I SA/Po 17/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego tutejszego sądu z dnia 28 marca 2017 r., I SA/Po 17/17 w sprawie ze skargi W. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do września 2010 r.; postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Skarżący pismem z dnia 01 grudnia 2016 r. wniósł do tutejszego sądu skargę na wskazaną w rubrum niniejszego orzeczenia decyzję. Do skargi dołączono sporządzony na urzędowym formularzu dnia 30 listopada 2016 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Uzasadniając swój wniosek skarżący wskazał, że naliczono mu zaległość w VAT na kwotę [...]zł. Wnioskodawca obecnie nie prowadzi działalności gospodarczej i utrzymuje się z niewielkiego wynagrodzenia. Z uwagi na wysokość wpisu sądowego nie stać go na jego uiszczenie i obronę przed sądem. W ocenie wnioskodawcy jego sprawa jest na tyle skomplikowana, że koniecznym jest korzystanie z pełnomocnika z wyboru, na co go obecnie nie stać. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz 12-letnim synem. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że nie posiada on domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych ani wierzytelności. Wnioskodawca pozostaje wraz z małżonką współwłaścicielem miejsca postojowego o pow. 23 m2 o wartości [...] zł. Małżonka skarżącego posiada samochód osobowy marki X., rok prod. 2014, o wartości [...] zł. Wnioskodawca od 8 maja 2009 r. pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej. Syn skarżącego posiada mieszkanie o pow. 63 m2 o wartości [...] zł, które otrzymał w ramach darowizny z dnia 17 grudnia 2014 r. Wnioskodawca wskazał, że z tytułu umowy o pracę otrzymuje wynagrodzenie w wysokości [...] zł netto. Żona skarżącego z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskuje dochód w wysokości [...] zł netto. Koszty mieszkania wynoszą [...] zł, media [...] zł, wyżywienie [...] zł. P. kwota przeznaczana jest na pokrycie kosztów utrzymania rodziny, wydatki szkolne, ubrania, leczenie, środki czystości itp. Pismem z dnia 22 lutego 2017 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do udzielenia – w terminie 7 dni od dnia doręczenia odpisu pisma – odpowiedzi na postawione w tym piśmie pytania zmierzające do ustalenia sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy oraz osób tworzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący nie udzielił jednak odpowiedzi na zadane mu przez referendarza sądowego pytania. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 28 marca 2017 r., I SA/Po 17/17 oddalono wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie referendarz sądowy stwierdził, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania mu prawa pomocy w oczekiwanym zakresie. Zaznaczono również, że skarżący mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie uczynił tego. Brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Pismem z dnia 24 kwietnia 2017 r. skarżący wniósł sprzeciw od omówionego powyżej orzeczenia referendarza sądowego. W sprzeciwie wniesiono o przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej w skrócie: "p.p.s.a.") poprzez nieprzyznanie prawa pomocy w sytuacji wystąpienia sytuacji uzasadniającej przyznanie tego prawa. W ocenie skarżącego rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy ustalić czy dochody i majątek strony pozwalają na pokrycie kosztów opłaty sądowej w konkretnej kwocie, gdy tymczasem w niniejszej sprawie pominięto tą kwestię eksponując jedynie fakt nieudzielenia odpowiedzi na pytania postawione w piśmie z dnia 22 lutego 2017 r. Skarżący udzielając odpowiedzi na zadane mu przez referendarza sądowego pytania wyjaśnił, że jego małżonka zakupiła samochód ze środków uzyskanych ze sprzedaży poprzedniego pojazdu oraz udzielonego jej kredytu. Skarżący podał, że nie posiada rachunków bankowych. Wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną i małoletnim synem. Z wyjaśnień skarżącego wynika, że nie posiada on udziałów w spółkach, jak również nie pełni w nich żadnych funkcji. Wnioskodawca ani jego