I SA/Po 339/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Izabela Kucznerowicz po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosków [...] i [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi [...] i [...] na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uznania zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej postanawia: I. oddalić wniosek [...] o przyznanie prawa pomocy, II. oddalić wniosek [...] o przyznanie prawa pomocy. Wyrokiem z dnia 27 września 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę [...] i [...] na wskazane w sentencji postanowienie. Postanowieniem z dnia 27 listopada 2013 r. Sąd odrzucił skargę kasacyjną wniesioną przez skarżących od powyższego wyroku. Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2013 r. Sąd odrzucił zażalenie skarżących na powyższe postanowienie. [...] i [...] złożyli sporządzone w dniu [...] grudnia 2013 r. na urzędowych formularzach wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W piśmie procesowym z dnia [...] grudnia 2013 r. skarżący rozszerzyli zakres swojego żądania i wnieśli o ustanowienie adwokata. Przyjąć zatem należy, że skarżący wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Ze złożonych wniosków o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący pozostają w związku małżeńskim, prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, pozostają we wspólnocie majątkowej małżeńskiej, posiadają nieruchomość rolną o pow. [...] ha. W uzasadnieniu wniosków podali, że skarżąca nie uzyskuje dochodów, pozostaje na utrzymaniu męża, natomiast skarżący wskazał na brak znacznych dochodów, - utrzymywanie się przede wszystkim ze stosunku pracy przy uprzednim funkcjonowaniu w układzie jako pracodawca, właściciel dobrze działającej firmy, - niemożność funkcjonowania w systemie sprzed [...] lipca 2010r., tj. przed wydaniem decyzji Starosty [...] zakazującej prowadzenia działalności gospodarczej, - obsługa znacznych kwot kredytowych i leasingowych przy braku dochodów, które uprzednio przynosiła stacja kontroli pojazdów." W złożonych wnioskach podali, że w budynkach związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej, ponieważ Starosta [...] wydał w dniu [...] lipca 2012 r. decyzję zakazującą prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie prowadzenia stacji kontroli, która była głównym źródłem utrzymania. Z tego okresu pozostały do spłaty zobowiązania w wysokości ok. [...] zł. Zobowiązania te skarżący spłaca z przychodów z dzierżawy części budynków, w których prowadził kiedyś działalność gospodarczą. Wnioskodawcy podali również, że mimo korzystnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, którym uchylono w/w decyzję, skarżący nadal nie może uruchomić w/w obiektu w takiej formie jak przed dniem [...] lipca 2010 r. Pomimo w/w faktu nadal muszą obsługiwać zaciągnięte kredyty i leasingi. Z wniosków o przyznanie prawa pomocy wynika, że dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości [...] zł brutto uzyskuje skarżący. Z udzielonych przez wnioskodawców odpowiedzi na wezwanie z dnia [...] stycznia 2013 r. wynika, że skarżąca nie osiąga żadnych dochodów i wobec tego nie składa zeznań rocznych podatkowych. Wnioskodawczyni nie posiada również rachunków bankowych, nie posiada zarejestrowanych na własne nazwisko środków transportowych. Natomiast skarżący posiada rachunek bankowy w [...], rachunek ten jest od dłuższego czasu zajęty ze względu na prowadzone przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne. Skarżący oświadczył, że posiada następujące pojazdy mechaniczne: - samochód [...], rok prod. [...] r., wartość rynkowa [...],- zł, na którym ustanowiono zastaw bankowy, - samochód [...], rok prod. [...], wartość rynkowa [...],- zł, - samochód [...], rok prod. [...], wartość rynkowa [...],- zł, umowa kredytu, do spłaty pozostało [...] rat, - ciągnik [...], - naczepa cysterna [...], rok prod. [...], wartość rynkowa [...],- zł. Wnioskodawcy podali, że koszt średniomiesięcznych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego wynosi około [...] zł, przy czym gaz, prąd [...] zł, woda, kanalizacja [...] zł, koszty związane z ogrzewaniem mieszkania [...] zł, telefon [...] zł, ubezpieczenie na życie [...] zł, ubezpieczenie mieszkania [...] zł, pozostałe wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego [...] zł. Skarżący podali, że posiadają nieruchomości: - w [...]: grunt o pow. [...] m2, budynki o pow. [...] m2, budynki stacji paliw – nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione przez "[...]" sp. z o.o., - w [...]: grunt o pow. [...] m2, budynki o pow. [...] m2, nieruchomość nieużywana, - nieruchomość rolną o pow. [...] ha pod uprawę roślinną oraz las o pow. [...] ha, - nieruchomość przy ul. [...] nie jest ich własnością, należała do nieżyjącej już matki skarżącego, wnioskodawcy natomiast w niej zamieszkują. Skarżący podał, że oprócz prowadzenia działalności gospodarczej, która opiera się obecnie na wynajmie pomieszczeń, jest zatrudniony na umowę o pracę, jednakże od sierpnia 2013 r. przebywa na zasiłku chorobowym