I SA/Op 186/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 3 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 13 sierpnia 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego bądź adwokata w sprawie ze skargi D. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 11 kwietnia 2018 r. Nr [...] w przedmiocie zwolnienia spod egzekucji składników majątkowych postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z 13 sierpnia 2018 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku D. K. (dalej jako skarżąca, strona) o udzielenie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego bądź adwokata, odmówił przyznania prawa pomocy w tym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącą spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) – dalej jako: "ppsa". Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że skarżąca pozostaje w gospodarstwie domowym wspólnie z mężem, prowadzi działalność gospodarczą, z której ponosi straty, mąż nie osiąga dochodów (pozostając bez pracy), oboje nie posiadają żadnego majątku. Poza tym we wniosku wykazano zobowiązanie kredytowe w wysokości 44.000 zł, koszty rat leasingowych w kwocie 3.100 zł miesięcznie, stałe koszty utrzymania gospodarstwa domowego w wysokości 1.500 zł oraz stałe zobowiązania wobec pracowników w wysokości 7.000 zł miesięcznie. W załączeniu do wniosku przekazano wydruk z bilansu firmy skarżącej oraz wypis z aktu notarialnego dotyczącego udzielenia pełnomocnictwa ojcu skarżącej do jej reprezentowania w prowadzeniu spraw jej przedsiębiorstwa. Dodatkowo, na wezwanie referendarza w trybie art. 255 ppsa, ojciec skarżącej występujący w jej imieniu, w pisemnych wyjaśnieniach wskazał, że skarżąca od 2008 r. mieszka poza granicami Polski i jej interesy życiowe znajdują się w różnych krajach w związku z jej działalnością naukową (wskazując, że obecnie przebywa w [...]) i tam dokonuje odpowiednich rozliczeń, których nie jest w stanie przedstawić. W piśmie pełnomocnik zawarł jedynie informacje na temat zobowiązań i kosztów dotyczących działalności w Polsce, z którego wynika, że koszty miesięczne ponoszone z tytułu podatku od nieruchomości, opłat za media, płac i składek ZUS, leasingów, raty kredytu uzyskanego w banku A wynoszą 12.487,60 zł. Poza tym pełnomocnik wskazał, że skarżąca posiada zaległości w ZUS oraz zobowiązania z tytułu pożyczek udzielonych przez osoby prywatne Dokonując oceny zasadności wniosku strony, referendarz stwierdził, że skarżąca nie wyjaśniła w sposób pełny i nie budzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej. Nie przekazała bowiem wszystkich żądanych informacji i dowodów mogących obrazować w pełni jej sytuację finansową i majątkową. Przede wszystkim skarżąca nie dostosowała się do wezwania, w którym żądano wyjaśnienia i udokumentowania źródeł pokrycia wykazanych kosztów gospodarstwa domowego, poprzestając na ogólnikowych stwierdzeniach, że główne źródło przychodów skarżącej znajduje się poza granicami Polski. Strona nie przedłożyła także wyciągów z posiadanych przez siebie i męża rachunków bankowych, uniemożliwiając tym samym wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistych możliwości finansowych jej gospodarstwa domowego. W ocenie referendarza, opisane wyżej okoliczności wskazują, że w oparciu tylko o przekazane przez skarżącą informacje nie sposób ustalić jak kształtuje się rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jej gospodarstwa domowego. W sytuacji, gdy skarżąca nie przekazała informacji potwierdzonych odpowiednimi dowodami mogących obrazować w pełni jej sytuację finansową i majątkową należało uznać, iż nie wykazała, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. We wniesionym od tego orzeczenia sprzeciwie pełnomocnik skarżącej wskazał, że wyznaczony siedmiodniowy termin na przedłożenie żądanych dokumentów był zbyt krótki, by sprostać wezwaniu w trybie art. 255 ppsa (strona przebywa stale za granicą i dostarczenie w tym terminie dokumentacji potwierdzającej jej sytuację finansową było nierealne). Pełnomocnik podkreślił, że aktualna suma zobowiązań skarżącej w walucie krajowej wynosi ponad 370.000 zł, ponadto posiada ona też zadłużenie w B (5.710 USD) oraz w bankach europejskich (14.600 EURO). Do sprzeciwu pełnomocnik załączył: wyciąg z konta firmowego A wraz z harmonogramem spłaty kredytu firmowego, udzielonego przez ten bank, wyciągi z kont skarżącej założonych w: B, C, D, E i F, wydruki z ksiąg podatkowych (bilans firmy) za miesiące od stycznia do lipca 2018 r. oraz wydruki deklaracji VAT-7 za ten sam okres. