I SA/Po 74/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Bejgerowska po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku DZ o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi DZ na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. postanawia: oddalić wniosek. Pismem z dnia [...] DZ, reprezentowany przez adwokata, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej z dnia [...], Nr [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. W dniu [...] DZ złożył sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu wniosku podał, że miesięczne koszty utrzymania jego i rodziny w całości pochłaniają osiągany dochód. Wobec tego nie jest w stanie uiścić opłat od skargi bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Bariera finansowa staje się powodem, dla którego nie będzie mógł dochodzić swoich praw przed Sądem. Wyjaśnił, że w tut. Sądzie toczą się równocześnie sprawy o sygn. akt [...]. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z synem. Posiada dom o pow. [...] m2 i samochód osobowy marki B, rok prod. [...], wartość rynkowa [...]. Osoby, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają majątku. Skarżący wskazał, że spłaca kredyt hipoteczny w wysokości [...] oraz kredyt gotówkowy w kwocie [...], płaci alimenty w wysokości [...]. Wnioskodawca określił dochód miesięczny brutto na kwotę [...], na którą składają się jego dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej oraz dochody żony z tytułu umowy o pracę. Podał, że na wyżywienie, opłaty za media i zakup odzieży przeznaczają [...] miesięcznie. Pismem z dnia [...] skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Udzielając odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący oświadczył, że jego żona otrzymuje miesięczne wynagrodzenie w kwocie [...] netto. Wyjaśnił, że powierzchnia działki gruntu, na którym znajduje się jego dom wynosi [...] m2. Podał, że on i jego żona nie otrzymują żadnych innych dochodów. Wskazał, że koszty miesięcznego utrzymania jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wynoszą ok. [...], przy czym rata miesięczna kredytu hipotecznego ok. [...], alimenty [...], rata jednego kredytu konsumpcyjnego gotówkowego wynosi [...], rata drugiego kredytu konsumpcyjnego gotówkowego wynosi [...], woda [...], energia elektryczna [...], wyżywienie [...], telefon komórkowy [...], środki czystości [...]. Skarżący posiada samochód osobowy marki B, rok prod. [...], wartość rynkowa [...]. Wnioskodawca zatrudnia [...] pracownika. Nie posiada środków trwałych należących do firmy. Do wniosku załączono odpis zeznania podatkowego za [...] złożony przez małżonkę. Wyjaśnił, że zeznanie za [...] nie zostało jeszcze złożone. Załączył wyciągi z rachunków bankowych należących do niego i jego żony za ostatnie trzy miesiące, wyciągi z firmowego rachunku bankowego za ostatnie sześć miesięcy, ustalenie dochodu osiągniętego przez niego w roku podatkowym [...] z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, odpis z dokumentów prowadzonych w celu rozliczenia się przez wnioskodawcę w podatku dochodowym od osób fizycznych, odpisy deklaracji VAT-7 za miesiące [...], zaświadczenie o zatrudnieniu i o wysokości wynagrodzenia żony. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia [...] oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia podkreślono, że majątek zgromadzony przez skarżącego, ujawnione przychody z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej oraz stan rachunków bankowych, wynikający ze złożonych przez niego wyciągów, wykluczają go z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie prawa pomocy. Na powyższe postanowienie skarżący, wniósł sprzeciw, w którym zarzucił błędne ustalenie stanu faktycznego oraz bezpodstawną odmowę udzielenia częściowego przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu stwierdził, że posiadanie przez niego i jego żonę jakichkolwiek środków na rachunku bankowym nie może oznaczać oddalenia wniosku w zakresie częściowego przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawca zwrócił uwagę na fakt zainicjowania [...] spraw przez WSA, w których łączna wysokość wpisów sądowych wynosi [...]