II SA/Ol 851/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Osipuk po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku D.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na zwolnieniu od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia 2 czerwca 2014 r., nr "[...]" w przedmiocie wymierzenia podwyższonej opłaty za magazynowanie odpadów postanawia odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu PPF i uzupełnionym następnie w zakresie braku formalnego, skarżący – D.K., powołując się na ciężką sytuację materialną, wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazał, iż ma na utrzymaniu trójkę dzieci w wieku szkolnym. Żona pracuje na ¼ etatu. Aby poprawić sytuację materialną, w sierpniu 2014 r. rozpoczął działalność gospodarczą, która nie przynosi jeszcze zysków. Obecnie utrzymują się z uprawy ziemi, a dodatkowym obciążeniem dla ich budżetu domowego był zakup wyprawek szkolnych dla dzieci. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i trójką dzieci. W rubryce nr 7.1. skarżący wykazał dom o powierzchni "[...]"oraz nieruchomość rolną o powierzchni "[...]"ha, w rubryce nr 10 – dochód własny z tytułu działalności rolniczej w kwocie 2.000 zł oraz dochód żony z tytułu umowy o pracę w kwocie 400 zł, ponadto dodał, iż spłacają kredyt zaciągnięty na budowę domu. W odpowiedzi na wezwanie referendarz sądowego, skarżący oświadczył, iż przychód z działalności rolniczej wyniósł w 2013 r. ok. 48.000 zł, natomiast dochód w 2013 r. – ok. 30.000 zł. Dodał, iż z uwagi na charakter działalności rolniczej (uprawa ziemi - w 2014 r. uprawa pszenicy- i żniwa dwa razy do roku, nie jest w stanie określić dochodu w rozbiciu na poszczególne miesiące. Oświadczył, że w związku z prowadzoną działalnością rolniczą otrzymuje dotacje – raz w roku - w grudniu - w wysokości zależnej od rodzaju prowadzonej uprawy i dopisał: "XII 2013 – 6866". Stwierdził, iż cały dochód z działalności rolniczej przeznaczany jest na bieżące wydatki, tj. "żywność i chemię", prąd, gaz, wodę, media i spłatę kredytu w łącznej kwocie ok. 4.110-4.210 zł. Dodatkowo ponoszone są stale wydatki związane z nauką dzieci. W odpowiedzi na wezwanie do złożenia kopii dokumentów potwierdzających fakt ponoszenia wykazanych wydatków we wskazanej wysokości, skarżący oświadczył: "nie posiadam kopii dokumentów". W związku z wezwaniem do przedłożenia kopii dokumentów, z których wynika wysokość brutto/netto dochodów skarżącego i jego żony, wykazanych w rubryce nr 10, oraz wysokość przychodu, kosztów uzyskania przychodu oraz dochodu/straty z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, skarżący oświadczył, iż nie posiada "dokumentów dotyczących (...) dochodów z działalności rolniczej" i dodał, że wynosiły one średnio ok. 4.000 zł miesięcznie. Do przedmiotowego pisma załączył listy płac żony za okres od lutego 2013 r. do grudnia 2013 r. Skarżący nie przedłożył kopii dokumentów odnoszących się do prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, oświadczając, iż jest opodatkowany zryczałtowanym podatkiem dochodowym i w związku z tym nie musi ewidencjonować kosztów. Dodał, iż od dnia rozpoczęcia działalności gospodarczej uzyskał przychód w wysokości 450 zł. Wyjaśnił też, że wskazana we wniosku nieruchomość obejmuje grunty orne – "[...]" ha, nieużytki – "[...]" ha oraz użytki zielone – "[...]" ha. Na działce tej posadowiony jest budynek mieszkalny. Skarżący dodał, iż posiada ciągnik o wartości ok. 3.000 zł. Wyjaśnił, iż nieruchomość wskazana jako miejsce wykonywania przez niego działalności gospodarczej stanowi własność jego matki, która dla celów tej działalności użycza mu części tej nieruchomości. Wskazał również, iż do prowadzenia działalności gospodarczej używa przede wszystkim narzędzi z wyposażenia użyczonego mu pomieszczenia warsztatowego, sam posiada niewielkie ilości narzędzi zakupionych w latach wcześniejszych. Skarżący wyjaśnił, iż kredyt zaciągnięty został w 2006 r. na 30 lat, zaś miesięczna rata kredytu wynosi 592 CHF. Skarżący dodał, iż nie zna warunków odroczenia kredytu, gdyż nigdy nie korzystał z tej możliwości, a na dzień dzisiejszy nie ma zadłużenia z tytułu jego spłaty. Skarżący oświadczył ponadto, że budowa domu jest zakończona, ale pozostało jeszcze dużo prac wykończeniowych i bieżących prac remontowych. Oświadczył, iż wspólnie z żoną posiadają konto w banku i załączył wydruki z konta osobistego i rachunku kredytowego. Postanowieniem z dnia 6 października 2014 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, gdyż pomimo pouczenia o skutkach niezastosowania się do wezwania, skarżący nie przedłożył wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów źródłowych oraz nie wyjaśnił przyczyn tego stanu rzeczy. Powyższe uniemożliwiło dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny, a w konsekwencji - stwierdzenie, że nie jest on w stanie ponieść, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, kosztów sądowych. W złożonym sprzeciwie skarżący podniósł, że formularze wypełnił uczciwie i na tyle rzetelnie, na ile pozwalała mu sytuacja rodzinna. Podniósł, że musi codziennie wozić dzieci do oddalonej o ponad 7 km szkoły oraz dojeżdża do odległego o 20 km miejsca prowadzenia "[...]". Wyjaśnił, że do otwarcia warsztatu zmuszony został z uwagi na sprzedaż w sierpniu 2014 r. większości ziemi rolnej, z której do tej pory się utrzymywał. Zdecydowali z żoną o sprzedaży działek rolnych z powodu posiadania przestarzałego sprzętu i braku środków na uprawę ziemi. Skarżący wyjaśnił, że z pensji żony i dochodów ze sprzedaży plonów pokrywali wydatki związane z życiem codziennym, w tym wydatki szkolne dzieci. Spłata kredytu, czy też dodatkowe losowe wydatki, takie jak choroba, czy awaria sprzętu domowego, często wymagały zaciągnięcia pożyczek. Podał, że żona pracuje w "[...]" na 1/4 etatu, zarabiając około 400 zł. Zarządzeniem z dnia 7 listopada 2014 r. skarżący został wezwany do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi z dnia 8 grudnia 2014 r., skarżący oświadczył, że obecnie jest właścicielem tylko działki nr "[...]" o powierzchni "[...]" ha, na której posadowiony jest dom sfinansowany ze środków z kredytu. Działki nr nr "[...]" sprzedał 1 i 20 sierpnia 2014 r. za łączną kwotę "[...]" zł, z czego udział skarżącego wyniósł ½, ze względu na rozdzielność majątkową. Podał, że całą przypadającą mu kwotę przeznaczył na przygotowanie pomieszczenia i zakup niezbędnych materiałów i urządzeń do prowadzenia działalności gospodarczej, a także na bieżące opłaty związane z utrzymaniem dzieci i zapewnieniem im godziwych warunków życia. Dodał, że kredyt na budowę domu został przez nich wykorzystany w całości. Część środków z tego kredytu przeznaczyli z żoną na zakup części samochodowych, które sprzedali w latach 2008-2011. Wskazał, że do lipca 2014r. dochód z działalności rolniczej wynosił ok. 3.000 zł miesięcznie, a od sierpnia 2014r., po sprzedaży wskazanych działek – ok. 1.000 zł miesięcznie. Skarżący dołączył oświadczenie pracodawcy żony, który potwierdził, że przedłożone listy płac dotyczą jej osoby. Dodatkowo skarżący zaznaczył, że od 1,5 miesiąca jest z żoną w separacji i zamieszkuje u rodziców, którzy nie posiadają czynnych kont bankowych - w "[...]". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), zwanej w dalszej części uzasadnienia: "p.p.s.a", w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, że sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§3). W rozpoznawanej sprawie skarżący zwracał się o zwolnienie od kosztów sądowych. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że działa w słusznej sprawie. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy również ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca wykaże brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Innymi słowy, to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki, mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 lutego 2013 r, II FZ 87/13 i z 19 grudnia 2012, II FZ 972/12, publ. na stronie http:// orzeczenia.nsa.gov.pl). Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a., strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu rodzinnego, majątkowego i dochodów. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2006, s. 527). W konsekwencji wnioskodawca musi udzielić w zainicjowanej sprawie wyczerpujących informacji, które umożliwią każdorazowo ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Należy podkreślić, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego zwolnienie takie powinno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru, dotyczącego danej osoby, czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r., sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu, przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (tak NSA w postanowieniu z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Ocena sytuacji majątkowej wnioskodawcy, w tym jego możliwości płatniczych, ma być obiektywna, czemu służy swobodna ocena dowodów, uwzględniająca doświadczenie życiowe oraz reguły logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i - ważąc ich moc oraz wiarygodność - odnosi je do pozostałego materiału dowodowego. W rozpatrywanym przypadku, skarżący nie wykazał okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący w piśmie z dnia 8 grudnia podniósł, że od 1,5 miesiąca jest z żoną w separacji i zamieszkuje u rodziców w "[...]". Przy czym jeszcze w dniu 31 października 2014 r., kiedy wnosił sprzeciw, podał, że zamieszkiwał z żoną w "[...]". Powoływał się na dochód żony, z którego opłacali wspólne wydatki. Z powołanych argumentów wynika, że dotychczas wszystkie decyzje podejmowali razem. Skarżący nie wspominał w ogóle o rozdzielności majątkowej. W związku z tym, wątpliwości budzi ta okoliczność, jak również twierdzenie skarżącego o separacji. Skarżący podawał, że wspólnie z żoną zaciągnęli kredyt na budowę domu, razem go spłacają, mają wspólny rachunek bankowy. Z oświadczeń skarżącego wynika też, że sprzedane działki stanowiły ich współwłasność. Jest też współwłaścicielem nowo wybudowanego domu i działki, na której jest on posadowiony. Niezależnie od powyższego, wbrew przekonaniu strony, umowne ustanowienie rozdzielności majątkowej między skarżącym a jego żoną, nie ma znaczenia przy ocenie możliwości ponoszenia kosztów postępowania, bowiem rozdzielność ta nie zwalnia z pomocy finansowej między małżonkami. Stanowisko takie jest ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienia NSA: z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt I GZ 47/13 oraz z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt I FZ 62/13, a także WSA w Warszawie z dnia 25 marca 2014 r., sygn. akt V SA/Wa 1390/13, WSA w Lublinie z dnia 6 sierpnia 2014r., sygn. akt II SAB/Lu 35/14, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazać należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, znajduje umocowanie prawne w przepisach art. 23 i 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 z późn. zm.), zaś w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych obowiązek ten rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego i to niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego. Z obowiązku udzielania pomocy drugiemu małżonkowi, także w związku z prowadzeniem spraw sądowych, małżonków nie zwalnia zatem nawet rozdzielność majątkowa (tak np. w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 września 2005 r., sygn. akt I FZ 403/05, i z dnia 30 stycznia 2006 r., sygn. akt I FZ 650/05). Poza tym, w sierpniu 2014 r. skarżący, jak sam podał, dysponował kwotą "[...]" zł. Wezwanie do uiszczenia wpisu w kwocie 168 zł otrzymał zaś 26 sierpnia 2014 r. Posiadał więc środki na uiszczenie wymaganego w sprawie wpisu. Skarżący, co sam przyznał, posiadane zasoby finansowe przeznaczył na dofinansowanie rozpoczętej działalności gospodarczej i bieżące opłaty związane z utrzymaniem rodziny. Stąd można wywieść wniosek, że skarżący nie miał żadnego przeterminowanego zadłużenia, nie zalegał z opłatami, więc jego sytuacja finansowa była stabilna i mógł zabezpieczyć środki, które mogłyby zostać przeznaczone bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny - na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu od skargi w kwocie 168 zł, szczególnie, że skarżący i jego żona są również w stanie zdobyć środki pieniężne na ratę kredytu i inne nagłe wydatki, co zostało przyznane w sprzeciwie. Poza tym skarżący jest współwłaścicielem domu i działki o powierzchni "[...]" ha. Jest więc osobą majętną i ma zapewnione źródło dochodu z uprawy ziemi i warsztatu "[...]", prowadzonego w "[...]", u których, jak podaje, obecnie zamieszkuje. Skarżący może też liczyć na pomoc rodziców. W warunkach rozpoznawanej sprawy brak jest zatem podstaw do uznania, że uiszczenie przez skarżącego kosztów sądowych nastąpi z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. Odmowa zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie uzasadniona jest też tym, iż mimo ponownego wezwania, skarżący nie przedłożył dotychczas żądanych wyciągów bankowych, nie wiadomo więc, jak obecnie kształtuje się sytuacja finansowa strony. Wprawdzie skarżący prowadzi obecnie kilka spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie, lecz wskazać należy, iż w świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, strona wszczynając wiele postępowań sądowych powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest bowiem ponoszenie kosztów postępowania przez strony, a przerzucenie tych kosztów na społeczeństwo jest możliwe tylko w szczególnie uzasadnionych okolicznościach (zob. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2009 r., sygn. akt I OZ 304/09, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie sytuacja taka nie miała miejsca W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.