wypłacanym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Podał, że na dzień [...] grudnia 2013 r. zatrudnia trzech pracowników, przy czym jeden z pracowników od dłuższego czasu przebywa na zasiłku chorobowym. Skarżący określił wysokość kredytów oraz wysokość obciążeń z tego tytułu: - kredyt obrotowy w [...] S.A., wysokość kapitału do spłaty [...] zł, kredyt wymagalny natychmiast, - pożyczka w [...] S.A., wysokość kapitału do spłaty na dzień [...] grudnia 2013r. wynosi [...] zł, obciążenie miesięczne wynosi [...] zł, - kredyt [...] S.A., wysokość kapitału do spłaty na dzień [...] grudnia 2013r. wynosi [...] zł, obciążenie miesięczne z tytułu spłaty kapitału wynosi [...],- zł, - kredyt w [...] S.A., wysokość kapitału do spłaty na dzień [...] grudnia 2013 r. wynosi [...] zł, obciążenie miesięczne [...] zł, - kredyt obrotowy nieodnawialny w [...] we [...], wysokość kapitału do spłaty na dzień [...] grudnia 2013r. wynosi [...],zł spłata kredytu – wymagalny na [...] czerwca 2012r., - leasing operacyjny w [...] S.A., do spłaty pozostało na dzień [...] grudnia 2013r. [...] rat w wysokości [...] zł miesięcznie. Skarżący załączyli kserokopie: - zawiadomienia Zastępcy Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] o wszczęciu egzekucji na wniosek [...] S.A. z dnia [...] września 2013r., - zawiadomienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z dnia [...] maja 2011r. o zajęciu wierzytelności z tytułu zwrotu w podatku dochodowym oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym w podatku VAT na wniosek Polskiego Koncernu Naftowego [...] S.A. z siedzibą w [...], - zawiadomienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] marca 2013r. skierowanego do Komornika Sądowego w [...] o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności innego niż pracodawca, organ rentowy lub bank. Skarżący podali, że "[...]" sp. z o.o. należy do ich syna [...]. Wnioskodawca jest pracownikiem i prokurentem tej spółki. Spółka "[...]" wynajmuje od skarżącego część pomieszczeń, które w przeszłości służyły jemu do prowadzenia działalności gospodarczej. Z tytułu wynajmu tych pomieszczeń uzyskuje dochód w wysokości [...] zł netto. Skarżący załączył ewidencję środków trwałych na rok 2013, kserokopie deklaracji VAT-7 za miesiące od czerwca 2013r. do listopada 2013r., odpis z książki przychodów i rozchodów – sumy 2013. Załączył również kopie zeznań rocznych podatkowych za 2011 i 2012 r. Skarżący oświadczył również, że prowadzi działalność rolniczą w zakresie uprawy zbóż, przy czym na [...] ha uprawia pszenżyto, na [...] ha pszenicę. W 2013 r. z tego tytułu uzyskał przychód w wysokości [...],- zł. Poniósł koszty prowadzenia działalności rolniczej w 2013r. w wysokości [...],- zł, przy czym zasiew [...],- zł, zbiory [...],- zł, uprawa [...],- zł, środki ochrony roślin [...],- zł, ubezpieczenie [...],- zł, podatek rolny i od nieruchomości [...],- zł. Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ustawowym terminie skarżący wnieśli sprzeciw, w którym negatywnie ocenili wydane rozstrzygnięcie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika jednoznacznie, iż zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy wywołuje ten skutek, że Sąd wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznaje od początku, tzn. tak jakby wniosek ten nie był jeszcze przedmiotem analizy, oceny i rozpoznania. Sąd nie wypowiada się więc o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia i nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. Na podstawie art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Obowiązującą zatem zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 P.p.s.a. stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślenia wymaga kwestia, że instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z I OZ 468/11 z 06.07.2011 r., I OZ 466/11 z 06.07.2011 r., II OZ 504/11 z 28.06.2011 r. publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. nakłada na stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy obowiązek uprawdopodobnienia przesłanek w tych przepisach określonych. Przepisy powyższe formułują nieostre kryteria ocenne, dlatego szczególnie istotne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej wnioskodawcy (por. post. NSA z dnia 14 września 2006r., sygn. akt II FZ 574/06). Przyznanie prawa pomocy stanowi bowiem, jak już wyżej wskazano, odstępstwo od generalnej zasady wynikającej z przepisu art. 199 P.p.s.a. Biorąc pod uwagę złożone przez skarżących oświadczenia stwierdzić należy, że wnioskodawcy nie wykazali przesłanek do przyznania im prawa pomocy w zakresie całkowitym, jak i w zakresie częściowym. Z uzyskanych od skarżących informacji wynika, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą, pracuje, oraz że prowadzi gospodarstwo rolne, natomiast wnioskodawczyni nie uzyskuje żadnych dochodów i pozostaje na utrzymaniu skarżącego. Mimo wezwania skarżąca nie podała od kiedy pozostaje na utrzymaniu męża, czy jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, jeżeli tak to od kiedy, jeżeli nie to dlaczego. Ze złożonych przez skarżących oświadczeń wynika, że pozostają w związku małżeńskim, pozostają we wspólności majątkowej małżeńskiej i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący podali, że posiadają nieruchomość rolną o łącznej pow. [...] ha i las o pow. [...] ha. Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że w 2013 r. gospodarstwo rolne było deficytowe, gdyż z tytułu upraw uzyskał przychód w wysokości [...],- zł, poniósł koszty w wysokości [...],- zł. Jednakże – pomimo wezwania – skarżący nie wyjaśnili, czy otrzymują dopłaty do nieruchomości rolnej, jeżeli tak to w jakiej wysokości. Ze złożonych oświadczeń wynika, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą. Z załączonych kopii zeznań rocznych podatkowych wynika, że w 2011 r. skarżący uzyskał przychód w wysokości [...] zł, poniósł koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł i poniósł stratę w wysokości [...] zł, w 2012 r. przychód skarżącego wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i strata [...] zł. Ponadto z zeznań rocznych podatkowych wynika, że z tytułu wynagrodzenia za pracę dochód skarżącego w 2011 r. wyniósł [...] zł, z tytułu innych źródeł w wysokości [...] zł, w 2012 r. dochód skarżącego z tytułu wynagrodzenia za pracę wyniósł [...] zł, z innych źródeł [...] zł. Z załączonych deklaracji VAT-7 wynika, że w czerwcu 2013 r. podstawa opodatkowania wynosiła [...],- zł, w lipcu 2013r. [...],- zł, w sierpniu 2013 r. [...],- zł, we wrześniu 2013 r. [...],- zł, w październiku 2013 r. [...],- zł, w listopadzie 2013 r. [...],- zł. Z załączonej podatkowej księgi przychodów i rozchodów – sumy 2013 wynika, że w listopadzie 2013r. przychód skarżącego wyniósł [...] zł, poniósł wydatki w wysokości [...] zł i odnotował stratę w wysokości [...] zł, natomiast od początku roku do końca listopada 2013 r. przychód skarżącego wyniósł [...] zł, wydatki wyniosły [...] zł i wobec tego odnotował stratę w wysokości [...] zł. Zauważyć jednak należy, że strata w prowadzonej działalności gospodarczej jest wynikiem bilansowym kosztów nad przychodami, co prowadzi do braku dochodu, jako podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym. Strata nie uzasadnia potrzeby kredytowania należnych opłat sądowych, związanych z wniesioną przez skarżących skargą. Nadto wskazać należy, że zgodnie z oświadczeniem skarżącego, spłaca raty kredytów z uzyskiwanych z tytułu działalności gospodarczej przychodów. Kredyty te zaciągnął na prowadzoną działalność gospodarczą. Obciążenia miesięczne z tytułu kredytów, wynoszą ok. [...],- zł, niektóre z nich są już wymagalne. Zauważyć jednak należy, że spłata kredytów nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec skarżących prowadzone są liczne postępowania egzekucyjne, w wyniku których został zajęty ich majątek. Jednakże zajęcie majątku nie jest równoznaczne z tym, że skarżący z tytułu jego posiadania nie mogą uzyskać żadnych środków pieniężnych, gdyż skarżący nadal może kontynuować prowadzoną działalność gospodarczą, dzierżawić nieruchomości i korzystać z pojazdów, na których dokonano zastawu skarbowego. Skarżący określili koszty miesięcznego utrzymania na kwotę [...],- zł, natomiast wynagrodzenie brutto skarżącego wynosi [...],- zł. Zauważyć również należy, że z oświadczenia skarżącego wynika, że od dłuższego czasu przebywa na zasiłku chorobowym. Wnioskodawca jednakże nie podał kiedy i w jakiej wysokości został jemu wypłacony zasiłek chorobowy, nie wiadomo zatem, czy środki z tytułu zasiłku chorobowego wystarczają jemu i skarżącej na koszty miesięcznego utrzymania, ewentualnie czy na wydatki związane z miesięcznym utrzymaniem przeznaczają również środki uzyskane z przychodów skarżącego z działalności rolniczej i gospodarczej. Odnośnie podmiotu [...] Sp. z o.o. skarżący wyjaśnili, że wnioskodawca jest pracownikiem i prokurentem tego przedsiębiorcy, 100% udziałów Spółki należy do ich syna, oraz że Spółka wynajmuje od skarżącego pomieszczenia za kwotę [...] zł netto miesięcznie. Podkreślić jednak należy, że utworzenie podmiotu gospodarczego [...] Sp. z o.o. (porównując przychody za rok 2010 z przychodami za rok 2009), zbiega się z umniejszeniem przychodów osobistych wnioskodawcy osiąganych z pozarolniczej działalności gospodarczej o [...] zł (por. postanowienie dotyczące prawa pomocy wydane w sprawie prowadzonej pod sygn. akt III SA/Po 33/11 publ. Na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem Sądu sytuacja rodzinna i majątkowa skarżących nie uzasadnia stanowiska, że poniesienie przez nich kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego w przedmiotowej sprawie spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawców w taki sposób, że nie będą oni w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Majątek zgromadzony przez skarżących oraz ujawnione przychody w sposób jednoznaczny wykluczają ich z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie prawa pomocy. Ponownego podkreślenia wymaga, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 245 § 1, § 2 i § 3, art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 oraz art. 260 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.