I SA/Ol 416/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tadeusz Piskozub po rozpoznaniu w Olsztynie w dniu 10 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia "[...]"., nr "[...]" w przedmiocie: określenia daty powstania długu celnego, określenia kwoty długu celnego, podatku akcyzowego, opłaty paliwowej oraz podatku od towarów i usług postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. P. P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia "[...]", w przedmiocie określenia daty powstania długu celnego, określenia kwoty długu celnego, podatku akcyzowego, opłaty paliwowej oraz podatku od towarów i usług. Wnioskiem z dnia 14 maja 2013r. skarżący P. P. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu w wysokości 140 zł. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami. Nie uzyskuje żadnego dochodu. Nie posiada jakiegokolwiek majątku. Rodzice skarżącego prowadzą wspólne gospodarstwo rolne o powierzchni 7 ha przeliczeniowych, z którego uzyskują dochód w wysokości 4.000 zł miesięcznie. Argumentując wniosek wskazał, iż jego sytuacja materialna jest bardzo trudna, ponieważ jest bezrobotny, uczy się w "[...]" – Oddział w G., nie posiada majątku ani oszczędności. Pozostaje na utrzymaniu rodziców. Wskazał, iż równolegle toczy się 11 spraw , w których również zobowiązany jest do poniesienia wpisu. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej "p.p.s.a"., w dniu 26 czerwca 2013 r. strona została wezwana, w terminie 7 dni, do złożenia: - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym i rodziców skarżącego. - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia czy skarżący wykonuję pracę zarobkową (np. sezonową, dorywczą), jeżeli tak to jaką i jakie uzyskuje w związku z tym dochody, - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia w zakresie dochodu uzyskiwanego przez rodziców wnioskodawcy z gospodarstwa rolnego. W tym wyjaśnienia czy na tę nieruchomość uzyskiwane są środki z tytułu płatności obszarowych lub innych. - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia, czy oprócz posiadanej przez rodziców nieruchomości rolnej (7ha), dzierżawione są dodatkowe grunty, jeżeli tak to o jakiej powierzchni i jaki uzyskiwany jest z nich dochód, - przedłożenia odpisów zeznań podatkowych rodziców skarżącego za rok 2012, – wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o stanie majątkowym rodziców skarżącego w okresie 01.01.2010 – 24.06.2013 r., w przypadku zbycia lub nabycia w tym okresie jakiegoś składnika majątku należy wskazać tytuł prawny oraz kwotę zakupu, ewentualnie cenę sprzedaży (wskazanie przeznaczenia środków uzyskanych ze sprzedaży) - wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych posiadanych przez wnioskodawcę oraz osoby, na których utrzymaniu pozostaje (rodziców) z okresu ostatnich sześciu miesięcy, - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia czy jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, w przypadku odpowiedzi pozytywnej należy przedłożyć zaświadczenie potwierdzające tę okoliczność, - oświadczenia w zakresie posiadanych polis ubezpieczeniowych na życie przez skarżącego i osoby prowadzące z nim we wspólnym gospodarstwie domowe wraz z określeniem wysokości zgromadzonych na nich środków finansowych, wysokości rat i ich częstotliwości, - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia, w zakresie posiadanych ruchomości w okresie od 01.01.2011 r. do 24.06.2013 r., - innych oświadczeń i dokumentów istotnych zdaniem wnioskodawcy, określających jego sytuację majątkową i życiową . W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący wyjaśnił, iż ze środków finansowych otrzymywanych od rodziców ponosi wydatki związane z opłatą karty do telefonu 50 zł, środków czystości 20 zł, oraz ubrań 100 zł miesięcznie. Rodzice skarżącego złożyli oświadczenie w zakresie stałych miesięcznych kosztów utrzymania rodziny, które przedstawiają się następująco: energia elektryczna 304 zł, opłata za telefon 55 zł, wyżywienie, ubranie 1000 zł, eksploatacja samochodów 400 zł, podatek rolny 85,30 zł, środki czystości 50 zł, wywóz nieczystości 28 zł, ubezpieczenie gospodarstwa 27,30 zł, eksploatacja maszyn 1000 zł. Wydatki związane z energią elektryczną, telefonem, podatkiem, wywozem nieczystości oraz ubezpieczeniem zostały udokumentowane. Wnioskodawca oświadczył, iż nie wykonuje żadnej dodatkowej pracy zarobkowej, pozostaje na utrzymaniu rodziców, którym pomaga w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, nie posiada polis ubezpieczeniowych, rachunków bankowych. Nie posiada ruchomości o wartości większej niż 1.000 zł. Ponadto rodzice wnioskodawcy oświadczyli, iż ich dochód roczny z gospodarstwa rolnego wynosi około 40.504 zł. Natomiast z płatności obszarowych za rok 2012 uzyskali kwotę w wysokości 23.432,40 zł, a z tytułu płatności rolnośrodowiskowej kwotę 17.071,61 zł. Wskazali, iż poza gospodarstwem rolnym o powierzchni 7 ha przeliczeniowych tj. 29 ha fizycznych nie posiadają innych nieruchomości. Z