I SA/Po 1274/15

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A w P o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A w P na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie określenia kwoty z tytułu dotacji wykorzystanej niezgodnie z przeznaczeniem do zwrotu do budżetu postanawia: oddalić wniosek. A (dalej jako: "Stowarzyszenie", "skarżący") pismem z dnia [...] wniosło skargę do tut. Sądu na wskazaną w sentencji postanowienia decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Następnie złożyło sporządzony w dniu [...] na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie podało, że nie ma żadnych pracowników, nie ma żadnych członków z wykształceniem prawniczym, nie ma żadnych dochodów poza dotacjami celowymi w tym uzyskiwanymi z budżetu przeznaczanymi na konkretne zadania (projekty) statutowe, nie ma środków na uiszczenie wpisu sądowego, ustanowienie pełnomocnika procesowego, przy czym złożoność prawna sprawy uniemożliwia prawidłowe prowadzenie sprawy bez wsparcia specjalisty. Ze złożonych oświadczeń wynika, że Stowarzyszenie nie posiada kapitału zakładowego i majątku. Środki na koncie na dzień złożenia skargi wynosiły [...] i pochodziły wyłącznie z dotacji i darowizn celowych na działalność statutową. Stowarzyszenie nie posiada środków trwałych. Zysk za ostatni rok wyniósł [...] (z uwzględnieniem straty za lata poprzednie). Stowarzyszenie podało, że stan rachunku bankowego na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosi [...]. Stowarzyszenie zaznaczyło, że rzeczywisty stan środków podano w skardze z dnia [...] i wynosił on wtedy [...]. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie w odpowiedzi z dnia [...] oświadczyło, że posiada jeden rachunek bankowy, nie posiada żadnych lokat bankowych. Stowarzyszenie nie zatrudnia żadnych pracowników na umowy o pracę. Jedyną formą zatrudnienia są umowy związane z projektami artystów, menedżerów i specjalistów. Pracownicy są wynagradzani z dotacji celowych przyznanych i pozyskanych na potrzeby danego projektu. Ich wynagrodzenie z reguły nie przekracza [...] za czas trwania projektu. Są to przeważnie honoraria autorskie za prelekcję, recital itp. Koszty tych wynagrodzeń są kalkulowane w budżetach projektów i zgodnie z nimi są wydawane. Nikt nie otrzymuje miesięcznych wynagrodzeń. Również członkowie i Prezes Zarządu swoje funkcje od [...] lat pełnią społecznie bez żadnych wynagrodzeń, diet, czy innych form uposażenia. Stowarzyszenie wskazało, że miesięczne koszty utrzymania pomieszczeń to energia cieplna, koszt zimnej i ciepłej wody, koszty telefonów, energii elektrycznej i Internetu. Wahają się one w zależności od sezonu zimowego od [...] do [...]. Stowarzyszenie wyjaśniło, że ma bardzo dobre relacje z właścicielem obiektu, który elastycznie stosuje fakturowanie tych kosztów do możliwości pozyskania dotacji od projektodawców lub darczyńców. Z oświadczenia wynika, że Stowarzyszenie stara się tak rozliczać budżety projektów, aby w nich znaczącą część tych kosztów rozliczyć. Księgowość prowadzona jest społecznie. Księgowość związaną z projektami prowadzi menedżer projektów, a księgowość ogólną Stowarzyszenia prowadzą za darmo wolontariusze. Stowarzyszenie nie korzysta z odpłatnej pomocy prawnej, korzysta doraźnie z punków bezpłatnej pomocy prawnej oraz wiedzy z Internetu. Z oświadczenia wynika, że Stowarzyszenie aktualnie liczy [...] udokumentowanych członków wg listy z ostatniego Walnego Zgromadzenia. Podobnie jak w innych organizacjach pozarządowych sprawa członkostwa jest płynna. Ponieważ Stowarzyszenie oczekuje zaangażowania społecznego – bez gwarancji jakiejkolwiek możliwości wynagradzania, członkowie także skupiają się nad konkretnymi projektami, które ich interesują, natomiast przestrzeganie formalnych rygorów, podobnie jak kłopoty wynikające z obecnej sprawy zniechęcają do formalnego zaangażowania się w życie Stowarzyszenia. Stowarzyszenie wskazało, że przez [...] lat swojego istnienia nie pobierało i nie ma zamiaru pobierać składek z powodów wyżej wymienionych. Dochody Stowarzyszenia stanowią darowizny celowe i granty z wygranych projektów. Stowarzyszenie zaznaczyło, że w większości konkursów musi mieć zagwarantowany jakiś udział własny, aby otrzymać dotację na realizację projektu. Stąd Stowarzyszenie stara się pozyskać darowizny na zagwarantowanie udziału własnego. Do pisma załączono kopie zeznań rocznych podatkowych, z których wynika, że w [...] przychód Stowarzyszenia wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i strata [...], w [...] przychód Stowarzyszenia wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i dochód [...], odpisy bilansów, rachunku zysków i strat, wprowadzenia do sprawozdania finansowego i informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego za [...], wyciąg z rachunku bankowego prowadzonego przez B, z którego wynika, że saldo na dzień [...] wynosiło [...]. Załączono również wykaz środków otrzymanych z dotacji, darowizn i składek członkowskich w okresie od [...] do [...]. W świetle art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy i zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 i § 3 P.p.s.a.). Art. 246 § 2 P.