I SA/Po 1597/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dominik Mączyński po rozpoznaniu w dniu 12 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Syndyka Masy Upadłości Z. Sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej w K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Syndyka Masy Upadłości Z. Sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej w K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za 2009 r.; postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżąca pismem z dnia 17 lipca 2015 r. wniosła skargę na wymienioną w rubrum niniejszego orzeczenia decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. Do skargi dołączono sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podano, że wnioskodawczyni na mocy postanowienia Sądu Rejonowego Poznań-Stare Miasto w Poznaniu XI Wydział Gospodarczy dla Spraw Upadłościowych i Naprawczych z dnia [...] czerwca 2014 r. o sygn. akt [...] – została postawiona w stan upadłości likwidacyjnej. Syndyk wyjaśnił, że istotą likwidacyjnego postępowania upadłościowego jest sprzedaż majątku upadłego i podział sum na poszczególne fundusze. Zaznaczono jednak przy tym, że na chwile obecną skarżąca nie dysponuje wolnymi środkami umożliwiającymi zapłatę wpisu sądowego od skargi. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że brak możliwości wniesienia skargi spowoduje nieuzasadnione obciążenie jej wyliczonym podatkiem. Natomiast oddalenie wniosku o udzielenie prawa pomocy uniemożliwi skarżącej dochodzenie praw przed Sądem. Syndyk spółki oświadczył przy tym, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych wynosi [...] zł, wartość środków trwałych wynosi [...] zł, a strata za ostatni rok obrotowy według bilansu wynosi [...] zł. Z informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika ponadto, że na rachunku bankowym prowadzonym przez B. S.A. na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku nie znajdowały się jakiekolwiek środki. Skarżąca przedstawiła przy tym wyciąg z rachunku bankowego (k. [...] akt sądowych), z którego wynika, że saldo rachunku wynosi [...] zł, z przedłożonego dokumentu nie wynika przy tym w jakim dniu wyciąg został sporządzony. Skarżąca przedłożyła ponadto bilans na dzień 10 czerwca 2014 r. (k. [...] i [...] akt sądowych) oraz rachunek zysków i strat za okres od 1 stycznia 2014 r. do 10 czerwca 2014 r. (k. [...] akt sądowych). Pismem z dnia 14 września 2015 r. (k. [...] akt sądowych) referendarz sądowy tutejszego Sądu wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez udzielenie odpowiedzi na postawione w omawianym piśmie pytania – w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma. Jak wynika z akt sprawy wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy doręczono skarżącej w dniu 17 września 2015 r. (k. [...] akt sądowych), pomimo to strona skarżąca nie udzieliła odpowiedzi na zadane przez referendarza sądowego pytania. Następnie postanowieniem z dnia 16 października 2015 r. sygn. akt I SA/Po 1597/15 referendarz sądowy tutejszego Sądu oddalił wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie spółki od kosztów sądowych. W uzasadnieniu omawianego postanowienia stwierdzono, że fakt ogłoszenia upadłości w stosunku do spółki w żadnym wypadku nie powoduje konieczności przyznania jej prawa pomocy, chociażby z tego powodu, iż w takiej sytuacji istnieje majątek, który umożliwia prowadzenie postępowania upadłościowego, ponoszenia kosztów z tym związanych oraz spłatę zobowiązań. W ocenie referendarza sądowego, w niniejszej sprawie spółka nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w tym też kontekście wskazano, że skarżąca nie udzieliła odpowiedzi na wystosowane do niej w piśmie z dnia 14 września 2015 r. pytania. W takich okolicznościach brak było zatem możliwości ustalenia, czy wnioskodawczyni spełniała przesłanki do przyznania jej prawa pomocy. Wskazane powyżej postanowienie referendarza tutejszego Sądu zostało doręczone skarżącej w dniu 21 października 2015 r. (k. [...] akt sądowych). Pismem z dnia 28 października 2015 r. skarżąca wniosła sprzeciw od wyżej wskazanego postanowienia wnosząc o jego zmianę i zwolnienie od kosztów wpisu sądowego. W drugiej kolejności wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazano, że istotą postępowania upadłościowego jest likwidacja masy upadłości i zaspokojenie wierzycieli w maksymalnej ilości przy możliwe jak najmniejszych kosztach postępowania upadłościowego. Syndyk wskazał przy tym, że koszty sądowe są zaliczane do pierwszej grupy kosztów postępowania upadłościowego, jednakże nie uzasadnia to jego zdaniem uiszczania kosztów wpisów na poczet przyszłych przychodów, a następnie złożenia wniosku o umorzenie postępowania upadłościowego. Wnioskodawczyni podniosła przy tym, że żaden przepis nie nakłada na wnioskodawcę obowiązku udzielenie odpowiedzi na pytania zadawane przez referendarza. W ocenie strony skarżącej rozstrzygnięcie winno nastąpić na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z postanowieniami znajdującego zastosowanie w sprawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. dalej w skrócie – "p.p.s.a.") w brzmieniu sprzed dnia wejścia w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658) – w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 – publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W kontekście podniesionych w sprzeciwie twierdzeń należy wskazać, że wbrew twierdzeniom strony skarżącej referendarz sądowy miał prawo wezwać skarżącą do złożenia dodatkowych wyjaśnień w celu ustalenia stanu majątkowego i możliwości płatniczych spółki. Stosownie bowiem do postanowień art. 255 