ruchomości o wartości powyżej 3.000 euro posiadają dwa ciągniki rolnicze oraz dwa samochody osobowe. Nie posiadają papierów wartościowych oraz udziałów w innych podmiotach gospodarczych. Na okoliczność przyznanych dopłat zostały przedłożone odpowiednie decyzje. Postanowieniem z dnia 30 lipca 2013 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia strona skarżąca złożyła sprzeciw, w którym nie zgodziła się z argumentacją referendarza sądowego, że sytuacja materialna skarżącego jest pochodną sytuacji materialnej jego rodziców, która jest stabilna, a nawet dobra. Zdaniem skarżącego referendarz sądowy nie poczynił jednak jakichkolwiek starań w kierunku ustalenia czy skarżący nadal jest osobą uprawnioną do alimentacji, a na rodzicach skarżącego ciąży obowiązek alimentacyjny. A priori przyjął, iż taki stosunek pomiędzy skarżącym a jego rodzicami istnieje. W ocenie wnioskodawcy obowiązek alimentowania dziecka przez rodziców ulega zmodyfikowaniu w przypadku pełnoletniego dziecka. O ile wydolni materialnie rodzice nie mogą się powstrzymać od obowiązku alimentowania dziecka, które nie dysponuje przychodami pozwalającymi sprostać jego potrzebom, o tyle w przypadku rodziców, dla których łożenie na potrzeby dziecka pełnoletniego oznaczałoby uszczerbek w zakresie kosztów utrzymania własnego - mogą się uchylić od takiego obowiązku. Z takiej możliwości mogą skorzystać także wtedy, gdy dorosłe dziecko nie wykazuje starań pozwalających na samodzielne utrzymanie się. Podkreślił, że analiza sytuacji materialnej rodziców skarżącego pozwala przyjąć, iż pokrycie kosztów sądowych, do których zobowiązany jest ich syn oznaczać będzie dla nich uszczerbek w zakresie kosztów ich własnego utrzymania. Skarżący zobowiązany jest do uiszczenia wpisów w 12 sprawach, a łączna wysokość tych wpisów wynosi 3205 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a"., postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc. Zatem wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpoznaniu. Zgodnie z treścią przepisu art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a., sąd przyznaje prawo pomocy w zakresie całkowitym, w przypadku gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do pkt 2 §1 art. 246 ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaznaczyć jednocześnie należy, iż prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 i 3 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem do realizacji, którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23 grudnia 2008 r., II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca uczy się, nie pracuje, nie posiada żadnego majątku pozostaje na wyłącznym utrzymaniu swoich rodziców. Zamieszkuje wraz z rodzicami, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W związku z tym skarżący został wezwany do przedstawienia sytuacji majątkowej swoich rodziców. W tym miejscu wskazać należy, że wezwanie wystosowane na podstawie art. 255 p.p.s.a. może odnosić się do osób trzecich pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach muszą być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, iż treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt I OZ 657/06, LEX nr 181557). Skoro bowiem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami (rodzicami), to dochody i wydatki tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. obowiązkiem strony jest partycypacja w kosztach postępowania, nawet jeżeli miałoby to nastąpić z uszczerbkiem koniecznego utrzymania, a obowiązkiem strony jest poczynienie oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przy czym ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W tym miejscu należy zauważyć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, jeśli osoba starająca się o przyznanie prawa pomocy nie osiąga własnych dochodów, ponieważ uczy się i pozostaje na utrzymaniu rodziców lub opiekunów, o przyznaniu prawa pomocy decydują możliwości zarobkowe i majątkowe osób zobowiązanych do alimentacji (por. postanowienie NSA z dnia 9 lutego 2006 r. sygn. akt I OZ 115/06). Stosownie do art. 87 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dzieci maja obowiązek wzajemnego wspierania się. Ustawodawca w żaden sposób nie ograniczył czasu trwania tego obowiązku nałożonego na rodziców i dzieci, nie jest on w szczególności uwarunkowany sprawowaniem władzy rodzicielskiej. Występuje więc także po uzyskaniu przez dziecko pełnoletniości. Uszczegółowieniem tego obowiązku jest art. 128 kodeksy rodzinnego i opiekuńczego dotyczący obowiązku alimentacyjnego, który obciąża rodziców względem dzieci do czasu, gdy nie są w stanie utrzymać się samodzielnie. Zdolność dziecka do samodzielnego utrzymywania się może nastąpić zarówno przed, jak i po osiągnięciu pełnoletności i to owa zdolność, a nie wiek dziecka, jest kryterium decydującym o wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego rodziców. W rozumieniu art. 133 § 1 istotną cechą dziecka, które jest uprawnione do alimentacji względem swych