II SA/Op 149/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik – spr. po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia A z siedzibą w [...] od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 16 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Op 149/18 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych Stowarzyszeniu A z siedzibą w [...] w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A z siedzibą w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 20 września 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 16 maja 2018 r. Postanowieniem z dnia 16 maja 2018 r., starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sadzie Administracyjnym w Opolu odmówił przyznania prawa pomocy Stowarzyszeniu A z siedzibą w [...], w sprawie ze skargi ww. Stowarzyszenia na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 20 września 2017 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego. Opisane orzeczenie zostało wydane na skutek wniosku Stowarzyszenia, które wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek skarżący wskazał, że działalność Stowarzyszenia oparta jest na pracy społecznej członków. Stowarzyszenie nie ma żadnego majątku, nie prowadzi żadnej działalności, z której mogłoby czerpać dochody. Niedobór środków w kasie Stowarzyszenia na dzień 23 kwietnia 2018 r. wynosi 1,75 zł. Suma składek członkowskich w Stowarzyszeniu - według nadesłanego rejestru wpływów za okres od 1 stycznia 2018 r. do 23 kwietnia 2018 r. – wyniosła 240 zł, przeznaczono je na opłacenie listów poleconych i materiały poligraficzne. Członków Stowarzyszenie liczy 8 członków z czego 4 z nich to emeryci, 1 rencista i tylko 3 osoby czynne zawodowo. Składki członkowskie są dobrowolne, w regulaminie ustalono jedynie, że ich minimalna wysokość wynosi 20 zł rocznie od osoby. Walne Zebranie Członków nie może podwyższyć minimalnej, rocznej stawki członkowskiej, ponieważ tworzą je społecznicy o bardzo niskich emeryturach. Powyższe powoduje brak możliwości zapłacenia wpisu sądowego od skargi dotyczącej najżywotniejszego interesu społecznego, jakim jest degradowanie przez Burmistrza [...] i zagraniczny kapitał (A) – zdrowia oraz użytkowej i rynkowej wartości działek gruntowych polskiej ludności. Stowarzyszenie podało, że nie posiada środków trwałych, a w piśmie procesowym z 23 kwietnia 2018 r. wskazało, że nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nie otrzymuje żadnych darowizn, spadków, zapisów, dotacji, nie korzysta ze środków ofiarności publicznej, nie prowadzi wobec powyższych księgi rachunkowej. Postanowieniem z dnia 16 maja 2018 r., starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił wnioskującemu Stowarzyszeniu prawa pomocy w żądanym zakresie. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie referendarz podniósł, że okoliczność, iż stroną skarżącą jest stowarzyszenie zwykłe, nie może prowadzić do pewnego rodzaju uprzywilejowania go, w stosunku do innych podmiotów występujących ze skargą do sądu administracyjnego. Referendarz zwrócił uwagę na treść art. 42 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r. poz. 210, z późn. zm.), który określa, że stowarzyszenie zwykłe wprawdzie nie może prowadzić działalności gospodarczej (art. 42 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy), ale może przyjmować darowizny, spadki, zapisy, uzyskiwać dochody z majątku stowarzyszenia i ofiarności publicznej oraz otrzymywać dotacje (art. 42 ust. 2 i 3 ww. ustawy). Stąd – w ocenie referendarza - uprawniony jest wniosek, że stowarzyszenie zwykłe nie jest pozbawione jakiegokolwiek źródła finansowania. Uzasadniał referendarz, że Stowarzyszenie wprawdzie wskazało, że nie posiada żadnego majątku, ani dochodów z żadnego z wymienionych wyżej źródeł, a jedynym sposobem jego finansowania są składki członkowskie, jednakże ustalenie tych składek w odpowiedniej wysokości oraz możliwość ich wyegzekwowania leży w interesie Stowarzyszenia. Okoliczność natomiast, że działalność Stowarzyszenia jest realizowana społecznie przez jego członków, prowadzi do wniosku, że obciążenia Stowarzyszenia wynikające z kosztów sądowych powinni ponosić właśnie członkowie. Dodatkowo referendarz wskazał, że fakt prowadzenia Stowarzyszenia, jako organizacji prowadzonej na zasadzie wolontariatu, nie oznacza automatycznego zwolnienia go od zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres, której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające, co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Odpis postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, został doręczony skarżącemu Stowarzyszeniu do rąk upoważnionej osoby – w dniu 24 maja 2018 r., co obrazuje pocztowe zwrotne potwierdzenie odbioru, por.: k-90 akt sądowych). Przesyłką pocztową nadaną w dniu 28 maja 2018 r. (data stempla), skarżące Stowarzyszenie złożyło sprzeciw od zapadłego orzeczenia referendarza sądowego z dnia 16 maja 2018 r. W sprzeciwie tym Stowarzyszenie podniosło, że odmowa zwolnienia od kosztów sądowych i jednocześnie okoliczność, że Stowarzyszenie nie posiada środków finansowych na pokrycie opłat procesu, spowoduje w istocie odrzucenie skargi przez Sąd. Konsekwencją powyższego będzie – w ocenie składającego sprzeciw, że uprawomocnią się akty prawne szkodzące zdrowiu i życiu lokalnej ludności. Na poparcie stanowiska w zakresie szkodliwości planowanej inwestycji, skarżące Stowarzyszenie przedstawiło szeroką argumentację, powołującą się na opinie i stanowiska różnego rodzaju podmiotów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.) - zwana dalej jako: "P.