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane : 1) w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z wniosku sporządzonego na urzędowym formularzu wynika, że Stowarzyszenie wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sadowych i ustanowienie adwokata, a zatem wniosek ten należy rozpoznać w oparciu o przesłanki wynikające z art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. W ocenie referendarza sądowego wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Zauważyć należy, że instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Stanowi ona wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu sądowym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (por. J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010r., wyd. LexisNexis, str. 568, postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2009r., sygn. akt II OZ 20/09, z dnia 26 stycznia 2009r. sygn. akt II OZ 28/09, z dnia 16 stycznia 2013r. sygn. akt II OZ 1166/12 publ. na str. internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto zauważyć należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych nałożony przez ustawodawcę na osoby prawne oraz inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej obowiązek wykazania sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy postrzegany jest rygorystycznie, co przejawia się przyjęciem, że stosowanie instytucji prawa pomocy w stosunku do tych podmiotów wymaga - równocześnie z wykazaniem braku niezbędnych środków - także dowiedzenia, że niemożność samodzielnego ponoszenia w ramach kosztów postępowania kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego wynika z przyczyn obiektywnych i nie jest skutkiem zaniechań podmiotów wnioskujących o przyznanie prawa pomocy przy podejmowaniu wszelkich starań w celu zdobycia środków niezbędnych do pokrycia kosztów swojego udziału w sprawie. Przyjęte w orzecznictwie stanowisko uwzględnia treść konstytucyjnego prawa obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, z zaznaczeniem, że Konstytucja nie gwarantuje jednakże wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. W świetle przyjętych założeń ustrojowych uprawnione jest stwierdzenie, że, co do zasady, funkcjonowanie osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej w porządku prawnym znajduje uzasadnienie wówczas, gdy posiadają one zdolność realizacji swoich celów o własnych siłach i w oparciu o własne środki. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje zaś jedynie podmiotom, które nie mogą z powodów od siebie niezależnych pozyskiwać środków koniecznych do realizacji swych celów, a w ich ramach – do prowadzenia postępowania sądowego. Dobrowolnie zaniechanie pozyskiwania tych środków we własnym zakresie wyklucza udzielenie takiej pomocy, także poprzez udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Godzi się także zauważyć, że każde stowarzyszenie zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. Opłacanie składek przez członków stowarzyszenia należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa (por. postanowienia NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 321/08, z dnia 22 stycznia 2009r., sygn. II OZ 22/09, z dnia 30 września 2009r., sygn. akt II OZ 801/09, publ. na str. internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Innymi słowy, dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, zgodnie z którą stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 28 października 2010 r., sygn. akt II OZ 1076/10, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem stwierdzić należy, że każde stowarzyszenie, o niewielkiej nawet liczbie członków, musi brać pod uwagę koszty wiążące się z prowadzeniem działalności, dla której zostało utworzone, a co za tym idzie, podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel np. poprzez podwyższenie wysokości składek do poziomu gwarantującego sfinansowanie działalności, egzekwowania wpłaty składek przez członków, ustalenie wysokości składek członkowskich. Zauważyć również należy, że jeżeli założyciele stowarzyszenia, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie kosztów jego działalności na Skarb Państwa. Odmiennie oceniać należy jedynie te sytuacje, w których stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać (por. post. NSA z 1 grudnia 2009r., sygn. akt II OZ 1056/09, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji, przyznanie stowarzyszeniu prawa pomocy byłoby uzasadnione jedynie w sytuacji, gdyby jego założyciele określili źródła finansowania w wysokości zapewniającej pokrycie kosztów realizacji działalności tego podmiotu, jednak środki finansowe z tych źródeł nie zostałyby pozyskane z uwagi na okoliczności od nich niezależne. W tym miejscu wskazać należy, że A nie wykazała, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów przedmiotowego postępowania, t.j. kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego. Za niewystarczające należy uznać bowiem twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków i że Stowarzyszenie przez [...] lat swego istnienia nie pobierało i nie ma zamiaru pobierać składek członkowskich. Jeżeli bowiem działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania. Stowarzyszenie powinno zatem wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie zebrania składek członkowskich. Ustalenie w odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie stowarzyszenia. Działający w stowarzyszeniu członkowie powinni mieć świadomość konieczności finansowego zasilenia funduszy stowarzyszenia poprzez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej możliwość uczestniczenia w postępowaniach sądowych. Zauważyć trzeba, że w Statucie Stowarzyszenia w § 50 ust. 1 wskazano, że źródłami powstania majątku Stowarzyszenia są m.in. składki członkowskie. Ponadto godzi się zauważyć, że na koniec miesiąca [...] Stowarzyszenie dysponowało kwotą w wysokości [...]. Ponadto z wyciągu z rachunku bankowego wynika, że saldo na koniec poszczególnych miesięcy wynosiło: w [...], w [...], w [...], w [...], w [...], w [...] i jak już wyżej wskazano w [...]. Zatem w ocenie referendarza sądowego Stowarzyszenie jest w stanie ponieść koszty sądowe i koszty zastępstwa procesowego w niniejszej sprawie. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i 2, art. 246 § 2 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.