żona nie prowadzą działalności gospodarczej. Wobec żony skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w trakcie, którego doszło do zajęcia wynagrodzenia za pracę. Skarżący wyjaśnił, że obecnie nie jest właścicielem żadnego mieszkania, przy czym do 2014 r. był współwłaścicielem mieszkania położonego w P.. Konkludując swoją argumentację wnioskodawca stwierdził, że obecnie nie posiada żadnych środków pozwalających na uiszczenie wpisu od skargi. Dochody skarżącego oraz jego małżonki nie pozwalają przy tym na poczynienie żadnych oszczędności, wystarczając na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny. Wraz z sprzeciwem przedłożono: – zeznanie PIT-37 małżonki skarżącego za 2016 r., w którym wykazano dochód ze stosunku pracy w kwocie [...]zł; – zeznanie PIT-37 skarżącego za 2016 r., w których zadeklarowano dochód w kwocie [...]zł; – zeznanie PIT-36L skarżącego za 2016 r., w którym zadeklarowano dochód z działalności gospodarczej w kwocie [...]zł, przy przychodach w kwocie [...]zł; – zeznanie PIT-36L skarżącego za 2015 r., w którym zadeklarowano dochód z działalności gospodarczej w kwocie [...]zł, przy przychodach w kwocie [...]zł; – zeznanie PIT-37 małżonki skarżącego za 2015 r., w którym wykazano dochód ze stosunku pracy w kwocie [...]zł; – zeznanie PIT-37 małżonki skarżącego za 2014 r., w którym wykazano dochód ze stosunku pracy w kwocie [...]zł; – zeznanie PIT-36L skarżącego za 2014 r., w którym zadeklarowano dochód z działalności gospodarczej w kwocie [...]zł, przy przychodach w kwocie [...]zł; – sporządzoną w formie aktu notarialnego umowę majątkową małżeńską z dnia 08 maja 2009 r. ustanawiającą ustrój rozdzielności majątkowej; – zawartą przez małżonkę skarżącego umowę kredytu samochodowego, z której wynika, że cena nabytego przez małżonkę samochodu wynosiła [...] zł przy wkładzie własnym w kwocie [...]zł; – dowód wpłaty na rachunek spółdzielni mieszkaniowej kwoty [...]zł; – dowód wpłaty na rzecz E. S.A. kwoty [...]zł; – dowód wpłaty na rachunek O. S.A. kwoty [...]zł; – wystawione przez Naczelnika Urzędu Skarbowego P. – [...] zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia za pracę małżonki skarżącej wraz z odpisami tytułów wykonawczych na łączną kwotę [...]zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 – komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. W przedmiotowej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [tak: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., I OZ 979/10, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy wskazać, że z oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z dołączonych do sprzeciwu dokumentów wynika, że skarżący obecnie nie prowadzi działalności gospodarczej i utrzymuje się z wynagrodzenia. Wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz 12-letnim synem. Skarżący nie posiada żadnych wartościowych przedmiotów ani praw, z wyjątkiem współwłasności miejsca postojowego o pow. 23 m2 o wartości [...] zł. Skarżący pozostaje ze swoją żoną od 8 maja 2009 r. w rozdzielności majątkowej. Syn skarżącego posiada mieszkanie o pow. 63 m2 o wartości [...] zł, które otrzymał w ramach darowizny z dnia 17 grudnia 2014 r. Wnioskodawca z tytułu umowy o pracę otrzymuje wynagrodzenie w wysokości [...] zł netto. Koszty mieszkania wynoszą [...] zł, media [...] zł, wyżywienie [...] zł, pozostała kwota przeznaczana jest na pokrycie kosztów utrzymania rodziny, wydatki szkolne, ubrania, leczenie, środki czystości itp. Dochód skarżącego z tytułu działalności gospodarczej za 2016 r. wynosił [...] zł, przy przychodach w kwocie [...]zł. Dochód z omawianego źródła w 2015 r. wynosił [...] zł, przy przychodach w kwocie [...]zł, a w 2014 r., [...] zł, przy przychodach w kwocie [...]zł. W 2016 r. skarżący uzyskał ponadto dochód z wynagrodzenia za pracę w kwocie [...]zł. Żona skarżącego z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskuje dochód w wysokości [...] zł netto. Małżonka skarżącego posiada samochód osobowy marki X., rok prod. 2014, o wartości [...] zł. Dochód skarżącej za 