III SA/Łd 73/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Alberciak po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr[...] w przedmiocie skreślenia z ewidencji instruktorów postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. k.p. W. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. w przedmiocie skreślenia z ewidencji instruktorów. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, w dniu 30 stycznia 2014 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że spłaca kredyty bankowe, ma na utrzymaniu rodzinę, a dochody z prowadzonej działalności w chwili obecnej bardzo zmalały. Często bilans miesiąca kończy się stratą. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, dwiema pełnoletnimi córkami oraz siedemnastoletnim synem, posiada dom o powierzchni 160 m2 oraz nieruchomość o powierzchni 2 ha. Skarżący zadeklarował, że z tytułu świadczenia usług uzyskuje dochód w kwocie 2 500 zł brutto. Zarządzeniem z dnia 11 lutego 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do nadesłania informacji dotyczących dochodów i majątku żony skarżącego, wyciągu z rachunków bankowych, których skarżący jest posiadaczem lub współposiadaczem za ostatnie 3 miesiące, a także informacji o posiadanych lokatach bankowych i zaciągniętych kredytach (dokładna wysokość zaciągniętego kredytu i miesięcznej raty), informacji o wysokości miesięcznych wydatków na utrzymanie siebie i rodziny oraz źródła ich pokrycia; kopii deklaracji dla podatku VAT za ostatnie trzy okresy rozliczeniowe lub odpisu zeznania rocznego dla podatku dochodowego za 2013 r., jeśli zostało już złożone. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący w piśmie z dnia 6 marca 2014 r. oświadczył, że miesięczne wydatki na utrzymanie jego i rodziny wynoszą około 3 000 zł, nie jest podatnikiem VAT, a zeznania rocznego za 2013 r. jeszcze nie złożył. Do pisma tego skarżący załączył bilans dochodów z działalności gospodarczej za okres od 1 października do 31 grudnia 2013 r., zaświadczenie o dochodach z gospodarstwa rolnego, wyciąg z rachunku w [...] Banku Spółdzielczym w D. R. K, umowę o kredyt samochodowy z BNP [...] Bankiem Polska Spółką Akcyjną z [...] r., umowę mikrokredytu z Rejonowym Bankiem [...] w L. z dnia [...] r. na sfinansowanie nakładów związanych z zakupem samochodu, umowę o kredyt obrotowy z Bankiem [...] w D. na zakup nawozu, środków ochrony roślin, paliwa z 26 sierpnia 2013 r. oraz harmonogramy spłat. Postanowieniem z dnia 10 marca 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący podniósł, że do wniosku o przyznanie prawa pomocy przedłożył liczne dokumenty oraz opisał swoją trudną sytuację materialną. Miesięczne wydatki na utrzymanie skarżącego i jego rodziny wynoszą około 3 000 zł. Skarżący posiada liczne zobowiązania kredytowe, w następstwie czego nie pozostaje mu nic na utrzymanie. Zdaniem skarżącego z faktu, iż posiada liczne zobowiązania finansowe wysnuto błędny wniosek, że posiada płynność finansową. Zarządzeniem z dnia 8 kwietnia 2014 r. wezwano skarżącego do złożenia poświadczonych za zgodność z oryginałem odpisów zeznań podatkowych za lata 2012 – 2013 lub stosownego zaświadczenia z urzędu skarbowego o wysokości osiąganych w tych latach dochodów umożliwiających ustalenie wysokości przychodów i kosztów uzyskania przychodów swoich i żony niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, wskazania wydatków, jakie miesięcznie ponosi w związku z utrzymaniem swoim i rodziny oraz ich udokumentowania, wyjaśnienia, czy pełnoletnie dzieci skarżącego (córki P. i D.), pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, uzyskują dochody i w jakiej wysokości, jeżeli je uzyskują, czy też nie oraz udokumentowania tych twierdzeń stosownymi dokumentami (np. zaświadczeniem z urzędu skarbowego o wysokości dochodów), wyjaśnienia, czy skarżący, jego żona lub któreś z dzieci, pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, jest właścicielem pojazdów mechanicznych, a jeżeli tak, to określenia ich marki, szacunkowej wartości i rocznika produkcji. W odpowiedzi na to wezwanie w piśmie z dnia 2 maja 2014 r. skarżący ponownie oświadczył, że miesięczne wydatki na utrzymanie jego i rodziny wynoszą około 3 000 zł i nie jest podatnikiem VAT. Jego córki obecnie studiują jedna w Warszawie, a druga we Wrocławiu. W związku z drogimi kosztami studiów spotyka się z nimi raz na dwa miesiące. Nie ma dostępu do ich zeznań podatkowych, ale do końca 2013 r. były na jego utrzymaniu. Żona jest właścicielem samochodu marki Nissan Micra K2 o pojemności skokowej 1200, rok produkcji 2006 o wartości od 2 000 do 4 000 zł. Wraz ze skarżącym oraz jego żoną mieszka siedemnastoletni syn, który uczęszcza do szkoły średniej oddalonej od miejsca zamieszkania o dwadzieścia kilometrów. W związku z tym kupuje mu miesięczny bilet autobusowy oraz zapewnia pozostałe potrzeby związane z nauką. Koszty utrzymania rodziny często ulegają zmianie ze względu na stałe opłaty takie jak ZUS, raty bankowe oraz częste wizyty lekarskie. Do pisma tego skarżący załączył także zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. o wysokości dochodu podatnika w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2012 i 2013. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Instytucję zwolnienia od kosztów sądowych reguluje rozdział 3 dział V ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje, zgodnie z § 2 tegoż przepisu, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast, według § 3 powołanego przepisu, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. I tak, przyznanie pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), w zakresie częściowym natomiast – gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny (pkt 2). Zakres ten określa wnioskodawca we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania, dlatego przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie skarżącego leży zatem przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Ostatecznie do sądu należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Sąd może kierować się w tym względzie wyłącznie przesłankami wynikającymi z art. 246 p.p.s.a. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, o czym stanowi art. 199 p.p.s.a. Obowiązek ten ciąży na niej, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2004, str. 320). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2007 r., II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623). Wskazać także należy, iż zgodnie z art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, iż sąd nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654). Odniesienie się do sformułowanego w sprzeciwie zarzutu błędnej oceny sytuacji majątkowej skarżącego przez referendarza sądowego nie jest w tym stanie rzeczy celowe, skoro w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie to, a wraz z nim jego argumentacja upadają. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy sąd uznał, iż wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny tym bardziej, że koszty te na obecnym etapie postępowania stanowi jedynie wpis sądowy od skargi wynoszący, stosownie do § 2 ust. 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 221, poz. 2193 ze zm.), 200 zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżącego i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie skarżący zadeklarował wyłącznie dom o powierzchni 160 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 2 ha oraz podał, że dochód brutto jego i czterech osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wynosi 2 500 zł. Z zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. z dnia [...] r. tymczasem wynika, że w 2013 r. skarżący oraz jego żona uzyskali przychód w kwocie 57 024,54 zł brutto, co przeciętnie miesięcznie oznaczało przychód w kwocie 4 752,05 zł, a nie 2 500 zł. Co więcej, w 2013 r. przychody uzyskał nie tylko skarżący, ale również jego żona R. K. Pomimo wezwania do złożenia wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy, których skarżący jest posiadaczem lub współposiadaczem, skarżący złożył wyciąg z rachunku bankowego R. K. i tylko za okres dwóch, a nie trzech miesięcy i nie złożył w tej kwestii żadnych wyjaśnień. Z wyciągu tego natomiast wynika, iż na dzień 1 stycznia 2014 r. saldo konta R. K. wynosiło 3 709,78 zł, zaś na dzień 31 stycznia 2014 r. saldo to wynosiło już 5 511,21 zł. W dacie doręczenia skarżącemu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi (23 stycznia 2014 r.), na koncie żony skarżącego były zatem wystarczające środki do jego uiszczenia. Na dzień 28 lutego 2014 r. na koncie tym saldo końcowe i dostępne na dzień 4 marca 2014 r. środki stanowiła kwota 2 231,37 zł. Co więcej, na konto to wpływały środki pieniężne z KRUS, Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w O., ARiMR, w tym z tytułu wynagrodzenia (26 lutego 2014 r.) i zasiłku chorobowego (16 stycznia 2014 r.). Oznacza to, iż żona skarżącego uzyskuje jednak dochody, których skarżący nie zadeklarował we wniosku. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie podał też, iż jego żona jest właścicielem samochodu marki Nissan Micra K2 o pojemności skokowej 1200, rok produkcji 2006, pomimo że należało w nim wskazać również majątek osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Na fakt ten wskazał dopiero na skutek wezwania sądu. W odpowiedzi na wezwanie w zakresie dotyczącym dochodów uzyskiwanych przez pełnoletnie córki, które według oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy miały z nim pozostawać we wspólnym gospodarstwie domowym, stwierdził z kolei, że córki studiują jedna w W., a druga we W. W związku z drogimi kosztami studiów spotyka się z nimi raz na dwa miesiące. Nie ma dostępu do ich zeznań podatkowych, ale do końca 2013 