II SA/Lu 526/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Marzena Okoń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 października 2023 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 12 kwietnia 2023 r., znak: SKO.41/2094/OS/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy S. z dnia 28 lutego 2023 r., znak: OPS1/00021/02/2023; II. przyznaje [...] J. O. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych czterdzieści groszy), w tym należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu. Decyzją z 12 kwietnia 2023 r., znak: SKO.41/2094/OS/2023, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 ust. 5 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania B. P. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Strzyżewice z dnia 28 lutego 2023 r., znak: OPS1/00021/02/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem R. P.. Stan sprawy przedstawia się następująco. Syn skarżącej R. P. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do listopada 2023 r Znajduje to potwierdzenie w wypisie z treści orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego OR/PT w L. z dnia 9 listopada 2021 r., znak: [...] (k. 34 akt). R. P. jest żonaty (k.22 akt). Żona R. P. i jego dwóch synów mieszkają w innej miejscowości (k. 4v akt). Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 7 lutego 2023 r. wynika, że B. P. zadecydowała, że będzie opiekować się niepełnosprawnym synem i zabrała go do siebie. B. P. ma 72 lata, porusza się przy pomocy kuli ortopedycznej. Zwróciła się do OPS o przyznanie rodzinie usług opiekuńczych. Usługi opiekuńcze zostały przyznane w wymiarze dwóch godzin dziennie od poniedziałku do piątku, tj. 10 godzin tygodniowo, (k. 5 akt). W ocenie organu odwoławczego, organ I instancji błędnie uznał, że w sprawie nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak zdaniem Kolegium Wójt zasadnie jako podstawę prawną decyzji odmownej wskazał art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Według Kolegium oznacza to, że obowiązek opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem, z którego wynika prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wyprzedza ten sam obowiązek ciążący nad innymi osobami, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki. Organ odwoławczy podniósł, że w sprawie bezsporne jest, że niepełnosprawny R. P. (ur. dnia 06.07.1972 r.) pozostaje w związku małżeńskim z J. P. (k. 11). W zgromadzonym materiale dowodowym brak jest jakichkolwiek informacji, że żona R. P. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Kolegium podniosło, że w dniu 14 listopada 2022 r. NSA w składzie 7 sędziów podjął uchwałę (I OSK 2/22), w której pkt 2 wskazał, że "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r.)" Kolegium zauważyło, że możliwość przesunięcia uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz osoby zobowiązanej alimentacyjnie względem chorego członka rodziny w dalszej kolejności w sposób restrykcyjny NSA zestawia z koniecznością legitymowania się przez osobę zobowiązaną alimentacyjnie względem chorego w pierwszej kolejności orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W skardze na decyzję Kolegium B. P. zarzuciła naruszenie: 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a u.ś.r. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że matce, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad synem, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego; 2) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a u.ś.r. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że wnosząca skargę nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji, gdy małżonka osoby wymagającej opieki nie interesuje się losem męża; 3) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. przez ich błędną interpretację, polegającą na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że okoliczność, iż osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim a jej współmałżonek nie interesuje się jej losem, stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnoszącej skargę świadczenia pielęgnacyjnego; 4) art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w związku z art. 107 § 3 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i bezpodstawne przyjęcie, że żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy okoliczność ta nie została zbadana, ani nie zostały podjęte żadne działania zmierzające do ustalenia jej rzeczywistej sytuacji zdrowotnej. Z uwagi na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz uchylenie decyzji organu pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że trafnie organ odwoławczy podniósł, że argumentacja organu pierwszej instancji, który oparł decyzję odmowną m.in. na dyspozycji art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest wadliwa ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Dotychczas ustawodawca nie wykonał zalecenia TK uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jak też rozstrzygnięcie sądu w takiej sprawie, na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji (zob. np. wyroki NSA: z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r., I OSK 1578/16; z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16, CBOSA). Przyjmuje się, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Nie ma przy tym znaczenia, czy opieka jest sprawowana nad małżonkiem, dzieckiem, czy rodzicem (por. analogiczne stanowisko wyrażone w wyrokach WSA w Lublinie: z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19; z 28 marca 2019 r., II SA/Lu 87/19; z 10 maja 2022 r., II SA/Lu 174/22; z 1 lutego 2022 r., II SA/Lu 20/22; z 10 