I SA/Ol 365/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Błesiński po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2014r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. N. wspólnika spółki "[...]" o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi S. Ż., W. Ż., J. N. – Firma A na decyzję Zarządu Województwa z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: zwrotu środków przekazanych na realizację projektu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wnioskiem z dnia 12 czerwca 2013r. (data wpływu do sądu) J. N. – wspólnik spółki cywilnej Firma A (dalej jako wnioskodawczyni, skarżąca) wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu złożonego wniosku podniosła, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Ze złożonego przez wnioskodawczynię oświadczenia wynika, że wraz z nią we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje czwórka uczących się i niepracujących dzieci. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje dochód miesięczny w wysokości 16.000 zł. Jest właścicielką 1/20 domu o powierzchni 111m2 i ½ mieszkania o powierzchni 47,5 m2. Dodatkowo wnioskodawczyni wskazała, że posiada "zajęcia komornicze, zajęcia kont osob. i firmowych, zalega z opłatami ZUS, Urzędu Skarbowego, za energię, wodę z przyczyn ekonomicznych, spadkiem obrotów". Postanowieniem referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 20 czerwca 2013r. odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw w uzasadnieniu którego wskazała, że w chwili obecnej skarżący znajdują się w drastycznej sytuacji materialnej i praktycznie nie ma możliwości, aby pokryli koszty sądowe bez uszczerbku dla siebie i swojej najbliższej rodziny. W chwili obecnej przeciwko nim prowadzony jest szereg sądowych postępowań egzekucyjnych, co skutkuje zajęciem rachunków bankowych, wierzytelności, a nawet świadczeń emerytalno-rentowych. To zaś powoduje, że mają ograniczony dostęp do jakichkolwiek aktywów czy też dochodów z osiąganej działalności. Jednocześnie nie posiadają wiedzy niezbędnej do tego, aby skutecznie bronić swoich racji w trakcie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie. Postanowieniem z dnia 17 lipca 2013r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 9 października 2013r., sygn. akt II GZ 555/13, uchylił powyższe postanowienie i sprawę w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy przekazał WSA w Olsztynie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wskazano, że Sąd I instancji nie wezwał skarżącej – w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) – do przedłożenia jakichkolwiek dokumentów źródłowych obrazujących ich aktualną sytuację materialną. W wykonaniu wskazań zawartych w postanowieniu NSA dwukrotnie wezwano skarżącą, w trybie art. 255 p.p.s.a., do uzupełnienia złożonego wniosku o dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe. Z dodatkowego oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że jest osobą rozwiedzioną, jej dwie córki otrzymują rentę po ojcu w wysokości 513 zł na każdą z nich, na dwie młodsze córki nie otrzymuje alimentów. Prowadzi działalność gospodarczą w postaci sklepu A, z której średni miesięczny dochód (90% udziału) wynosi 1.449,59 zł, zaś działalność Firmy A została z dniem 1 grudnia 2013r. zawieszona. Wydatki związane z miesięcznym utrzymaniem wynoszą łącznie 2.668,16 zł (prąd 412,73; gaz 44,73; telefon 50,41 zł; woda 260,29; wyżywienie ok. 1500; środki czystości 300; wydatki na szkolne obiady ok. 100 zł). Posiada zajęcia komornicze, zadłużenia wobec ZUS, dostawców: prądu, hurtowni, telekomunikacji, wodociągów. Posiada konto firmowe – Sklep "[...]", które też ma zajęcie komornicze. Nie posiada pojazdów mechanicznych. Do złożonych oświadczeń skarżąca załączyła wyrok rozwodowy, zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) za 2012r., dochód ze sklepu za grudzień 2012r., zestawienie przychodów za 2012r., deklarację VAT-7, wyciąg z CEIDG, obliczenie dochodu za 2013r., PID-5 , zestawienie zaliczek na podatek dochodowy – spółka – sklep i spółka A, zaświadczenie o zaległościach podatkowych, egzekucja ZUS, informacja o zajęciu konta firmowego – sklep A, wypowiedzenie umowy rachunku bankowego, postanowienie o powołaniu biegłego do oszacowania wartości nieruchomości, zawiadomienia o zajęciach rachunków bankowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył , co następuje : Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, iż art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Mając na uwadze powyższe wskazać należy, że przesłana przez skarżącą dokumentacja nie jest wystarczająca do przyjęcia, że istnieją podstawy do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tym bardziej, gdy dotychczas składane przez stronę oświadczenia odnośnie stanu majątkowego i ponoszonych kosztów utrzymania są niespójne. Dotyczy to zarówno podawanych dochodów jak i wydatków związanych z utrzymaniem. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że osiąga miesięczny dochód w wysokości 16.000 zł, z załączonego PIT-36 wynika zaś, że w 2012r. osiągnęła dochód w wysokości 246.125,81 zł (co daje miesięcznie kwotę ok. 20.510,49 zł), z PID-5 za listopad 2013r. wynika, iż osiągnęła dochód 88.982,48 zł. Tymczasem nawet wykazanie straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Strata powstaje bowiem wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 18 grudnia 2013r., sygn. II GZ 751/13, z dnia 29 listopada 2013 r., sygn. akt II GZ 680/13). Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 25 lutego 2010 r. (sygn. akt I FZ 10/10), w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Z zeznania za 2012r. wynika, że wnioskodawczyni uzyskała przychód w wysokości 1.530.733,08 zł, zaś w PID-5 za listopad 2013r. przychód wynosił 713.493,24 zł. Co prawda wskazać należy, że sytuacja skarżącej w ostatnim czasie uległa pogorszeniu – z dniem 1 grudnia 2013r. zawieszono działalność gospodarczą Firmy A, jednakże mając na uwadze wysokość osiąganych wcześniej przychodów nie sposób przyjąć, iż sytuacja zmieniła się na tyle diametralnie, aby warunkowało to przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dodatkowo pomimo wezwania wnioskodawczyni nie dostarczyła wyciągów bankowych z wszystkich posiadanych kont (firmowych i prywatnych). Przedstawiła jedynie wypowiedzenie umowy rachunku bankowego w Banku A, tymczasem z nadesłanych również przez nią zawiadomień o zajęciu rachunków bankowych wynika, że jest ona właścicielką również innych rachunków w innych bankach, nie wiadomo jednak jakie środki są na nich zgromadzone. Wątpliwości budzi również podana przez skarżącą kwota wydatków, podobnie jak w przypadku dochodów, pomimo wezwania, nie podała ona (poza powołaniem się na zaleganie z opłatami, spłatami kredytów, zaległościami za wodę, energię, prowadzeniem egzekucji komorniczych, zadłużeniem wobec ZUS i Urzędu Skarbowego) całościowego zestawienia kwoty posiadanych zadłużeń i ich podstawy prawnej. Tym samym nie wiadomo jaka jest ich miesięczna wysokość. W wyniku powtórnego wezwania do uzupełnienia nadesłanej dokumentacji podała, że wydatki związane z miesięcznym utrzymaniem wynoszą łącznie 2.668,16 zł - prąd 412,73; gaz 44,73; telefon 50,41 zł; woda 260,29; wyżywienie ok. 1500; środki czystości 300; wydatki na szkolne obiady ok. 100 zł. Równocześnie z samego porównania wskazywanego na obecnym etapie dochodu w wysokości 2.475,59 zł (dochód ze sklepu – 1.449,59 i renta rodzinna 513 × 2) z podawanymi kwotowo wydatkami wynika niedobór środków w wysokości ok. 190 zł. Tymczasem wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na precyzyjnym i przejrzystym udokumentowaniu ponoszonych kosztów utrzymania, wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Wyłaniające się wątpliwości co do zgodności ze stanem faktycznym składanych przez wnioskodawczynię oświadczeń, nie pozwalają na ustalenie, jak w rzeczywistości kształtuje się jej sytuacja materialna oraz czy rzeczywiście nie posiada ona i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów postępowania w niniejszej sprawie Dodatkowo wskazać należy, że skarżąca jest współwłaścicielką majątku nieruchomego w postaci 1/25 części udziału w domu przy ul. "[...]" i nieruchomości przy ul. "[...]", co wynika z nadesłanego przez nią oświadczenia. Pomimo bowiem wezwania nie nadesłano odpisów z ksiąg wieczystych posiadanych nieruchomości. Wnioskodawczyni nadesłała jedynie postanowienie komornika sądowego, z którego wynika, że w stosunku do nieruchomości przy ul. "[...]" prowadzona jest egzekucja. Nie wskazała natomiast kwoty egzekwowanych należności oraz tego czy na posiadanych przez nią nieruchomościach ciążą jakieś inne prawa, roszczenia, ciężary i ograniczenia lub hipoteki (ze wskazaniem ich wysokości). Tymczasem w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, za pomocą którego w wyniku jego obciążenia czy też zbycia może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych. (vide postanowienia NSA : z dnia 14 lipca 2006r. sygn. akt II OZ 726/06, z dnia 19 lutego 2013r. sygn. akt I OZ 107/13, z dnia 25 listopada 2013r. sygn. akt I OZ 1132/13). Wskazywane przez wnioskodawczynię okoliczności zajęć komorniczych, kont bankowych, zaleganie z opłatami nie mogą automatycznie stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy. Dopiero analiza całokształtu sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy w powiązaniu ze wskazywanymi trudnościami finansowymi w postaci prowadzonych postępowań egzekucyjnych czy niemożności ponoszenia poszczególnych opłat (za wodę, energię, ZUS itp.) mogą stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie wszystkich tych okoliczności, co już wykazywano powyżej, spoczywa jednak na osobie wnioskującej o przyznanie jej prawa pomocy. Lakoniczne oświadczenia, oraz tylko częściowe przedłożenie dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej wnioskodawczyni i to pomimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., rodzi wątpliwości co do rzetelności złożonego przez nią oświadczenia. To zaś powoduje, iż nie jest możliwe stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, czy wnioskodawczyni spełnia przesłankę uzasadniającą przyznanie jej prawa pomocy nie tylko we wnioskowanym przez nią zakresie, ale i ewentualnie w węższym zakresie. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niezależnie od powyższego zauważyć należy, że koszty sądowe w niniejszej sprawie obciążają stronę skarżącą – wspólników spółki cywilnej, którzy są zobowiązani solidarnie do ich opłacenia. Na obecnym etapie jest to wpis od skargi w wysokości 3.038 zł. W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.