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Odpis postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy został doręczony skarżącemu Stowarzyszeniu w dniu 24 maja 2018 r., zaś sprzeciw został wniesiony w dniu 28 maja 2018 r., to zachowany został ustawowo termin do skutecznego wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza. Odnosząc się do zarzutów wniesionego sprzeciwu, w pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W przekonaniu Sądu, rozstrzygnięcie starszego referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy i zaprezentowana na jego poparcie argumentacja zasługują na uwzględnienie. Sąd, dokonując ponownej oceny wniosku nie widzi podstaw prawnych do zmiany zaskarżonego postanowienia i w rezultacie przerzucania ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, a to poprzez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych. Przede wszystkim zauważyć należy, że według § 18 Regulaminu działalności Stowarzyszenia A (nr [...] z dnia 20 maja 2016 r., por.: k-62 verte akt sądowych), Stowarzyszenie środki na swoją działalność uzyskuje ze składek członkowskich. Z faktu, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit, a jego członkowie – jak twierdzi w skarżący - działają pro publico bono, ponosząc z tego tytułu bliżej nieokreślone koszty, nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie obranej działalności, w tym na prowadzenie sporów sądowych. Dostrzec bowiem należy, że ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r. poz. 210, ze zm.) w art. 42 ust. 2 i 3 przewiduje stosowne instrumenty prawne w tym zakresie. Zauważyć trzeba, że każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony i działa na zasadzie non profit, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. Opłacanie składek przez członków stowarzyszenia należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów, czy też ustala składki na bardzo niskim poziomie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa (por. postanowienia NSA: z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 321/08; z dnia 22 stycznia 2009r., sygn. II OZ 22/09; z dnia 30 września 2009r., sygn. akt II OZ 801/09 – wszystkie na CBOSA). Innymi słowy, dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, zgodnie z którą stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 28 października 2010 r., sygn. akt II OZ 1076/10 - CBOSA). Zdaniem Sądu, z powyższego obowiązku nie zwalnia podnoszona przez Stowarzyszenie okoliczność, że składa się ono z ośmiu osób, przy czym część z nich to emeryci oraz renciści i tylko trzy osoby są czynne zawodowo. Fakt uzyskiwania bowiem przez członków stowarzyszenia świadczeń z tytułu emerytury i renty nie może powodować zwolnienia jego członków z obowiązku opłacenia składek członkowskich w wysokości umożliwiającej możliwość uczestniczenia w postępowaniach sądowych. Działający w stowarzyszeniu członkowie winni mieć świadomość konieczności finansowego zasilenia funduszy stowarzyszenia przez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej możliwość uczestniczenia w ewentualnych postępowaniach sądowych. Poza tym skarżące stowarzyszenie powinno przewidzieć skutki swojej działalności, tak aby zapewnić odpowiednie środki finansowe na prowadzenie swojej działalności statutowej, w tym np. przez zwiększenie ilości członków lub przez zwiększenie wysokości składek członkowskich. Jednocześnie podkreślić trzeba, że bez większego wpływu na treść rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy pozostaje zakres i znaczenie dla lokalnej społeczności szeroko opisanej w sprzeciwie działalności Stowarzyszenia. Jedynymi przesłankami warunkującymi przyznanie prawa pomocy są przesłanki materialne określone w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym (a zatem wnioskowanym przez Stowarzyszenie) - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skarżące Stowarzyszenie tych kryteriów nie spełniło. Odnosząc się do podnoszonej przez Stowarzyszenie argumentacji co do ograniczenia prawa do sądu, stwierdzić należy, że nie zasługuje na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (tak w: postanowieniu NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10 - CBOSA). Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji (por. postanowienia NSA z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07; z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09; z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 - CBOSA). W przywołanych okolicznościach nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca Stowarzyszeniu zgromadzenie odpowiednich środków finansowych. Organizacja, która sama rezygnuje ze źródeł finansowania, pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, naraża się na odmowę udzielenia prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie obranej działalności (por. m.in.: postanowienie NSA z dnia 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). W związku z powyższym Sąd stwierdził, że zaskarżone postanowienie odpowiada przesłankom z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. i wobec tego, działając na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a., utrzymał w mocy postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 16 maja 2018 r.