maja 2022 r., II SA/Lu 185/22; CBOSA). Sąd podziela zatem pogląd organu odwoławczego w odniesieniu do wyeliminowania tej negatywnej przesłanki odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Rozstrzygnięcie organu odwoławczego nie jest jednak prawidłowe z niżej wskazanych powodów. W rozpatrywanej sprawie skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niezdolnym do samodzielnej egzystencji synem pozostającym w związku małżeńskim. Jako podstawę prawną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia organ wskazał art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Celem tej normy prawnej jest uzyskanie wsparcia ze strony państwa przez osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Intencją ustawodawcy jest wspieranie finansowe tych osób, których sytuacja zmusiła do osobistej opieki nad bliskim niepełnosprawnym członkiem rodziny. W art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca ustanowił pewną preferencję w zakresie osób mogących przyjąć na siebie rolę opiekuna. Wśród podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w pierwszej kolejności wskazał matkę albo ojca osoby niepełnosprawnej. Co istotne, odnośnie do osób spokrewnionych w dalszym stopniu, to w świetle przywołanej regulacji jest to możliwe tylko wówczas, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 i 3 u.ś.r., lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Co więcej, w założeniu świadczenie pielęgnacyjne skierowane miało być do rodziców, którzy rezygnują z zatrudnienia lub go nie podejmują celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Powyższą tezę potwierdza stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z 18 listopada 2014 r. (SK 7/11, OTK-A 2014, nr 10, poz. 112), w którym wskazano, że pomoc państwa powinna być ukształtowana tak, aby znajdujące się w rzeczywiście trudnej sytuacji rodziny, a do takich zaliczyć należy rodziny mające dziecko niepełnosprawne, otrzymały efektywną pomoc. Wobec powyższego stanowisko Kolegium odmawiające przyznania skarżącej sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym synem jest wadliwe. Niekwestionowanym w sprawie jest, że syn skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, natomiast faktyczną opiekę nad nim sprawuje matka. W ocenie Kolegium, przyznanie matce wnioskowanego świadczenia uniemożliwia okoliczność pozostawania jej wymagającego opieki syna w związku małżeńskim. Kolegium błędnie oparło swoje stanowisko na stwierdzeniu, że kwestię taką, jak w rozpatrywanej sprawie, przesądza uchwała składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., (I OPS 2/22, ONSAiWSA 2023, nr 1, poz. 2), w myśl której "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r.)". Wbrew ocenie Kolegium, przywołana uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego nie obejmuje sytuacji, jaka zaistniała w kontrolowanej sprawie. Stan faktyczny tej sprawy jest bowiem odmienny od tego, do jakiego może mieć zastosowanie omawiana uchwała. W konsekwencji przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy uchwała ta nie ma wiążącego charakteru, o którym mowa w art. 269 § 1 p.p.s.a. Uchwała ta dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc możliwości nabycia prawa do świadczenia przez osoby wymienione w tym przepisie – inne niż matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka oraz osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego. W uchwale Naczelny Sąd Administracyjny wprost wskazał na zakres analizowanej normy prawnej ograniczającej się do osób wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W sentencji uchwały wskazano, że zawarte w niej stanowisko dotyczy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek. Rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczą zatem warunków, jakie muszą być spełnione, aby osoba o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., inna niż współmałżonek, mogła uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie dotyczy matki osoby wymagającej opieki, ponieważ matka został wymieniona w pkt 1 tego przepisu. Normuje przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną występuje osoba objęta obowiązkiem alimentacyjnym inna niż wskazana w pkt 1-3. Powołana uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego nie ma więc zastosowania w niniejszej sprawie. Wobec powyższego decyzja Kolegium została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a/ i c/ u.ś.r. które miało wpływ na wynik sprawy. W związku z tym Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Sąd nie uwzględnił zgłoszonego na rozprawie wniosku pełnomocnika skarżącej o zawieszenie postępowania sądowego z uwagi na toczące się postępowanie w sprawie rozwodowej R. P. (III C 1905/23), ponieważ na tym etapie postępowania, biorąc pod uwagę powyższą argumentację, ta okoliczność nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Skutkiem wyroku Sądu, po jego uprawomocnieniu, będzie konieczność ponownego rozpatrzenia sprawy przez organ pierwszej instancji z uwzględnieniem przedstawionej wyżej oceny prawnej (art. 153 p.p.s.a.), w tym wyjaśnienie okoliczności faktycznych dotyczących przesłanek uzyskania przez skarżącą wnioskowanego świadczenia w oparciu o zebrany materiał dowodowy. W razie uznania, że materiał dowodowy jest niewystarczający, organ rozważy przeprowadzenie ponownego wywiadu środowiskowego. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 205 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt. 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów (Dz. U z 2015 r. poz. 1800). Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł, jak w sentencji.