p.p.s.a. – jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 (oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy), okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy [tak: postanowienie NSA z 30 sierpnia 2013 r. sygn. akt I FZ 242/13, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Podkreślić w tym kontekście również należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych strony nie są znane, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy [tak: postanowienie NSA z dnia 4 listopada 2014 r. sygn. akt II OZ 1140/14, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Należy ponadto wskazać, że skarżąca wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Skarżąca spółka, w niniejszej sprawie nie udzieliła odpowiedzi na żadne z pytań zawartych w wezwaniu referendarza sądowego z dnia 14 września 2015 r. (k. [...] akt sądowych). W kontekście powyższego zaniechania należy zaznaczyć, że w przypadku, gdy Sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. [tak: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r. sygn. akt II GZ 393/14, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. To strona występująca z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy ponosi ciężar udowodnienia przesłanek uzasadniających udzielenie jej prawa pomocy, a zaniechania w tym względzie każdorazowo obciążają stronę występującą z takim wnioskiem. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że konstrukcja art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania [tak: postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 391/14, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Mając powyższe na uwadze należy wskazać, że strona skarżąca nie udzielając odpowiedzi na postawione przez referendarza sądowego pytania uniemożliwiła ustalenie czy w rzeczywistości nie posiada ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Niezależnie od powyższego należy wskazać, że zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz. U. z 2015 poz. 233 ze zm., dalej jako "p.u.n") – postępowanie uregulowane ustawą (postępowanie upadłościowe lub naprawcze) należy prowadzić tak, aby roszczenia wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu, a jeśli racjonalne względy na to pozwolą - dotychczasowe przedsiębiorstwo dłużnika zostało zachowane. Wyrażona w tym przepisie zasada optymalizacji postępowania upadłościowego nie stanowi sama w sobie wystarczającej przesłanki dla zwolnienia skarżącej znajdującej się w stanie upadłości z kosztów postępowania sądowego. Co więcej stosownie do postanowień art. 342 ust. 1 pkt 1 p.u.n. koszty postępowania upadłościowego, przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości zostały przez ustawodawcę zaliczone do pierwszej z kategorii należności podlegających zaspokojeniu z funduszów masy upadłości. W takiej sytuacji stosownie do postanowień art. 343 ust. 1 p.u.n obowiązkiem syndyka jest zaspokojenie tych kosztów w pierwszej kolejności, w miarę wpływu do masy upadłości stosownych sum. Powyższe regulacje świadcząc o tym, że ustawodawca nałożył na podmiot znajdujący się w stanie upadłości obowiązek bieżącego regulowania kosztów postępowania upadłościowego w tym kosztów związanych z postępowaniami sądowymi. W orzecznictwie sądowym wskazuje się przy tym, że nie sposób uznać, że zaspokojenie zobowiązań związanych z kosztami postępowania upadłościowego oraz z zaspokojeniem w tym postępowaniu wierzycieli spółki stanowi argument przemawiający za zwolnieniem strony postępowania sądowoadministracyjnego z obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. Brak jest ustawowych podstaw dla przyjęcia, że wierzytelności o charakterze cywilnoprawnym korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym [tak: postanowienie NSA z dnia 01 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13, dostępny pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Ze zgromadzonych w sprawie materiałów wynika, że w dniu ogłoszenia przez Sąd Rejonowy Poznań-Stare Miasto w Poznaniu XI Wydział Gospodarczy do Spraw Upadłościowych i Naprawczych upadłości skarżącej, posiadała ona środki pieniężne w kwocie [...] zł. Tymczasem we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazano, że skarżąca nie dysponuje żadnymi środkami, wnioskodawczyni nie wyjaśniła ponadto co stało się z posiadaną przez nią gotówką. Co więcej z przedłożonego bilansu (k. [...] akt sądowych) wynika, że spółka dysponuje środkami trwałymi o wartości [...] zł. Ze sprawozdania finansowego skarżącej wynika ponadto, że dysponuje ona środkami pieniężnymi w kwocie [...] zł (k. [...] akt sądowych). Na podstawie przedłożonych przez skarżącą dokumentów nie sposób ustalić jej aktualnej i rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych. Zgromadzone w sprawie dokumenty są względem siebie sprzeczne, z przedłożonych sprawozdań finansowych wynika, że skarżąca dysponuje środkami pieniężnymi w kwocie [...] zł, z postanowienia Sądu upadłościowego wynika, że na dzień ogłoszenia upadłości skarżąca dysponowała środkami w kwocie [...] zł, tymczasem z wyjaśnień spółki jak też z wydruku stanu rachunku wynika, że wnioskodawczyni nie posiada żadnych środków pieniężnych. W świetle powyższych rozbieżności nie budzi w ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, że referendarz sądowy trafnie wezwał skarżącą do udzielenia dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych. Odmowa odpowiedzi na zadane przez referendarza sądowego pytania musi skutkować odmową przyznania prawa pomocy, bowiem zgromadzony dotychczas materiał w sprawie nie jest wystarczający dla przyjęcia ponad wszelką wątpliwość, że skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.