. Wyjaśnił, że w związku z bardzo trudną sytuacją materialną, miesięczną nadwyżkę wydatków nad uzyskiwanymi przychodami pokrywa ze środków zgromadzonych na rachunkach bankowych. Ponadto umowy kredytu, których raty jest zobowiązany spłacać, nie zostały zawarte w chwili kiedy składał skargi do Sądu, a zatem argumentacja, że jeżeli skarżący zaciągał kredyty to musiał posiadać zdolność kredytową, pomijając całkowicie okoliczności związane z obsługą przedmiotowych kredytów w szczególności terminem kiedy umowy zostały zawarte, jest niedopuszczalna. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej jako: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z treści powołanego przepisu wynika, że skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej postanowienia referendarza ex lege i przejście sprawy będącej przedmiotem sprzeciwu do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie żądanie w nim sformułowane, powoduje utratę mocy wiążącej orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Wskazać należy, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, stosownie do art. 199 P.p.s.a., że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jednakże, w myśl art. 245 § 1 P.p.s.a. stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przywołanej wyżej regulacji wynika, że strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Znajduje to uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy ma sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego powinno leżeć przedstawienie jak najpełniejszej informacji pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Sąd oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, winien odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 10 października 2011 r., sygn. akt II FZ 536/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl/). Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możliwości obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. orzeczenia NSA z dnia 6 lipca 2011 r., o sygn. akt I OZ 468/11 i sygn. akt I OZ 466/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, a dopiero gdyby poczynione oszczędności były niewystarczające na uiszczenie kosztów sądowych, może ubiegać się o taką pomoc. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika zatem, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej strony interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi, który w niniejszej sprawie wynosi [...]. DZ w złożonym wniosku oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z synem. Posiada dom o pow. [...] m2 na działce gruntu o pow. [...] m2 oraz samochód osobowy marki B rok prod. [...], wartość rynkowa [...]. Osoby, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają majątku. Skarżący podał, że on i jego żona uzyskują dochody z tytułu działalności gospodarczej i wynagrodzenia za pracę łącznie w kwocie [...] brutto, przy czym na miesięczne utrzymanie przeznaczają około [...], w tym kwotę w wysokości [...] na spłatę rat kredytów, tj. kredytu hipotecznego w wysokości [...], kredytu gotówkowego w wysokości [...] i kredytu gotówkowego w wysokości [...]. Skarżący oświadczył, że on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie uzyskują żadnych dodatkowych dochodów. Powstaje zatem do wyjaśnienia kwestia pochodzenia środków, z których pokrywana jest nadwyżka kosztów miesięcznego utrzymania nad uzyskiwanymi dochodami. Z dostarczonych przez stronę dokumentów wynika, że w [...] z działalności gospodarczej uzyskał przychód w wysokości [...], poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości [...] i odnotował stratę w wysokości [...], zatem średniomiesięczny przychód wnioskodawcy w [...] kształtował się na poziomie [...]. Natomiast w [...] uzyskał przychód w wysokości [...], poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości [...] i odnotował stratę w wysokości [...], zatem średniomiesięczny przychód za [...] kształtował się na poziomie [...]. Podkreślić w tym miejscu należy, że w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że strata w prowadzonej działalności gospodarczej jest wynikiem bilansowym kosztów nad przychodami, co prowadzi do braku dochodu, jako podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym. Strata nie uzasadnia zatem potrzeby kredytowania skarżącemu należnych opłat sądowych, związanych z wniesioną przez niego skargą. Nie sposób pominąć, że pomimo poniesionej straty w kolejnych latach, tj. w [...] i w [...], skarżący kontynuuje działalność gospodarczą i powstała strata nie doprowadziła do utraty płynności finansowej wnioskodawcy. Analizując załączone do wniosku deklaracje VAT-7 za miesiące [...] należy zauważyć, że obroty w firmie strony kształtują się na poziomie od [...]