I SA/Op 249/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 26 lutego 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego w związku z wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W postępowaniu wszczętym ze skargi J. B. (dalej jako: skarżący, wnioskodawca, strona) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 26 lutego 2015 r. w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego, skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia wskazanego adwokata, uzasadniając wniosek brakiem środków płatniczych w związku z prowadzoną egzekucją, wiekiem (71 lat) i stanem zdrowia. Ponieważ wniosek o przyznanie prawa pomocy nie spełniał ustawowych wymogów, skarżący został wezwany do złożenia oświadczenia na urzędowym formularzu PPF, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: [p.p.s.a.] W złożonym w dniu 16 kwietnia 2015 r. wniosku o prawo pomocy skarżący oświadczył, że pozostaje sam w gospodarstwie domowym, uzyskuje dochody z tytułu emerytury w wysokości 1.414 zł i posiada dom mieszkalny o powierzchni 180m² (według oświadczenia objęty egzekucją prowadzoną przez komornika). Jednocześnie skarżący oświadczył, że aktualnie komornik prowadzi egzekucję z całych jego dochodów pochodzących z emerytury oraz, że nie posiada innych dochodów czy też majątku, który pozwoliłby na uzyskanie środków w celu pokrycia kosztów sądowych. Ponownie skarżący powołał się na swój wiek, stan chorobowy (jak wskazał jest po drugim zawale i wylewie oraz ma ciężką depresję) oraz na konieczność ponoszenia dodatkowych kosztów związanych z zakupem lekarstw (mieszczących się w kwocie między 320 a 380 zł). Wskazał, że na utrzymanie pozostaje mu kwota 5,20 zł dziennie. Nadto, na wezwanie referendarza, skarżący złożył szereg dokumentów, m.in. kserokopię zeznania podatkowego za 2014 r., dowody potwierdzające prowadzenie egzekucji z jego dochodów oraz zestawienie kosztów utrzymania domu w skali miesiąca w kwocie 830,04 zł, zakupu lekarstw i wizyt lekarskich w kwocie 453,20 zł, zakupu materiałów biurowych dla celu spraw sądowych i innych opłat w kwocie 236,41 zł oraz wykaz dziennych diet w skali miesiąca na kwotę 306,38 zł. Z dokumentów tych wynikało, że skarżący spłacał dwie pożyczki zaciągnięte w A SA (rata miesięczna 123,01 zł) oraz B SA Oddział w [...] (rata miesięczna 141,42 zł), że w okresie styczeń 2012 r. - marzec 2013 r. z emerytury skarżącego potrącane były kwoty w wysokości od 875,79 do 929,28 zł miesięcznie na potrzeby łącznie 4 prowadzonych postępowań egzekucyjnych (pismo Inspektoratu ZUS w [...] z 10.04.2013 r.), oraz że jego dochód wyniósł 45.200 zł, a podatek 7.580 zł (według danych z deklaracji PIT za 2014 r.) Postanowieniem z dnia 15 maja 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy z tym uzasadnieniem, że w sprawie nie zachodzą ustawowe przesłanki do udzielenia skarżącemu dochodzonego przez niego prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 p.p.s.a. W wyniku złożonego sprzeciwu, postanowieniem z dnia 22 czerwca 2015r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu nie znajdując potwierdzenia okoliczności braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów sądowych odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W dniu 30 czerwca 2015 r. skarżący uiścił wymagany wpis od skargi, co w konsekwencji doprowadziło do rozpoznania skargi przez Sąd i wydania w dniu 9 września 2015 r. wyroku oddalającego skargę. Następnie, w dniu 17 września 2015 r. do WSA w Opolu wpłynął kolejny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W sporządzonym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący ponownie oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, uzyskuje dochody z tytuły emerytury w wysokości 2.170,32 zł i posiada dom mieszkalny o powierzchni 186m² (według oświadczenia objęty egzekucją prowadzoną przez komornika). W załączeniu skarżący przekazał miesięczne zestawienie kosztów z zakupem żywności, środków czystości i higieny, utrzymania domu, zakupu lekarstw i wizyt lekarskich oraz kosztów zakupu materiałów biurowych opiewających na łączną kwotę 2.150,93 zł (zakup żywności – 306,38 zł, koszty utrzymania domu oraz zakupu środków czystości i higieny – 830,04 zł, koszty wizyt lekarskich wraz zakupem lekarstw – 778,10 zł, zakup materiałów biurowych – 236,41 zł). Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 19 października 2015 r. ponownie odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Orzeczenie powyższe zostało zaskarżone przez stronę, która wniosła o jego uchylenie w całości oraz rozpoznanie sprzeciwu (mylnie nazwanego zażaleniem), jako oczywiście uzasadnionego. Skarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 5 K.C. Uzasadniając sprzeciw skarżący wyraził przekonanie, jakoby ponowne wezwanie do uzupełnienia formularza PPF i nadesłania stosownych dokumentów miało na celu uniemożliwienie skarżącemu wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wyjaśnił bowiem, że wszelkie żądane dokumenty przedłożył Sądowi na jego wezwanie w dniu 17 września 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 259 § 1 i art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie w związku z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015r. poz. 658) postanowienie referendarza sądowego, skutecznie zaskarżone sprzeciwem, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu i dokonując oceny tych dowodów w kontekście przesłanek zawartych w art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym, a o takie wnioskuje skarżący może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wynika z przepisu art. 245 § 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przed wyjaśnieniem motywów dla których odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest - stosownie do treści art. 199 p.p.s.a., ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Tak sformułowana treść powyższego przepisu wskazuje, że instytucję prawa pomocy należy stosować w wyjątkowych sytuacjach. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu 22 maja 2013 r. (sygn. akt II OZ 383/13, LEX nr 1319081) podkreślił bowiem, iż "prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe". Podobny pogląd co do stosowania instytucji prawa pomocy wyrażono w szeregu innych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8; postanowienie z 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 – dostępne, podobnie jak i pozostałe przywołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie z 29 maja 2013 r., II OZ 419/13, LEX nr1319097). Jednocześnie należy podkreślić, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (zob. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205; postanowienie NSA z 9 maja 2013 r., I FZ 125/13, LEX nr 1318594; postanowienie NSA z 16 maja 2013 r., II OZ 364/13, LEX nr 1319071; postanowienie NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13). Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi wówczas sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, nie budzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Oceniając zebrany materiał dowodowy opisany powyżej, Sąd uznał, że wykazany przez wnioskodawcę stan majątkowy i finansowy pozwala stwierdzić, że dysponuje on wystarczającymi środkami pieniężnymi na poniesienie kosztów sądowych w sprawie. Biorąc zwłaszcza pod uwagę wysokość tych obciążeń, które na obecnym etapie sprawy wynoszą 100 zł. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że z załączonego do sprzeciwu z dnia 26 października 2015 r. przekazu pocztowego wypłaty świadczenia emerytalnego wynika, iż miesięczny dochód skarżącego z tytułu pobieranej emerytury wynosi 3.812,60 zł. tj. (3.812,60 zł – składka na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości 343,13 zł - zaliczka na podatek w kwocie 345 zł, co stanowi kwotę 3.124,47 zł). Przy czym zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy złożonym na urzędowym formularzu PPF z dnia 17 września 2015 r. oraz z załączonego pocztowego potwierdzenia wypłaty emerytury z dnia 25 października 2015 r. wynika, że kwota, jaką skarżący ostatecznie otrzymuje z tytułu emerytury to kwota 2.171,32 zł. Sąd uznaje za wiarygodne przedstawione przez skarżącego oświadczenie w zakresie osiąganych dochodów, tym niemniej nie zmienia to faktu, że wnioskodawca na obecnym etapie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wyjaśnił okoliczności dokonywania potrąceń z jego świadczenia emerytalnego. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, że dochody skarżącego aktualnie objęte są egzekucją. Skarżący nie przedstawił bowiem nakazów zapłaty ani zajęć komorniczych, czy też innych dowodów świadczących o prowadzonej egzekucji. Nie jest wiadomym, czy wobec skarżącego jest aktualnie realizowane zajęcie egzekucyjne. Znajdujące się w aktach przedmiotowej sprawy pismo Inspektoratu ZUS informowało o dokonanych zajęciach i potrąceniach z emerytury skarżącego, niemniej jednak dotyczyło ono okresu od stycznia 2012 r. do marca 2013 r. Powyższy dokument w żaden sposób nie potwierdza, by dochód skarżącego był obecnie obciążony przez zajęcia komornicze. Kwota dochodu widniejąca na przekazie pocztowym wypłaty świadczenia emerytalnego tj. 3.812,60 zł, nawet przy uwzględnieniu potrąceń z tytułu składki na ubezpieczenie zdrowotne czy zaliczki na podatek (3.812,60 - 688,13), znacznie odbiega od faktycznie otrzymywanej kwoty emerytury tj. kwoty 2.171,32 zł. Pomimo wyraźnego wezwania referendarza sądowego z dnia 2 października 2015 r. skarżący nie przedłożył choćby kserokopii operacji finansowych dokonywanych na rachunkach bankowych z ostatnich trzech miesięcy, pozwalając tym samym wyjaśnić kwestię ewentualnej realizacji zajęcia egzekucyjnego. Niezależnie jednak od powyższego, porównując wysokość osiąganych miesięcznie dochodów strony przy uwzględnieniu miesięcznych wydatków, niezbędnych dla utrzymania siebie i domu, wynoszących 1.914,57 zł (306,38 zł + 830,04 zł + 778,10 zł) przyjąć należy, że sytuacja materialna skarżącego nie wyklucza partycypacji w kosztach sądowych. Przy założeniu, że skarżący otrzymuje z tytułu emerytury kwotę w wysokości 2.171,32 zł, po uwzględnieniu koniecznych wydatków w łącznej kwocie 1.914,57 zł, w dyspozycji skarżącego pozostaje miesięcznie kwota 256,80 zł wolnych środków (2.171,32 – 1914,57). Przy czym tutejszy Sąd uznał, że wydatki ponoszone na "zakup materiałów biurowych dla celu spraw sądowych i inne opłaty" na kwotę 236,41 zł, nie stanowią wydatku niezbędnego dla utrzymania skarżącego. Skarżący nie dokumentuje również wydatków ponoszonych na leczenie. W tym zakresie skarżący nie przedłożył jakichkolwiek rachunków wystawionych przez apteki czy rachunków dokumentujących prywatne wizyty lekarskie. Trzeba podkreślić, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek uwiarygodnienia swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, aby Sąd mógł w sposób obiektywny ocenić jego zdolność płatniczą. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Sąd w przytoczonym postanowieniu dodał, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa. W oparciu o przedłożone dokumenty i udzielone informacje nie można zdaniem Sądu, jednoznacznie stwierdzić, że skarżący jest osobą, która zasługiwałaby na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący posiada bowiem stały miesięczny dochód z tytułu pobieranej emerytury w wysokości 3.124,47 zł., z czego w październiku 2015 r. wypłacono mu kwotę 2.171,32 zł (przy założeniu, że dochód skarżącego aktualnie objęty jest egzekucją, czego skarżący nie wyjaśnił). Prawo pomocy natomiast, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, może mieć zastosowanie tylko wobec takich osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności - osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. W szczególności prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Skarżący do grona takich osób nie należy. Posiada bowiem stały, niemały dochód miesięczny, którego wysokość w ocenie tut. Sądu pozwala nie tylko na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych tj. na ponoszenie kosztów związanych z utrzymaniem domu oraz bieżących potrzeb życia codziennego. Instytucja prawa pomocy nie może być nadużywana w sytuacji, gdy wnioskodawca ma zapewnione podstawowe potrzeby bytowe, a ponadto uzyskiwane dochody wystarczają mu także na pokrycie innych, dodatkowych kosztów takich jak np. związanych z zakupem materiałów biurowych. Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności wskazać należy, że sytuacja materialna wnioskodawcy nie jest na tyle trudna, by nie był on w stanie z uzyskiwanego dochodu ponieść kosztów sądowych samodzielnie, jak również kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Przy wysokości posiadanego dochodu i przy ograniczeniu niektórych wydatków niebędących niezbędnymi, ocenić należy, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe samodzielnie, jak również koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru. Ponadto dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach poprzez odpowiednie ograniczenie bądź zmniejszenie wysokości innych wydatków nie będących niezbędnymi do utrzymania siebie i rodziny. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.