II SA/Ol 734/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędzia WSA Piotr Chybicki Protokolant Specjalista Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 września 2015 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku M.K. w przedmiocie umorzenia zadłużenia alimentacyjnego, decyzją z dnia [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Burmistrza, odmówił umorzenia całości należności wynikających z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres 1 maja 2013 r. - 30 listopada 2014 r. w kwocie 8.890,69 zł oraz ustawowych odsetek. Podstawą rozstrzygnięcia był art. 12 ust. 2, art. 27, art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) - zwanej dalej: ustawą o pomocy. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że na kwotę 8.890,69 zł wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna wnioskodawcy składają się: 1) 1.890,69 zł za okres 1 maja 2013 r. - 30 września 2013 r.; 2) 6.000,00 zł za okres 1 października 2013 r. - 30 września 2014 r.; 3) 1.000,00 zł za okres 1 października 2014 r. - 30 listopada 2014 r. Za ostatni okres wnioskodawca nie był zobowiązany do zwrotu wydatków, orzekanie w tym zakresie jest przedwczesne, jednak, w ocenie organu, brak jest przesłanek do uznania tej części żądania za bezprzedmiotowe. W trakcie postępowania ustalono, że wnioskodawca od [...] przebywa w zakładzie karnym i nie jest w stanie spłacić zadłużenia, przewidywany koniec kary przypada na [...] 2015 r. W czasie, kiedy przebywał na wolności podejmował prace dorywcze krótkoterminowe, które pozwalały na utrzymanie siebie oraz regulowanie opłat. W czasie pobytu w zakładzie wnioskodawca podjął terapię dla osób uzależnionych od alkoholu, umie wykonywać prace remontowo-budowlane, umiejętności te są poszukiwane na obecnym rynku pracy. Po opuszczeniu zakładu wnioskodawca chce szybko podjąć zatrudnienie i kontynuować abstynencję. Nie posiada on majątku, ziemi, nieruchomości czy środków finansowych. Organ uznał, że z powodu przebywania w zakładzie karnym wnioskodawca ma ograniczone możliwości podjęcia stałej pracy, pomimo dobrej sytuacji zdrowotnej. Jednak fakt przebywania w zakładzie karnym nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku, gdyż stanowi efekt zabronionych działań. Za wyjątkową nie może zostać uznana sytuacja będąca efektem zawonionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji, w przeciwnym wypadku naganne działanie dłużnika byłoby dodatkowo premiowane umarzaniem należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. M.K. wniósł odwołanie od powyższej decyzji podnosząc, że przy wydawaniu decyzji nie uwzględniono, iż żądanie spłaty zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego pogarsza sytuację materialną jego dziecka i partnerki. W sytuacji, gdy skarżący będzie mógł samodzielnie zarabiać, żądanie spłaty całości kwoty wraz z odsetkami uniemożliwi mu wsparcie rodziny. Decyzją z dnia [...], nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze: 1. uchyliło zaskarżoną decyzję w części, co do odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres 1 października 2014 r. - 30 listopada 2014 r. w kwocie 1.000,00 zł i w tej części umorzyło postępowanie organu I instancji; 2. w pozostałym zakresie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że orzekanie o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie jest możliwe bez uprzedniego wydania ostatecznej decyzji w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń. Zatem prowadzenie przez organ I instancji postępowania co do kwoty 1.000,00 zł za okres 1 października 2014 r. – 30 listopada 2014 r. było przedwczesne, brak było bowiem decyzji określającej obowiązek zwrotu z uwagi na niezakończenie okresu świadczeniowego. Należało zatem uchylić decyzję organu I instancji co do kwoty 1.000,00 zł za powyższy okres i umorzyć postępowanie w tej części jako bezprzedmiotowe. Odnośnie pozostałych należności, których obowiązek zwrotu został ustalony decyzją [...] z dnia [...] oraz decyzją [...] z dnia [...] Kolegium uznało, że decyzja nie narusza prawa. Wskazano, że w okresie wymaganym ustawą brak było przesłanki skuteczności egzekucji. Dokonując oceny sytuacji osobistej i finansowej dłużnika alimentacyjnego organ I instancji słusznie stwierdził, że nie nastąpiły żadne szczególne okoliczności przemawiające za całkowitym umorzeniem zobowiązań alimentacyjnych dłużnika. Trudna sytuacja materialna rodziców nie zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci, zmuszeni są oni dzielić się z dziećmi nawet bardzo szczupłymi dochodami. Z zaświadczenia z dnia 15 grudnia 2014 r. wynika, że wnioskodawca uzyskiwał w maju, czerwcu i lipcu 2014 r. wynagrodzenie w kwocie ok. 1200 zł brutto. Na poczet zadłużenia dokonał dobrowolnej wpłaty w łącznej wysokości 609,31 zł. Organ zauważył, że system zabezpieczenia społecznego nie ma na celu zwolnienia w całości rodziców z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Nie jest zatem uzasadnione, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników. Dłużnik alimentacyjny musi się liczyć z tym, że Państwo będzie dochodzić zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Na powyższą decyzję M.K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie podnosząc, że wydane rozstrzygnięcie przyczynia się do pogorszenia sytuacji finansowej jego dziecka, byłej partnerki oraz samego skarżącego. Skarżący chciałby po wyjściu z zakładu karnego na bieżąco regulować zobowiązania alimentacyjne. Tymczasem spłata zaległych zobowiązań pośrednio uderzy w jego bliskich, bowiem zmniejszy wysokość wsparcia jakie mógłby udzielić swojemu dziecku. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1). Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] w sprawie umorzenia zadłużenia alimentacyjnego skarżącemu, którą: 1. uchylono decyzję organu I instancji w części, co do odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres 1 października 2014 r. – 30 listopada 2014 r. w kwocie 1.000,00 zł i w tej części umorzono postępowanie organu I instancji; 2. w pozostałym zakresie utrzymano w mocy decyzję organu I instancji o odmowie umorzenia należności wynikających z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres: 1 maja 2013 r. - 30 września 2013 r. i 1 października 2013 r. - 30 września 2014 r. Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Należy podkreślić, że wynikające z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy przesłanki umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej to szczególne, o wyjątkowym charakterze okoliczności w zakresie sytuacji życiowej, dochodowej i rodzinnej dłużnika, niemożliwe do przezwyciężenia nawet przy dołożeniu najwyższej możliwej staranności i wysiłku. Istotne jest przy tym, aby okoliczności te były wynikiem czynników obiektywnych, niezależnych od dłużnika, aby nie znalazł się on w trudnej sytuacji życiowej na skutek własnego postępowania. Z treści przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy wynika również uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie. Tym samym wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy do organu, który w ramach uznania administracyjnego rozstrzyga w sprawie. Wobec powyższego do rozważenia pozostaje kwestia, czy organy obu instancji nie przekroczyły granic tego uznania. Wydanie decyzji przez organ musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i osobistej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy, oraz jej analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego, co w ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie miało miejsce. W szczególności uznać należy, iż organy obu instancji prawidłowo ustaliły stan faktyczny zaistniały w niniejszej sprawie oraz właściwie zastosowały i zinterpretowały przepisy prawa będące podstawą podjętych decyzji. Organy ustaliły, że skarżący przebywa w zakładzie karnym i nie jest w stanie spłacić zadłużenia, przewidywany koniec kary przypada na [...] 2015 r. W trakcie, kiedy skarżący przebywał na wolności podejmował prace dorywcze krótkoterminowe, które pozwalały na utrzymanie siebie oraz regulowanie opłat. Podczas pobytu w zakładzie skarżący podjął terapię dla osób uzależnionych od alkoholu, umie wykonywać prace remontowo-budowlane, po opuszczeniu zakładu chce szybko podjąć zatrudnienie. Biorąc pod uwagę sytuację osobistą, materialną i zdrowotną skarżącego należy zgodzić się ze stanowiskiem organów obu instancji, że w tym konkretnym przypadku nie uzasadnia ona konieczności uwzględnienia przez organy wniosku o umorzenie należnych świadczeń. Ponadto podkreślenia wymaga, że analiza treści przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy w zakresie zawartego w nim zwrotu, że organ "może (...) umorzyć" przesądza, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza także, że organ ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. Z przepisu tego można wywnioskować, że ustawodawca przewidział trzy rozwiązania dla dłużnika alimentacyjnego, które winny przyczyniać się do poprawy jego sytuacji. Dłużnik ten może więc, wystąpić o odroczenie spłaty występującego zadłużenia, o rozłożenie na raty, a w ostateczności o umorzenie występującego zadłużenia. Zamieszczenie w przywołanym przepisie wymienionych możliwości poprawy sytuacji dłużnika alimentacyjnego równoznaczne jest z tym, że stosowane one winny być w określony sposób, a mianowicie począwszy od środka wywołującego najmniejszy skutek aż po środek wywołujący skutek największy. Z tego też powodu dłużnik alimentacyjny ma do wykorzystania w pierwszej kolejności przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożyć tę spłatę na raty, a dopiero w ostateczności uzasadnione jest wystąpienie o umorzenie występującej należności. Na gruncie niniejszej sprawy skarżący zaniechał złożenia wniosku co do dwóch pierwszych możliwości przewidzianych w przepisie, składając od razu wniosek najdalej idących skutkach, czyli wniosek o umorzenie należności. Skoro decyzje w