. Z załączonych przez skarżącego wyciągów z rachunków bankowych wynika, że na koncie w P, saldo początkowe w dniu [...] wynosiło [...], a saldo końcowe na dzień [...] [...]. Na ten rachunek skarżący z rachunku firmowego dokonywał przelewów środków pieniężnych w okresie [...] w łącznej kwocie ponad [...], a w dniu [...] dokonał wpłaty własnej w wysokości [...]. Z wyciągu wynika, że skarżący z rachunku tego spłaca raty kredytu. Z wydruku o dokonanych spłatach kredytu z powyższego rachunku za okres [...] wynika, że saldo końcowe na tym rachunku w dniu [...] wynosiło [...]. Z załączonego wyciągu z firmowego rachunku bankowego za okres [...] wynika, że saldo początkowe na tym rachunku wynosiło [...], saldo końcowe [...], z rachunku tego do [...] prowadzona była egzekucja, skarżący z rachunku tego ponosi opłaty do ZUS oraz z tytułu podatków do Urzędu Skarbowego. Z wyciągu z rachunku bankowego małżonki prowadzonego w B za okres [...] wynika, że saldo początkowe na tym rachunku wynosiło [...], saldo końcowe [...]. Skarżący w sprzeciwie podniósł, że ze środków zgromadzonych na rachunkach bankowych ponosi nadwyżkę kosztów miesięcznego utrzymania nad uzyskiwanym dochodem. Jednakże twierdzenie to jest gołosłowne, gdyż jak wynika z przeanalizowanych powyżej wyciągów, na rachunki te wpływają środki pieniężne z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej oraz wynagrodzenie żony, środkami tymi małżonkowie cały czas dysponują i obracają. Z wyciągów tych nie wynika również, że stan rachunków bankowych na przestrzeni okresu za jaki zostały złożone ulega ciągłemu pomniejszeniu. W tym stanie rzeczy zasadny jest wniosek, że koszty te pokrywane są z innych, nieujawnionych Sądowi środków, poza wynagrodzeniem żony i przychodami uzyskiwanymi z działalności gospodarczej. Skarżący w sprzeciwie podniósł również zarzut, że obowiązany jest spłacać zobowiązania z tytułu umów kredytowych, które zawarł jeszcze przed wniesieniem skarg do WSA. W tym zakresie Sąd podziela pogląd, że obowiązek spłaty zobowiązań kredytowych nie stanowi przesłanki, która przesadza o przyznaniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Spłata kredytów nie uzasadnia bowiem twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (vide: postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu podkreślić należy, że nie ma przy tym znaczenia kiedy umowy kredytowe zostały zawarte. W ocenie Sądu ze złożonych przez skarżącego oświadczeń i dokumentów nie wynika jednoznacznie, że uiszczenie kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym w taki sposób, że nie będą w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. W tym miejscu wyjaśnić należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd wziął pod uwagę okoliczność, że skarżący wniósł do Sądu [...] skargi, wpis od skargi w niniejszej sprawie wynosi [...], w sprawie o sygn. akt [...] i w sprawie o sygn. akt [...], zatem łączna kwota wpisów wynosi [...]. Jednakże majątek zgromadzony przez skarżącego (nieruchomość, samochód), ujawnione przychody z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, które wielokrotnie przewyższają wysokość wpisu od skargi w przedmiotowej sprawie oraz stan rachunków bankowych w sposób jednoznaczny nie wskazują na zakwalifikowanie go do grupy uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie prawa pomocy. Sąd zauważa, że skarżący pomimo wezwania nie złożył odpisu z zeznania rocznego podatkowego za [...], przedłożył jedynie wydruk komputerowy - ustalenie dochodu osiągniętego w roku podatkowym [...]. Odpisu tego zeznania nie załączył również na etapie wniesienia sprzeciwu. W tym miejscu warto ponownie podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Analizując sytuację skarżącego Sąd oparł się na informacjach strony, uznając że w niniejszej sprawie nie wykazano jednoznacznie, że uiszczenie przez stronę wpisu w kwocie [...] przekracza jej możliwości finansowe. Zdaniem Sądu, wbrew twierdzeniom skarżącego, obowiązek zapłaty wpisu od skargi nie ogranicza jego prawa do rozpoznania niniejszej sprawy przez sąd. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 oraz art. 260 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.