strony skarżącej leży zatem przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Ocena zdolności płatniczych nie sprowadza się bowiem tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 roku o sygn. akt GZ 71/04). W ocenie Sądu, twierdzenia skarżącego, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nie są nieprzekonujące. Oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożone później – na wezwanie referendarza sądowego – dodatkowe informacje uznać należy za niepełne. To samo dotyczy informacji wskazanych przez skarżącego w uzasadnieniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego. Przede wszystkim wskazać należy, że skarżący wbrew wyraźnemu żądaniu nie przedstawił informacji o sytuacji majątkowej żony, powołując się w tej kwestii na ustrój rozdzielności majątkowej między małżonkami. Odmawiając przekazania informacji w tym zakresie skarżący pozbawił Sąd możliwości oceny prawdziwości sytuacji majątkowo-rodzinnej skarżącego. W świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23) żona jest zobowiązana do pomocy mężowi. Jak trafnie wskazał NSA w postanowieniu z dnia 4 września 2009 r., II FSK 1371/09, obowiązek pomocy wobec współmałżonka odnosi się również do prowadzonych przez niego spraw sądowych. Ponadto w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podnoszono, że obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego. Podkreślenia wymaga w tej sytuacji okoliczność, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci poniesienia kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika), to istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez rodzinę skarżącego jest wystarczająca do zaspokojenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny podatnik nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Niedostarczenie szczegółowych informacji odnośnie sytuacji majątkowej żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 2012 r., I FZ 25/12). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący, nie przedstawiając części informacji pozwalających na rzetelną i obiektywną ocenę jego możliwości płatniczych, nie uczynił zadość tym wymaganiom. Należy również podkreślić, że sytuacja materialna skarżącego nie wydaje się na tyle zła, by nie był w stanie pokryć kosztów postępowania. Przede wszystkim argumentem za przyznaniem prawa pomocy nie może być fakt spłaty pożyczek i kredytów. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową strony, jednakże okoliczność spłacania kredytów, w tym inwestycyjnych, zaciągniętych m.in. na zakup dużego gospodarstwa rolnego, nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie tyle istotna jest wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Tymczasem spłata zobowiązań finansowych nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06). Tymczasem skarżący w dniu 2 czerwca - a więc w dniu nadania pocztą wniosku o przyznanie prawa pomocy - i 3 czerwca 2014 r. wypłacił z konta kwotę 58 589,11 zł otrzymaną tytułem dopłat do produkcji rolnej, którą w całości przeznaczył na zobowiązania powstałe w 2014 r., związane z jego gospodarstwem rolnym. W treści sprzeciwu skarżący dodatkowo wskazuje, że nie pomyślał wówczas o konieczności uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 950 zł. Nie ulega więc wątpliwości, że w terminie do uiszczenia wpisu sądowego skarżący dysponował kwotą wielokrotnie przewyższającą wysokość wpisu sądowego i kosztów wynajęcia pełnomocnika. Nie może ujść uwadze Sądu okoliczność, że wypłacając całą kwotę otrzymaną z ARiMR skarżący nie uiścił wymaganej opłaty sądowej mimo świadomości istnienia takiego obowiązku. Pozwala to uznać, że skarżący traktuje swoje prywatne zobowiązania w preferencyjny sposób. Wątpliwości budzą również informacje o samym gospodarstwie rolnym skarżącego. We wniosku o przyznanie prawa mocy skarżący poinformował, że z 60 ha gruntów rolnych, jedynie 22 ha należą do niego, pozostałe 38 ha wydzierżawił. Tymczasem w następnych pismach poinformował, że w wyniku postępowania egzekucyjnego komornik sprzedał na licytacji część jego gruntów o powierzchni 36 ha. Uzasadnione jest zatem twierdzenie, że skarżący był jednak właścicielem większego areału gruntów, niż pierwotnie deklarował, co czyni jego oświadczenie majątkowe niewiarygodnym. W świetle powyższych ustaleń, złożone przez skarżącego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Dlatego też uznając złożone przez skarżącego oświadczenie za niewystarczające do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Jest rozwiązaniem wyjątkowym i może dotyczyć tylko tych osób, które znalazły się w sytuacji obiektywnie uniemożliwiającej poniesienie kosztów sądowych. Jedynie wykazanie spełnienia owej przesłanki czyniłoby zasadnym przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tymczasem skarżący miał możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w postanowieniu. k.p.