przedmiotowej sprawie podejmowane były w warunkach uznania administracyjnego to organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Zaakcentować także należy, że zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach. Analiza obu rozstrzygnięć podjętych w ramach kontrolowanego postępowania pozwala stwierdzić, że organy administracji nie dopuściły się naruszeń prawa. Organ I instancji w motywach swojego rozstrzygnięcia opisał szczegółowo sytuację osobistą, materialną i zdrowotną skarżącego, po czym dokonał stosownej jej analizy i na tej podstawie wskazał, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności. Należy podzielić stanowisko organów, że umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie uzasadnia pobyt w zakładzie karnym, ani zamiar podjęcia nowego życia po opuszczeniu zakładu karnego, nie będąc obarczonym długami (por. wyrok NSA z 20 października 2011 r., sygn. I OSK 881/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Odbywanie kary pozbawienia wolności nie jest wynikiem czynników obiektywnych i nie może stanowić podstawy umorzenia omawianych należności, gdyż kara ta stanowi efekt zabronionych przez prawo zachowań. Zatem sytuacja będąca skutkiem niezgodnych z prawem i nieakceptowanych społecznie działań zobowiązanego do alimentacji nie może być uznana za sytuację wyjątkową (por. wyrok NSA z 24 stycznia 2008 r., sygn. I OSK 544/07, wyrok WSA w Gdańsku z 29 maja 2013 r., sygn. III SA/Gd 791/12, czy wyrok WSA w Gliwicach z 11 kwietnia 2013 r., sygn. IV SA/Gl 661/12, dostępne CBOSA). Ponadto okoliczność, że skarżący aktualnie nie pracuje, ponieważ przebywa w zakładzie karnym, nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego jeszcze w zakładzie karnym, a przede wszystkim po odbyciu kary, a tym samym nie wyklucza zmiany jego sytuacji majątkowej w przyszłości. Skarżący sam deklaruje, że po opuszczeniu zakładu karnego chce jak najszybciej podjąć zatrudnienie. Zdaniem Sądu, argumentacja zaprezentowana w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jest prawidłowa i zasadnie akcentuje wyjątkowość umorzenia oraz to, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Argumentacja skarżącego, jak również podnoszone przez niego okoliczności nie uzasadniają uwzględnienia zgłoszonego wniosku, gdyż okoliczności tych w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie można zakwalifikować jako szczególnych. Pomimo zatem, że wynik przeprowadzonego postępowania jest niezgodny z oczekiwaniami strony skarżącej, nie może to oznaczać, że zaskarżona decyzja narusza prawo. W sprawie niniejszej nie doszło bowiem do naruszenia przez organy art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy. Należy także podkreślić, że organy administracji mają obowiązek niezwykle starannie podejmować decyzję w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Każde bowiem umorzenie powoduje przerzucenie na wszystkich podatników kosztów utrzymania dzieci dłużników. W takiej sytuacji, jaka zaistniała w rozpatrywanej sprawie, byłoby to sprzeczne z założeniami ustawowymi (przesłanki z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy nie powinny być interpretowane rozszerzająco). Zasadnie również Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji w części, co do odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres 1 października 2014 r. – 30 listopada 2014 r. i w tej części umorzyło postępowanie organu I instancji. Należy zauważyć, że decyzja o zwrocie należności i decyzja o umorzeniu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego podejmowane są w odrębnych postępowaniach administracyjnych. Po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu rozstrzygnięcia przyznającego świadczenia, organ zawsze wydaje decyzję o zwrocie świadczeń z funduszu skierowaną do dłużnika alimentacyjnego, o ile wypłacone świadczenia nie zostały zwrócone wcześniej - dobrowolnie lub w wyniku egzekucji administracyjnej. Dłużnik może się więc skutecznie starać o umorzenie obciążających go wierzytelności, co do zasady, dopiero po otrzymaniu decyzji nakazującej zwrot świadczeń (por. wyroki NSA: z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 1070/11, z dnia 12 sierpnia 2014 r., sygn. I OSK 839/13, dostępne CBOSA). Jak słusznie zauważyło Kolegium, prowadzenie przez organ I instancji postępowania co do kwoty 1.000,00 zł za okres 1 października 2014 r. - 30 listopada 2014 r. było przedwczesne, brak było bowiem decyzji określającej obowiązek zwrotu z uwagi na niezakończenie okresu świadczeniowego. W tej sytuacji, zdaniem Sądu, podniesione w skardze zarzuty okazały się niezasadne, gdyż postępowanie przed organami zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i prawidłowy, zaś zgromadzony w sprawie materiał oceniono właściwie. Przepisy mające zastosowanie w sprawie zostały należycie zinterpretowane i zastosowane. Sąd nie doszukał się też naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonych decyzji. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.