II SA/Op 269/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi I. P. na decyzję Opolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Opolu z dnia 25 marca 2016 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przeprowadzenia robót budowlanych wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżąca I. P. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Opolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Opolu z dnia 25 marca 2016 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przeprowadzenia robót budowlanych. W związku z tym na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 27 maja 2016 r., skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł. Wezwanie to skarżąca odebrała osobiście w dniu 6 czerwca 2016 r. Odpowiadając na nie złożyła w dniu 10 czerwca 2016 r. (data stempla pocztowego) na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Wskazała w nim, że nie wykonuje pracy zawodowej i nie osiąga żadnego wynagrodzenia. Emerytura męża nie pokrywa miesięcznych wydatków. Sytuacja ekonomiczna rodziny jest trudna z powodu finansowania córce czesnego w Wyższej Szkole Bankowej we [...]. Mąż jest emerytem w wieku [...] lat, pobiera emeryturę w wysokości miesięcznej netto 3100 zł. Skarżąca w uzasadnieniu wniosku napisała, że ma na utrzymaniu [...] zwierząt, w tym [...] przygarniętych z ulicy. Skarżąca ma odrębny majątek w postaci akcji, ich wartość od 2015 r., spadła o 50 %, kurs akcji spadł z kwoty 5,34 zł do kwoty 2,56 zł, i nadal się obniża, dlatego mimo pilnych wydatków, nie dokonuje ich sprzedaży. Papiery odziedziczyła w 2001 r. i stanowią dla niej zabezpieczenie do czasu uzyskania w 2019 r. własnego świadczenia emerytalnego. Kwota na rachunku bankowym w wysokości 1 tys. zł przeznaczona jest na trwający od 2007 r. remont domu, tj. naprawę podłóg lub na specjalistyczne badania kota chorego na [...]. Skarżąca podkreśliła, że jedyny dochód jej rodziny stanowi emerytura męża, a dodatkowy wydatek w postaci kosztów sądowych jest wysiłkiem ponad jej obecne możliwości finansowe. Skarżąca wskazała, że ma majątek w postaci połowy domu o powierzchni [...] m2 o wartości 250 tys. zł, grunt rolny o powierzchni [...] ha, tj. sad za domem w granicach zamieszkiwanej nieruchomości, oszczędności wartości 1 tys. zł, akcje Skarbu Państwa o wartości 8 tys. zł, samochód terenowy [...] z 2002 r. o wartości 8 tys. zł (współwłasność), kilkuletnią lokatę pieniężną o wartości 25 tys. zł, stanowiącą majątek odrębny. Skarżąca załączyła - odręcznie dokonany na kartce - spis miesięcznych wydatków. Łączną ich sumę wskazała na kwotę 3430 zł, wyjaśniła, że przy prowadzeniu gospodarstwa domowego wykorzystywana jest karta kredytowa, ponieważ budżet się nie bilansuje. Skarżąca podała część wydatków w ujęciu zarówno rocznym, jak i miesięcznym. Należą do nich następujące wydatki, przy czym pierwsza podawana kwota jest to wydatek roczny, druga wydatek miesięczny, na opał – eko-groszek 6000 zł/. 500 zł, drewno kominkowe 300 zł/ 25 zł, podatek od nieruchomości 480 zł/ 40 zł, ubezpieczenie domu 200 zł/ 17 zł, kontrola instalacji 130 zł/ 11 zł, ubezpieczenie auta 380 zł/ 32 zł, czesne za studia 4000 zł/ 333 zł. Wydatki miesięczne wynoszą: żywność, środki czystości 1000 zł, utrzymanie zwierząt 600 zł, paliwo do auta 80 zł, energia elektryczna 170 zł, gaz 80 zł, telefon i Internet 100 zł, opłata TV 22 zł, śmieci 70 zł, woda 80 zł, ubezpieczenie w A 200 zł. Działając na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718), zwanej dalej "P.p.s.a." należało rozważyć, czy skarżąca spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych w całości, czyli w zakresie częściowym. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia tej regulacji, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o jego przyznanie. Strona zobligowana jest zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast zobowiązany jest podać powody, dla których uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy, z jednej strony, uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, ocenić jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody i posiadany majątek. Dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącej pod względem wyżej podanych przesłanek ustawowych, orzekający biorąc pod uwagę dane zawarte we wniosku i nadesłanym spisie wydatków, uznał, że nie spełnia ona przesłanek przyznania jej prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, nawet w częściowym. Ocena sytuacji materialnej skarżącej prowadzi bowiem do stwierdzenia, że jest ona w stanie ponieść koszty postępowania bez spowodowania zachwiania w zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb życiowych. Wyjaśniając powyższą ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni, przede wszystkim należy wskazać, że ona sama jest osobą nie pracującą, nie osiąga żadnego dochodu, ale stały, comiesięczny dochód netto w kwocie 3100 zł ma jej mąż. Jednocześnie, pomimo deklarowania braku dochodu, skarżąca wskazała, że posiada oszczędności na koncie bankowym wynoszące 1000 zł, a także ma akcje Skarbu Państwa o wartości ok. 8 tys. zł, oraz oszczędności na kilkuletniej lokacie bankowej wynoszące 25 tys. zł. Według natomiast przyjmowanych w orzecznictwie poglądów, podzielanych przez referendarza sądowego, zwanego dalej też "orzekającym", jak przykładowo wyrażonego w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 26 maja 2010 r., sygn. akt I SO/Sz 1/10, dostępne Lex nr 620345; "Jeśli ponoszone uzasadnione wydatki konsumują wskazane dochody, wnioskodawca nie posiada oszczędności, nie dysponuje majątkiem, którym mógłby swobodnie dysponować oraz nie może podjąć pracy zwiększającej dochody, to sytuacja ta uzasadnia uwzględnienie wniosku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a." Biorąc natomiast pod uwagę, kolejne zbieżne z poglądami orzekającego, orzeczenie sądowowadministracyjne, jak postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt I SA/Bk 605/10, dostępne Lex nr 1095750; stanowiące, że "Aktualna linia orzecznictwa sądów administracyjnych w zakresie prawa pomocy uznaje fakt posiadania zgromadzonych oszczędności za negatywną przesłankę przyznania tego prawa (głównie w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych), jednak wyjątkowe okoliczności pozwalają na odstępstwo od tej reguły." Za wyjątkowe okoliczności natomiast, pomimo posiadania przez skarżącego znacznych środków na rachunkach bankowych, pochodzących głównie z odszkodowań, uznano fakt, że on sam nie chodzi, z trudem siedzi w wózku inwalidzkim, występuje u niego uszkodzenie rdzenia kręgowego, ma znaczny stopień niepełnosprawności, 100 % uszczerbku na zdrowiu, wymaga stałej opieki osób trzecich, poprawa zdrowia wymaga kosztownych zabiegów operacyjnych oraz rehabilitacji. W postanowieniu natomiast z dnia 15 września 2010 r., sygn. akt II FZ 430/10, Lex nr 742485, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "1. Prawo pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Brak środków finansowych nie może stanowić bariery uniemożliwiającej stronie dochodzenie swoich praw przed sądem. 2. Rozstrzygające znaczenie w toku rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów. Posiadanie majątku, w szczególności oszczędności i nieruchomości, wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych." W tym miejscu przychodzi także wyjaśnić, że jednym z głównych elementów mających wpływ na stwierdzenie spełnienia przez skarżącą przesłanki przyznania prawa pomocy jest również określenie rozmiaru obciążenia finansowego ciążącego na niej w związku z postępowaniem. Koszty sądowe, jakie obecnie obowiązana jest ponieść skarżąca, to wpis sądowy od skargi, stosownie § 2 ust 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193, z późn. zm.), zwanego dalej "rozporządzeniem", wynosi on 500 zł. Ewentualne dalsze koszty postępowania, jakie mogą powstać dla skarżącej to 100 zł opłaty kancelaryjnej za wydanie wyroku wraz z uzasadnieniem oraz wpis od skargi kasacyjnej wynoszący połowę wpisu od skargi, nie mniej jednak niż 100 zł - jak stanowi § 3 rozporządzenia - czyli w tym wypadku byłaby to kwota 250 zł. Łącznie zatem koszty sądowe, jakie mogą obciążać skarżącą w sprawie to kwota 850 zł. Biorąc, zatem pod uwagę już same oszczędności znajdujące się na koncie bankowym skarżącej w kwocie 1000 zł, są one w ocenie orzekającego wystarczające, a nawet przewyższające kwotę potrzebną na opłacenie kosztów postępowania, na które składają się koszty sądowe i koszty wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru (art. 205 § 1 i 2 P.p.s.a.). Dodatkowo należy zauważyć, że skarżąca posiada także oszczędności na lokacie bankowej w wysokości 25 tys. zł oraz akcje Skarbu Państwa w kwocie ok. 8 tys. zł. Łącznie stan jej aktualnych oszczędności wykazanych przez skarżącą wynosi ok. 34000 zł. W tej sytuacji orzekający nie wezwał skarżącej do złożenia dodatkowego oświadczenia, ani dodatkowych dokumentów źródłowych w celu wyjaśnienia wysokości aktualnych dochodów jej męża, ewentualnych dochodów jej córki, np. z tytułu stypendium, a także czy sama skarżąca jest osobą, która nie może podjąć zajęcia zarobkowego, chociażby dorywczego, a także czy w istocie posiada ona obligacje Skarbu Państwa, czy też akcje spółki Skarbu Państwa, w trybie zezwalającego na takie działanie art. 255 P.p.s.a. Uznał bowiem, że biorąc pod uwagę obowiązujące w zakresie prawa pomocy orzecznictwo sądów administracyjnych, pomimo braku bilansowania się dochodów zadeklarowanych przez skarżącą z wydatkami, sam fakt posiadania przez nią oszczędności na koncie bankowym i majątku nieruchomego w postaci połowy domu i własności nieruchomości rolnej, stanowiącej sad, przemawia przeciwko przyznaniu jej prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Jak bowiem przykładowo wskazano w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2009 r., sygn. akt II FZ 119/09, Lex nr 575338, "Deklarowanie przez skarżącego, że nie uzyskuje dochodów (względnie, że uzyskuje je w minimalnej wysokości) nie jest wystarczającą przesłanką do uznania, że pokrycie pełnych kosztów procesu grozi uszczerbkiem koniecznego utrzymania dla niego lub jego rodziny (...). Oczywiste znaczenie dla sytuacji majątkowej skarżącego ma także fakt, że jest on właścicielem nieruchomości." Jak zatem wskazano już wyżej, skarżąca posiada także majątek, w postaci sadu, mogący przynosić jej potencjalne pożytki. Zgodnie bowiem z poglądami wyrażonymi orzecznictwie sądowoadministracyjnym, strona która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie, a to, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nie przynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GZ 176/13, Lex nr 1310098, z dnia 5 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 222/13, Lex nr 1296872, z dnia 9 lipca 2014 r., sygn. akt II OZ 668/14, Lex nr 1495321). Ponadto - według przyjętego w sprawach w przedmiocie prawa pomocy orzecznictwa sądów administracyjnych – skarżący powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Przykładowo w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 39/15, Lex nr 164059, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "Koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania." W innym postanowieniu z dnia 20 sierpnia 2014 r., sygn. akt II GZ 433/14, Lex nr 1502228, Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się w ten sam sposób, że: "Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest, że strona – ze względu na swój stan majątkowy – nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowym i wydatkami." Skarżąca wykazała, że wydatki co miesięczne wydatki jej rodziny przewyższają posiadane środki finansowe, jednocześnie wśród wymienionych wydatków znalazły się takie, które trudno uznać za koszty niezbędne życiowo. Należy do nich ubezpieczenie na życie w A w kwocie 200 zł miesięcznie, które jest ubezpieczeniem dobrowolnym, czy rachunek 100 zł, między innymi za Internet. Orzekający nie twierdzi, że są to wydatki zbytkowne, ale jednocześnie nie można ich uznać za życiowo konieczne. W tym miejscu należy też wyjaśnić, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych (patrz. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 405/13, Lex nr 1319088). Przychodzi więc końcowo wyjaśnić, że do wyboru skarżącej należy, czy woli utrzymywać oszczędności, przykładowo na kilkuletniej lokacie bankowej w wysokości 25000 zł, czy też wszystkie akcje Skarbu Państwa i bilansować wydatki poprzez korzystanie z karty kredytowej, ale świetle wyżej powołanego orzecznictwa, nie sposób byłoby uzasadnić stanowisko, że zasługuje ona na zwolnienie od kosztów sądowych. Uwzględnienie żądania skarżącej sprowadzałoby się bowiem do sytuacji, że chroniłaby ona swój majątek prywatny kosztem dofinansowywania jej z budżetu państwa. Kwestia ta była już wielokrotnie omawiana w orzecznictwie sądowym, którego poglądy orzekający podziela. Przykładem takiego orzeczenia jest postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 114/14, Lex nr 1450399, gdzie Sąd ten stwierdził, że: "1. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. 2. Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli - zależnie od sytuacji - w zakresie całkowitym bądź też częściowym. 3. Strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych - preferencyjnie traktując inne zobowiązania - nie może prawnie skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami." Inne podobne orzeczenie ro postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 marca 2014 r., sygn. akt II FZ 247/14, Lex nr 1485468, gdzie w tezie 1 orzeczenia Sąd ten stwierdził, że "Stosując prawo pomocy nie można chronić, czy też zwiększać majaku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia." Sytuacja materialna wnioskodawczyni nie uprawnia jej, zatem w ocenie orzekającego do przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, ma ona, bowiem obecnie wystarczające środki finansowe w postaci posiadanych oszczędności zezwalające na pokrycie przez nią pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego jej i jej rodziny. W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono, jak w sentencji.