I SA/Po 1553/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 04 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku RP o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi RP na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące: styczeń i od marca do grudnia 2009 r. postanawia: oddalić wniosek. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia [...] o sygn. akt [...] oddalił skargę RP na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące: styczeń i od marca do grudnia 2009 r. Skarżący, reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] wniósł skargę kasacyjną od w.w wyroku. W skardze kasacyjnej wniósł o udzielenie prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Wskazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania siebie i swojej rodziny. Podniósł, że aktualnie nie uzyskuje żadnego dochodu. Wskazał, że z uwagi na toczące się postępowania karnoskarbowe i ogólną złą koniunkturę na rynku zmuszony został do zamknięcia prowadzonej dotychczas działalności. Skarżący podał, że ma na utrzymaniu dzieci. Wskazał, że obecnie pozostaje z żoną w separacji. Na rzecz swoich dzieci płaci alimenty w wysokości [...] miesięcznie. Nie posiada żadnego innego majątku oprócz [...] oszczędności. Następnie skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że postępowanie UKS, ogólna sytuacja rynkowa spowodowały konieczność likwidacji prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, posiada oszczędności w wysokości [...]. Skarżący oświadczył, że alimenty na dzieci wynoszą: na syna [...], na córkę [...], na córkę [...]. Skarżący podał, że nie uzyskuje dochodów. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego, 2. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za [...] należących do skarżącego, 3. podanie czy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli tak to czy małżonkowie pozostają w separacji sądowej (odpis wyroku), jeżeli małżonkowie nie pozostają w separacji sądowej należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada ona nieruchomości (jakie, jaka jest ich powierzchnia oraz szacunkowa wartość), oszczędności, papiery wartościowe, inne prawa majątkowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, rok produkcji i wartość rynkowa), w jakiej wysokości i na co ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy ma na utrzymaniu inne osoby, należy złożyć odpisy zeznań rocznych podatkowych małżonki za [...], wyciągi z rachunków bankowych żony za [...], jeżeli małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej należy również przedłożyć odpis umowy lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz odpis umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami, 4. podanie czy skarżący posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, 5. podanie czy skarżący posiadał nieruchomości, oszczędności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, czy darował składniki swojego majątku, jeżeli tak to komu i kiedy, należy przedłożyć odpisy umów darowizn, 6. podanie czy skarżący uzyskuje jakiekolwiek dochody (np. z tytułu umowy zlecenia, umowy o dzieło, udziału w spółkach, radach nadzorczych, pełnienia funkcji w spółkach - np. członka zarządu, prokurenta, zbycia udziałów, papierów wartościowych, prac dorywczych, sezonowych itd.), jeżeli tak to kiedy w okresie [...] takie dochody uzyskał, z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, 7. podanie od kiedy skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej (odpis dokumentu o zaprzestaniu jej prowadzenia), jeżeli wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą w [...] należy podać w jakiej wysokości skarżący z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty prowadzenia działalności gospodarczej w w.w okresie, należy przedłożyć podsumowanie z książki przychodów i rozchodów za w.w okres, odpisy deklaracji VAT-7 za okres prowadzenia w [...] działalności gospodarczej, 8. podanie do kogo należy mieszkanie, w którym mieszka skarżący, jeżeli wnioskodawca najmuje mieszkanie należy podać koszty najmu, 9. podanie czy skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna (odpis zaświadczenia), jeżeli nie to dlaczego, 10. podanie czy skarżący posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, jeżeli tak należy podać w jakich spółkach, 11. podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego z rozbiciem na poszczególne wydatki i z jakich środków wnioskodawca je ponosi. Skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że od [...] pozostaje z żoną w separacji sądowej. Skarżący podał, że ma [...] dzieci, na które płaci alimenty w łącznej kwocie [...]. Syn studiuje w systemie dziennym, ma ukończone [...] lat, córki mają w chwili obecnej [...] lat i uczą się. Skarżący podał, że aktualnie nie uzyskuje żadnego dochodu. Z uwagi na toczące się postępowanie karnoskarbowe i złą koniunkturę na rynku w jego branży, został zmuszony do zamknięcia prowadzonej dotychczas działalności gospodarczej. Oszczędności, które zgromadził w wysokości [...] są jego jedynym majątkiem i są przeznaczone na wydatki takie jak: alimenty na dzieci i niezbędne koszty swojego utrzymania, t.j. wynajęcie pokoju, zakup żywności i środków czystości. Skarżący podał, że obecnie poszukuje stałej pracy. Oświadczył, że aktualnie nie posiada pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji, ani nieruchomości i przedmiotów o wartości przekraczających wartość 5.000,- zł. Z oświadczeń skarżącego wynika, że nie złożył zeznania rocznego podatkowego za [...]. Do pisma załączył kserokopię wyroku Sądu Okręgowego z dnia [...] w sprawie o separację. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyznanie prawa pomocy musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości prognozowanych kosztów postępowania oraz możliwości majątkowych i finansowych wnioskodawcy wynika, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania chociażby w części. W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Przykładowe dokumenty źródłowe zostały wymienione w § 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Jednocześnie podkreślić należy, że to przepis art. 255 P.