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym również od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy - art. 258 § 2 pkt 7 ppsa), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Według § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ppsa, zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1, art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 ppsa prawo pomocy w zakresie częściowym (o co wnosi skarżąca) może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaznaczenia wymaga, że w razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu Państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych spoczywa bezsprzecznie na stronie, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Użyte bowiem w treści art. 246 ppsa słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienia NSA: z 24 listopada 2011 r., I OZ 881/11; z 20 stycznia 2012 r., II FZ 863/11 dostępne - tak jak i pozostałe orzeczenia powołane w niniejszym uzasadnieniu - na stronie internetowej: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest też pogląd, w pełni podzielany przez tut. Sąd, że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08). Podkreśla się przy tym, że podmiot który nie wykazał, iż utracił płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08). Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Pełnomocnik skarżącej, uzupełniając przy sprzeciwie dokumentację dotyczącą sytuacji majątkowej strony, złożył m.in. zestawienie posiadanego zadłużenia i wszystkich przychodów w ostatnich czterech miesiącach 2018 r. Wynika z niego, że w sierpniu 2018 r. rodzina skarżącej uzyskała przychody wynoszące w przeliczeniu na złote 12.946,96 zł (w tym pensja skarżącej 2.575,48 Euro i zasiłek dla bezrobotnych otrzymany przez jej męża 443,46 Euro), natomiast stan zadłużenia w tym miesiącu na kartach kredytowych w walutach obcych wyniósł w przeliczeniu 93.895,09 zł. Ponadto, jak zaznaczył pełnomocnik w sprzeciwie, z tytułu prowadzonej działalności skarżąca posiada zadłużenie przekraczające aktualnie 370.000 zł. Z załączonego do sprzeciwu wydruku pt: "zapisy w księdze za okres 01.01-31.07.2018 r. (bilans firmy)", wynika, że skarżąca w lipcu 2018 r. zanotowała stratę z tego źródła w wys. – 34.427,24 zł (przychód: 44.455,80 zł, koszty uzyskania przychodu: 77.883,04 zł). Sąd, nie negując trudnej sytuacji finansowej skarżącej, na której ciążą liczne zobowiązania kredytowe, stwierdza jednak, że okoliczność posiadania zadłużenia wobec instytucji bankowych nie mogła zostać uznana za usprawiedliwiającą obciążenie ogółu obywateli kosztami wszczętej przez nią sprawy. Jak jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie, zobowiązania ze stosunków cywilnoprawnych (w tym wobec instytucji bankowych), nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których zalicza się koszty sądowe. Niedopuszczalnym jest bowiem, by strona skarżąca w ramach posiadanych środków finansowych preferencyjnie traktowała zobowiązania cywilno-prawne, uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa. Prowadziłoby to bowiem do niczym nieuzasadnionego przerzucania ciężaru związanych ze sprawą kosztów na Skarb Państwa. Podkreślić też należy, że spłaty rat kredytów nie można zaliczyć do wydatków "utrzymania koniecznego", o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Zgodnie bowiem z poglądami wyrażanymi w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w tym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie może ona zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienia NSA z dnia 28 października 2013 r., sygn. akt II FZ 973/13 oraz z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 405/13). Stąd wydatki konieczne obejmują jedynie wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. żywność, niezbędne opłaty na mieszkanie, odzież, środki czystości, a w przypadku osób chorych – wydatki na wizyty lekarskie, zabiegi i lekarstwa (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Tym samym, w tej grupie wydatków nie mogą być z całą pewnością uwzględnione koszty obsługi posiadanych przez skarżącą kredytów, skoro zmierzają one do uregulowania zobowiązań prywatnoprawnych, jakimi są zobowiązania kredytowe. Mając zatem na uwadze, że skarżąca otrzymuje stały dochód, którego wysokość trudno obiektywnie rzecz biorąc zaliczyć do niskich (według oświadczenia 12.946,96 zł), Sąd nie znalazł podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia fachowego pełnomocnika. Koszty sądowe zasługują bowiem na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi i nie można oczekiwać, że Sąd uzna wyższość należności cywilnoprawnych nad należnościami publicznoprawnymi. Uzupełniająco można jedynie zauważyć, że brak udziału zawodowego pełnomocnika nie pozbawia skarżącej możliwości dochodzenia swoich praw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu. Skarżąca na tym etapie postępowania nie jest bowiem zobligowana do reprezentowania jej przez zawodowego pełnomocnika i ponoszenia związanych z tym kosztów, aby jej skarga mogła być merytorycznie rozpoznana przez tut. Sąd w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. W tym stanie rzeczy, uznając za prawidłową ocenę referendarza o braku podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej, Sąd zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 ppsa.