r. były na jego utrzymaniu. Przedłożone zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. o wysokości dochodu podatnika w podatku dochodowym od osób fizycznych z dnia 2 maja 2014 r. za 2012 r. dotyczyło z kolei wyłącznie żony skarżącego, chociaż wezwanie do udokumentowania dochodów za ten rok dotyczyło również dochodów samego skarżącego. Ze złożonych przez skarżącego umów kredytowych oraz harmonogramów spłat wynika, że ostatnią ratę z tytułu kredytu samochodowego w kwocie 711,41 zł skarżący miał zapłacić w dniu 5 kwietnia 2014 r., rata mikrokredytu wynosi 869 zł, w przypadku kredytu obrotowego skarżącego i jego żonę obciążał obowiązek zapłaty dwóch rat w kwotach po 1 700 zł, przy czym termin zapłaty pierwszej raty upłynął w dniu 19 lutego 2014 r., a drugiej upłynie dopiero w dniu 19 sierpnia 2014 r. Skarżący w celu zapłacenia chociażby rat kredytów musi zatem posiadać dodatkowe dochody, których jednak nie ujawnił. Sam zadeklarowany przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy dochód brutto mający wynosić 2 500 zł jest bowiem niższy niż wydatki, jakie ma ponosić na utrzymanie swoje i rodziny (3 000 zł). Stałe wydatki skarżącego przekraczają znacząco zadeklarowane dochody. Skarżący nie udokumentował jednak, pomimo wezwania, zadeklarowanych wydatków, które ponosi w związku z utrzymaniem swoim i rodziny. Nie wskazał źródła finansowania nadwyżki wydatków nad zadeklarowanymi dochodami. Podkreślić przy tym trzeba, że na koncie R. K. pomimo zapłaty tych rat, na dzień 4 marca 2014 r. pozostawały jeszcze dostępne środki w kwocie 2 231,37 zł, co wynika z przedłożonego wyciągu z rachunku bankowego. Spłata kredytów nie może być natomiast okolicznością uzasadniającą zwolnienie od kosztów sądowych. Podejmując bowiem decyzję o ich zaciągnięciu strona musiała też liczyć się z koniecznością ich spłaty. Konieczność spłaty zaciągniętych zobowiązań kredytowych nie może mieć priorytetu zapłaty przed ponoszeniem kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 16 stycznia 2014 r., I OZ 1/14). Nie bez znaczenia dla oceny sytuacji materialnej skarżącego jest również okoliczność, iż jest on właścicielem nieruchomości, w tym budynku mieszkalnego, zaś jego żona jest właścicielem samochodu. Posiadanie zaś majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza, jak przyjmuje orzecznictwo sądowe, możliwość przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie pozbawi skarżącego konstytucyjnego prawa do sądu, gdyż posiada on majątek wystarczający na pokrycie kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. Ponadto zauważyć trzeba, że z umowy o kredyt samochodowy zawartej z bankiem BNP [...] wynika, iż celem kredytu było finansowanie zakupu motocykla na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej. Przedmiotem umowy mikrokredytu zawartej z Rejonowym Bankiem [...] w L. było natomiast sfinansowanie zakupu samochodu osobowego KIA RIO. W oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący nie wskazał jednak, aby posiadał takie składniki majątku. Powołując się na związane w tymi umowami obciążenia nie złożył żadnych wyjaśnień w tym zakresie. Powyższe postępowanie, polegające na wybiórczym podawaniu informacji przez skarżącego, skutkuje brakiem możliwości wyjaśnienia istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Trudno w tej sytuacji uznać, że skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, skoro nie wyjaśnił i nie udokumentował w rzetelny sposób istotnych okoliczności, które mogą kształtować jego sytuację finansową. Nie bez znaczenia dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy jest też fakt, iż skarżący jest przedsiębiorcą. Samodzielna działalność gospodarcza, prowadzona na własny rachunek, wiąże się zaś – ze swej istoty – z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Skarżący, składając skargę na decyzję w przedmiocie skreślenia z ewidencji instruktorów, powinien więc liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Skoro bowiem dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem prowadzonej działalności. Oznacza to, że w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględniać także konieczność zabezpieczenia środków na prowadzenie postepowania przed sądem tym bardziej, że z akt sprawy wynika, iż postępowanie przed organami administracji zostało wszczęte w dniu 1 października 2013 r. na skutek uprawomocnienia się wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 9 sierpnia 2013r., sygn. akt [...], na mocy którego orzeczono wobec skarżącego zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w strefie ruchu lądowego na okres 8 miesięcy. Przedłożony przez skarżącego bilans za okres 1 października – 31 grudnia 2013 r. wskazuje zresztą, iż w okresie tym skarżący sprzedał towary i usługi o wartości 13 380,00 zł. Mając powyższe na uwadze, sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu. k.p.