2016, 2015 i 2014 r., wynosił odpowiednio [...] zł, 1.688,75 i [...] zł. Wobec małżonki skarżącego prowadzone jest przez Naczelnika Urzędu Skarbowego P. – [...] postępowanie egzekucyjne obejmujące należności w łącznej kwocie [...]zł. W ocenie sądu w oparciu o powyższe dane nie jest możliwym rozstrzygnięcie wniosku skarżącego zgodnie z jego żądaniami bowiem informacje podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy uzupełnione dokumentami dołączonymi do sprzeciwu są niewystarczające dla kompleksowej oceny sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego oraz osób tworzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. W realiach niniejszej sprawy referendarz sądowy kierując się dyspozycją art. 255 p.p.s.a., zasadnie wezwał skarżącego w piśmie z dnia 22 lutego 2017 r. do przedłożenia dokumentów pozwalających na wnikliwą ocenę jego sytuacji majątkowej. W niniejszej sprawie skarżący nie wywiązał się ze skierowanego do niego wezwania. Skarżący wyjaśnił co prawda, że sam nie posiada rachunków bankowych, jednak nie udzielono informacji czy rachunki tego rodzaju posiada małżonka skarżącego. Powyższe uniemożliwiło poczynienie precyzyjnych ustaleń w przedmiocie sytuacji majątkowej i finansowej gospodarstwa skarżącego. Wskazać w tym miejscu należy, że w przypadku, gdy sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy [por.: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r., II GZ 393/14, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Raz jeszcze podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od wynikającej z art. 199 p.p.s.a. zasady, zgodnie z którą to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Powyższe oznacza, że to podmiot wnoszący o przyznanie mu prawa pomocy ponosi ciężar udowodnienia przesłanek uzasadniających udzielenie mu tego prawa. Zaniechania w tym względzie obciążają występującego z wnioskiem. W orzecznictwie wskazuje się, że konstrukcja art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania [tak: postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FZ 391/14, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. W niniejszej sprawie niemożliwe okazało się precyzyjne ustalenie stanu majątkowego gospodarstwa skarżącego na skutek nieprzedłożenia wyciągów z rachunków bankowych żony skarżącego, jak również poprzez brak wyjaśnień czy tego rodzaju rachunki są w ogóle prowadzone. W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę godzi się również zauważyć, że skarżący w trakcie prowadzenia przez siebie działalności gospodarczej osiągał wysokie przychody wynoszące w 2016, 2015 i 2014 r., odpowiednio [...] zł, [...] zł i [...] zł, przy dochodach z tego tytułu w kwocie odpowiednio [...] zł, [...] zł i [...] zł. W kontekście powyższych wartości należy zaznaczyć, że w przypadku podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą ma on obowiązek zarezerwować środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związanych z ewentualnie prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w zakresie ryzyka działalności gospodarczej [tak: postanowienie NSA z dnia 3 lipca 2013 r., II FZ 533/13, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Wielkość osiąganych przez skarżącego w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej przychodów oraz dochodów bez wątpienia pozwalała mu na poczynienie rezerw celem pokrycia kosztów sądowych pozostających w związku z prowadzoną działalnością. Konkludując powyższe rozważania należy stwierdzić, że skarżący – na skutek nie wykonania w pełni zarządzenia referendarza sądowego – nie wykazał wystąpienia po jego stronie przesłanek warunkujących przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Ponadto wielkość przychodów oraz dochodów wynikających z uprzedniego prowadzenia działalności gospodarczej pozwoliła skarżącemu na poczynienie rezerw celem pokrycia w przyszłości kosztów postępowań sądowych pozostających w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. W tym stanie rzeczy, sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.