rodziców, jest to, iż nie jest ono w stanie utrzymać się samodzielnie. Status prawny dziecka w rozumieniu przepisów k.r.o. dotyczących władzy rodzicielskiej kończy się wraz z osiągnięciem przez nie pełnoletności, natomiast w przepisach dotyczących obowiązków alimentacyjnych fakt osiągnięcia pełnoletności nie przesądza sam przez się o wygaśnięciu spoczywającego na rodzicach obowiązku łożenia na utrzymanie i wychowanie dziecka (wytyczne SN - 1987, teza V). Odnoszą się one bowiem do dziecka rozumianego jako dziecko swoich rodziców (do relacji dziecko - rodzic), nie zaś jako dziecko podlegające władzy rodzicielskiej, czyli jako osoba niepełnoletnia. W przedmiotowej sprawie z informacji wnioskodawcy wynika, że rodzice dobrowolnie realizują względem niego swój obowiązek alimentacyjny utrzymując go. W orzecznictwie wskazano również, że okoliczność, że pełnoletnie dziecko, które nie posiada własnego majątku, uczy się i pozostaje na utrzymaniu rodziców, nie uzasadnia jeszcze zwolnienia od kosztów sądowych. Z istoty obowiązku alimentacyjnego wynika bowiem, że w wypadkach uzasadnionych prowadzenia procesu w interesie dziecka, które nie osiągnęło możliwości samodzielnego utrzymania, rodzice winni wyłożyć potrzebne na ten cel środki, jeżeli mogą to uczynić bez uszczerbku utrzymania, koniecznego dla siebie i rodziny. W takim wypadku o zwolnieniu od kosztów sądowych decydują możliwości zarobkowe i majątkowe rodziców (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., II CZ 80/89, LEX nr 8963, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 grudnia 2012 r., II FZ 975/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem, to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się czy on czy jego rodzina – w tym przypadku rodzice w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Z przedłożonych dokumentów wynika, że sytuacja bytowa skarżącego i jego rodziny jest stabilna. Wnioskodawca i jego rodzina posiadają dom, gospodarstwo rolne w skład którego wchodzi ponadto stodoła, obora, garaż i magazyn, dwa samochody oraz dwa ciągniki rolnicze. Ponadto rodzice skarżącego posiadają majątek w postaci 29 ha fizycznych tj. 7 ha przeliczeniowych w ramach gospodarstwa rolnego. Z posiadanego gospodarstwa rolnego według oświadczenia uzyskują dochody w wysokości 40.504,01 zł oraz z tytułu płatności za 2012 r. w łącznej kwocie 40.504 zł. W ocenie Sądu uzyskiwane dochody wystarczają na pokrycie wszystkich wykazanych wydatków, które zostały określone na kwotę 3.119 zł i pozwalają na uiszczenie kosztów postępowania w sprawach zawisłych przed tut. Sądem. Skarżący zobowiązany jest do uiszczenia wpisów w 12 sprawach, a łączna wysokość tych wpisów wynosi 3.205 zł. Miesięczne wydatki rodziny są zatem znacznie mniejsze niż uzyskiwany przez nią miesięczny dochód. Poniesienie przez skarżącego kosztów sądowych, w ocenie Sądu, nie spowoduje zatem uszczerbku w koniecznym utrzymaniu skarżącego i jego rodziców. Trzeba bowiem zaznaczyć, że prawo pomocy może być przyznane wyłącznie wtedy, gdy uiszczenie kosztów zagrozi możliwości zapewnienia potrzeb życiowych, rozumianych jako obiektywnie niezbędne. Nie chodzi tu zatem o utrzymanie na określonym poziomie, zwykłym dla wnioskodawcy i o wpływ polegający na obniżeniu tego poziomu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt I FPP 2/13, LEX nr 1299247). Ponadto podkreślić należy, że możliwość przyznania prawa pomocy występuje, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania. Nie dotyczy natomiast sytuacji subiektywnego przekonania o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r. sygn. akt I FZ 323/10, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt II OZ 1125/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Sąd pragnie zwrócić uwagę na przedmiot sprawy i jej okoliczności. W przesłuchaniu w charakterze strony w dniu 7 listopada 2012 r. skarżący oświadczył, że w 2011 r. był właścicielem dwóch samochodów, natomiast w dniu przesłuchania był właścicielem jednego z nich. Biorąc pod uwagę fakt, że wnioskodawca nie pracuje to należy przyjąć, że to rodzice kupili mu samochody. W zaistniałej sytuacji skarżący nie ma powodów oczekiwać, iż zostanie potraktowana na równi z osobami w trudnej sytuacji życiowej, chorymi, pozbawionymi środków finansowych korzystających w sposób uzasadniony z dobrodziejstwa prawa pomocy. Reasumując stwierdzić należy, że skoro zatem osoby pozostające ze skarżącym w jednym gospodarstwie domowym osiągają dochody w kwocie znacznie przewyższającej koszty niniejszego postępowania, to uznać należy, że bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, skarżący może przeznaczyć je na pokrycie tych kosztów. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony i jego rodziny , który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Mając powyższe rozważania na uwadze uznać należy, iż wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie. Wobec powyższego, na podstawie art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji .