II SA/Op 35/16

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi R. Ł. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 16 listopada 2015 r. nr [...], w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący R. Ł., reprezentowany przez ojca A. Ł., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 16 listopada 2016 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. A. Ł. - pełnomocnik skarżącego, działając w imieniu własnym, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy pełnomocnik umieścił dane dotyczące swojej sytuacji finansowo – majątkowej. Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2016 r. referendarz sądowy, zwany też dalej "orzekającym" oddalił wniosek pełnomocnika skarżącego o przyznanie prawa pomocy, jako złożony przez osobę nieuprawnioną. W dniu 13 kwietnia 2016 r. pełnomocnik skarżącego złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, ale tym razem w imieniu swojego mocodawcy. Przedstawił w nim sytuacje majątkową skarżącego i wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. poprzez ustanowienie radcy prawnego i całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek strona skarżąca wskazała, że stan prawny przedstawiony w zaskarżanych przez nią aktach prawnych jest skomplikowany, a zarówno skarżącego, jak i jego pełnomocnik nie mają wykształcenia prawniczego. Pełnomocnik skarżącego wskazał też, że powodem, dla którego wnosi o przyznanie skarżącemu prawa pomocy są jego niskie dochody. Przedstawiając sytuację materialną skarżącego, wyjaśnił, że jest on kawalerem prowadzącym samodzielnie gospodarstwo domowe, ma majątek w postaci współwłasności z matka i ojcem trzech mieszkań o powierzchni i wartości odpowiednio [...] m2 – ok. 100 tys. zł, [...] m2 – ok. 150 tys. zł, [...] m2 – ok. 180 tys. zł, a także w postaci nieruchomości rolnych. Nieruchomości rolne są następujące: [...] ha ugorów w [...] pow. [...], [...] ha lasu w [...] pow. [...], [...] ha ugór w [...] pow. [...]. Ponadto skarżący ma oszczędności na koncie bankowym w kwocie około 15 tys. zł, oraz samochód marki [...] z 2002 r. o wartości ok. 5000 zł. Skarżący jest z zawodu [...] i jego dochody są uzależnione od ilości kontraktów na wykonanie koncertów i recitali, średnio miesięcznie wynoszą netto około 1300 zł. Skarżący wskazał, że obciążają go następujące wydatki: opłata za energię elektryczną 200 zł miesięcznie, ubezpieczenie majątku ok. 1800 zł rocznie, opłata za wywóz śmieci 60 zł miesięcznie, podatki od nieruchomości ok. 1900 zł rocznie, koszty leczenia około 100 zł miesięcznie. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.), zwanej dalej "P.p.s.a." należało rozważyć, czy skarżący spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu i zwolnienie od kosztów sądowych, czyli w całości. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia tej regulacji, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o jego przyznanie. Strona zobligowana jest zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast zobowiązany jest podać powody, dla których uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy, z jednej strony, uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, ocenić jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody i posiadany majątek. Dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego pod względem wyżej podanych przesłanek ustawowych, orzekający biorąc pod uwagę dane zawarte we wniosku uznał, że nie spełnia on przesłanek przyznania mu prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, czy to całkowitym, czy chociażby częściowym. Ocena sytuacji materialnej skarżącego prowadzi bowiem do stwierdzenia, że jest on w stanie ponieść koszty postępowania bez spowodowania zachwiania w zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb życiowych, a tym bardziej nie wskazuje na to, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przede wszystkim należy wskazać, że skarżący osiąga dochód, wprawdzie podaje on, że nie jego kwota nie jest wysoka, gdyż wynosi ok. 1300 zł, a zatem kształtuje się na poziomie zbliżonym do ustalonej na rok 2016 r. kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę, wynoszącej 1355 zł netto. Jednocześnie pomimo deklarowania niewysokiego dochodu, skarżący wskazał, że posiada oszczędności na koncie bankowym wynoszące ok. 15000 zł, Według natomiast