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tych wyjaśnień i dokumentów ("strona jest obowiązana złożyć na wezwanie"). Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnioskodawcy. W pierwszej kolejności wskazać należy, że skarżący w niniejszej sprawie już wcześniej występował z żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W kwestii żądań zwolnienia od kosztów sądowych wypowiadał się starszy referendarz sądowy (k. [...] akt sąd.) i Wojewódzki Sąd Administracyjny (k. [...] akt sąd.). Wobec tego z uwagi na okoliczność, że jest to kolejny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, wskazać należy, że zgodnie z art. 165 P.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do tej kategorii postanowień niekończących postępowania w sprawie należą między innymi postanowienia wydane w przedmiocie prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się, że złożenie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obliguje rozpoznającego ten wniosek do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Rolą rozpoznającego po raz kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy jest bowiem zbadanie, czy strona powołuje się na nowe okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II FZ 957/14, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z informacji przedstawionych przez skarżącego we wniosku z dnia [...] wynika, że skarżący zlikwidował prowadzoną działalność gospodarczą, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, płaci alimenty na dzieci w wysokości [...], nie uzyskuje dochodów, posiada oszczędności w wysokości [...]. We wcześniej złożonym wniosku z dnia [...] skarżący podał, że prowadzi działalność gospodarczą, z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości [...], nie posiada nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, wierzytelności, płaci alimenty na dzieci w wysokości [...], za wynajem lokalu z utrzymaniem przeznacza [...]. Porównując wniosek skarżącego z dnia [...] z poprzednio złożonym wnioskiem zauważyć należy, że wcześniej skarżący podał, że prowadzi działalność gospodarczą i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości [...], nie posiada żadnego majątku oraz oszczędności, aktualnie skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej, nie uzyskuje dochodu, posiada oszczędności w wysokości [...], nie posiada innego majątku. Z uwagi na wątpliwości co do sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego, pomimo iż, jak już wcześniej wskazano, przy rozpoznawaniu kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy przepisy prawa nie obligują do dokonania ponownej oceny sytuacji strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, referendarz sądowy w razie wątpliwości, czy wystąpiły okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowych rozstrzygnięć w przedmiocie prawa pomocy, ma prawo wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych wyjaśnień w celu ustalenia, czy wystąpiły okoliczności w sprawie, a zatem, czy wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. W tym celu pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń i odpisów dokumentów. Z udzielonych przez skarżącego informacji wynika, że skarżący pozostaje z żoną w separacji sądowej, na tę okoliczność skarżący przedłożył kserokopię wyroku Sądu Okręgowego. Wnioskodawca podał, że nie złożył jeszcze zeznania rocznego podatkowego za [...]. Z uwagi na okoliczność, że nie upłynął jeszcze ustawowy termin do złożenia zeznania rocznego podatkowego za [...] referendarz sądowy odstąpił od ponownego wezwania skarżącego do przedłożenia odpisu zeznania rocznego podatkowego za [...]. Skarżący, mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie przedłożył zeznania rocznego podatkowego za [...], nie wyjaśnił nawet czy zeznanie roczne podatkowe za [...] zostało sporządzone i złożone w Urzędzie Skarbowym. Wnioskodawca mimo wezwania nie złożył również wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych, nie wyjaśnił czy rachunki bankowe posiada. Skarżący wskazał, że szuka pracy, nie podał natomiast czy jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, jeżeli nie jest zarejestrowany to nie wyjaśnił dlaczego. Skarżący mimo wezwania nie podał od kiedy nie prowadzi działalności gospodarczej, nie wiadomo zatem czy w [...] z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał przychody, czy poniósł koszty uzyskania przychodów, czy uzyskał dochód, czy poniósł stratę. Wnioskodawca nie wyjaśnił również czy posiadał majątek, czy darował składniki swojego majątku innym osobom, jeżeli tak to komu i kiedy, nie podał do kogo należy mieszkanie, w którym mieszka, jakie z tego tytułu ponosi koszty, nie podał w jakiej wysokości ponosi koszty swojego miesięcznego utrzymania, nie wyjaśnił czy posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej. Z oświadczeń skarżącego wynika, że wnioskodawca posiada oszczędności, z których płaci alimenty na dzieci i z których utrzymuje się, jednakże, jak już wcześniej wskazano, nie podał jaką kwotę przeznacza na swoje miesięczne utrzymanie. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy, gdyż przedłożone przez wnioskodawcę dane są niewystarczające dla przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. W tym miejscu wskazać należy, że skarżący w niniejszej sprawie, pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a., nie wyjaśnił swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania czy to w całości, czy w części obciążają stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 §1 i §2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowiono, jak w sentencji.