przyjmowanych w orzecznictwie poglądów, podzielanych przez orzekającego, jak przykładowo wyrażonego w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 26 maja 2010 r., sygn. akt I SO/Sz 1/10, dostępne System Informacji Prawnej Lex nr 620345; "Jeśli ponoszone uzasadnione wydatki konsumują wskazane dochody, wnioskodawca nie posiada oszczędności, nie dysponuje majątkiem, którym mógłby swobodnie dysponować oraz nie może podjąć pracy zwiększającej dochody, to sytuacja ta uzasadnia uwzględnienie wniosku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a." Wnioskodawca wskazał we wniosku, że ma na rachunku bankowym znaczną kwotę pieniędzy ok. 15000 zł. Biorąc natomiast pod uwagę, kolejne zbieżne z poglądami orzekającego, orzeczenie sądowowadministracyjne, jak postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt I SA/Bk 605/10, dostępne System Informacji Prawnej Lex nr 1095750; stanowiące, że "Aktualna linia orzecznictwa sądów administracyjnych w zakresie prawa pomocy uznaje fakt posiadania zgromadzonych oszczędności za negatywną przesłankę przyznania tego prawa (głównie w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych), jednak wyjątkowe okoliczności pozwalają na odstępstwo od tej reguły." Za wyjątkowe okoliczności natomiast, pomimo posiadania przez skarżącego znacznych środków na rachunkach bankowych, pochodzących głównie z odszkodowań, uznano fakt, że on sam nie chodzi, z trudem siedzi w wózku inwalidzkim, występuje u niego uszkodzenie rdzenia kręgowego, ma znaczny stopień niepełnosprawności, 100 % uszczerbku na zdrowiu, wymaga stałej opieki osób trzecich, poprawa zdrowia wymaga kosztownych zabiegów operacyjnych oraz rehabilitacji. W tej sytuacji orzekający nie wezwał skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia, ani dodatkowych dokumentów źródłowych w celu wyjaśnienia wysokości jego dochodów, w trybie zezwalającego na takie działanie art. 255 P.p.s.a. Uznał bowiem, że biorąc pod uwagę obowiązujące w zakresie prawa pomocy orzecznictwo sądów administracyjnych, pomimo niskich dochodów zadeklarowanych przez skarżącego, sam fakt posiadania przez niego oszczędności na koncie bankowym i majątku nieruchomego w postaci współwłasności mieszkań i własności ziemi rolnej, przemawia przeciwko przyznaniu mu prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Jak bowiem przykładowo wskazano w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2009 r., sygn. akt II FZ 119/09, Lex nr 575338, "Deklarowanie przez skarżącego, że nie uzyskuje dochodów (względnie, że uzyskuje je w minimalnej wysokości) nie jest wystarczającą przesłanką do uznania, że pokrycie pełnych kosztów procesu grozi uszczerbkiem koniecznego utrzymania dla niego lub jego rodziny (...). Oczywiste znaczenie dla sytuacji majątkowej skarżącego ma także fakt, że jest on właścicielem nieruchomości." W postanowieniu natomiast z dnia 15 września 2010 r., sygn. akt II FZ 430/10, Lex nr 742485, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "1. Prawo pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Brak środków finansowych nie może stanowić bariery uniemożliwiającej stronie dochodzenie swoich praw przed sądem. 2. Rozstrzygające znaczenie w toku rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów. Posiadanie majątku, w szczególności oszczędności i nieruchomości, wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych." Skarżący natomiast wskazał, że poza oszczędnościami, ma trzy mieszkania we współwłasności z rodzicami. Zakładając, więc nawet, że w jednym z nich zamieszkuje on sam, w drugim rodzice, to jest jeszcze trzecie mieszkanie, które może stanowić, np. przedmiot wynajmu i źródło dochodów z tego tytułu. Skarżący posiada także majątek, w postaci gospodarstwa rolnego, mogący przynosić mu potencjalne pożytki. Zgodnie bowiem z poglądami wyrażonymi w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, strona która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie, a to, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nie przynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GZ 176/13, Lex nr 1310098, z dnia 5 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 222/13, Lex nr 1296872, z dnia 9 lipca 2014 r., sygn. akt II OZ 668/14, Lex nr 1495321). W tym miejscu przychodzi także wyjaśnić, że jednym z głównych elementów mających wpływ na stwierdzenie spełnienia przez skarżącego przesłanki przyznania prawa pomocy jest również określenie rozmiaru obciążenia finansowego ciążącego na nim w związku z dalszym postępowaniem. Koszty sądowe, jakie obecnie obowiązany jest ponieść skarżący, to wpis od skargi, stosownie § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193, z późn. zm.), zwanego dalej "rozporządzeniem", na podstawie którego wpis stosunkowy zależy od wysokości należności pieniężnej objętej zaskarżonym aktem i wynosi odpowiednio do 10000 zł – 4% wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej jednak niż 100 zł. Wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi w sprawie 3931, 16 zł (patrz. strona 5 zaskarżonej decyzji) stosownie do art. 215 § 2 P.p.s.a. oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia zaokrągla się wzwyż do pełnych złotych, czyli do kwoty 3932 zł, a 4 % z tej kwoty to 157, 28 zł. Przepis art. 219 § 2 zd. 2 P.p.s.a. nakazuje z kolei zaokrąglać końcówki opłat wzwyż do pełnych złotych, należny wpis od skargi zatem wynosi w sprawie 158 zł. Wpis ten strona skarżąca już uiściła w dniu 8 lutego 2016 r. (k. 32 akt sąd.). Ewentualne zatem dalsze koszty postępowania, jakie mogą powstać dla skarżącego to 100 zł opłaty kancelaryjnej za wydanie wyroku wraz z uzasadnieniem oraz wpis od skargi kasacyjnej wynoszący połowę wpisu od skargi, nie mniej jednak niż 100 zł - jak stanowi § 3 rozporządzenia - czyli w tym wypadku byłaby to kwota 100 zł. Łącznie zatem koszty sądowe, jakie mogą obciążać skarżącego w sprawie to 200 zł. Wymagany bowiem na chwilę obecną wpis sądowy od skargi w kwocie 158 zł został już uiszczony, a zwolnienie od kosztów sądowych nie ma mocy wstecznej, a zatem nie może obejmować już uiszczonego wpisu od skargi (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 września 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 791/2006, System Informacji Prawnej Lex nr 234889), wniosek jest skuteczny od chwili jego wniesienia, nie obejmuje on natomiast zwolnienia od kosztów sądowych, do uiszczenia których strona obowiązana jest przed jego złożeniem (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 2004 r., FZ 125/04, niepubl, i T. Woś (w):, Hanna Knysiak - Molczyk, Marta Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis-Nexis, Warszawa 2005, str. 627). Biorąc, zatem pod uwagę już same oszczędności wykazanie przez skarżącego w kwocie 15000 zł, są one w ocenie orzekającego wystarczające, a nawet znacznie przewyższające kwotę potrzebną na opłacenie kosztów postępowania, na które składają się koszty sądowe i koszty wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru (art. 205 § 1 i 2 P.p.s.a.). Wskazane natomiast w uzasadnieniu wniosku: skomplikowany stan prawny sprawy i brak wykształcenia prawniczego skarżącego oraz jego pełnomocnika, nie stanowią przesłanek przyznania prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przesłanki te zostały, bowiem opisane w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., jak wynika z treści tego przepisu jedynym kryterium przyznania prawa pomocy jest w postępowaniu przed sądami administracyjnymi kryterium majątkowe, względnie, określane, jako kryterium finansowe. Powyższe zostało także ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, jak przykładowo w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt II OZ 1028/14, Lex nr 1530792, gdzie stwierdzono, że: "Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Z konstrukcji art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę." W postanowieniu z dnia 9 stycznia 2015 r., sygn. akt II GZ 887/14, Lex nr 1634806, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że: "Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe." W tym miejscu należy też wyjaśnić, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych (patrz. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 405/13, Lex nr 1319088). Sytuacja materialna wnioskodawcy nie uprawnia go, zatem w ocenie orzekającego do przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, ma on, bowiem wystarczające środki finansowe i majątek nieruchomy, zezwalający na pokrycie przez niego pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku jego utrzymania koniecznego. W związku z powyższym na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono, jak w sentencji.