I SA/Po 879/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Karol Pawlicki po rozpoznaniu w dniu 05 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec 2008 r. postanawia : 1. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi w ½ części, 2. w pozostałej części wniosek oddalić. Skarżący wraz ze skargą na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu złożył sporządzony w dniu [...] lipca 2013 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wniosku podał, że od kilku lat jego sytuacja majątkowo - osobista znajduje się w trudnym stanie. Skarżący podał, że lata 2007-2008 to ostatnie lata, kiedy miał jeszcze własną działalność gospodarczą, spore dochody i rodzinę. Jednakże po tym, jak kluczowy klient rozwiązał z nim umowę, firma zaczęła popadać w długi, skarżący musiał zawiesić działalność, którą ostatecznie zamknął w 2011 r. Skarżący podał, że z firmy pozostały mu tylko długi w wysokości ok. [...] mln zł. Wskazał, że po odejściu żony w 2008 r. Sąd zasądził od niego alimenty na dziecko (syn ma [...] lat i studiuje) w wysokości [...] zł. Z powodu wieloletniej zaległości zasądzonych alimentów (ok. [...] zł) jego relacje z dziećmi się popsuły. Wnioskodawca wskazał, że również za granicą nie może znaleźć dobrze płatnej i stałej pracy, która pozwoliłaby na spłacanie długów oraz możliwość poniesienia kosztów sądowych. Skarżący podał, że posiada udział w kamienicy w [...], z którego przychody wynoszą ok. [...] – [...] zł, jednakże on nie dostaje tych pieniędzy ze względu na ich zajęcie przez komornika. Skarżący podał, że mieszka sam, często zmienia miejsce zamieszkania w poszukiwaniu pracy, dlatego adres korespondencyjny to adres dotychczasowy w [...]. Wnioskodawca podał, że obecne prace dorywcze wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Podał, że nie ma żadnych oszczędności. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami. Posiada udział w kamienicy, która znajduje się przy ul. [...] w [...] – około [...] m2, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, oszczędności, przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżący oświadczył, że jego dochód z tytułu prac dorywczych w [...] wynosi średnio ok. [...] euro, z tytułu najmu kamienicy ok. [...] – [...] zł (zajęte przez komornika), z tytułu zatrudnienia na [...] etatu (jedyny stały angaż jaki udało mu się pozyskać w ciągu ostatnich kilku lat) ok. [...] zł. Jednocześnie skarżący wniósł o przyznanie doradcy podatkowego [...] z [...] (k. 21 – 33 akt sądowych). Odpowiadając na wezwanie Sądu skarżący oświadczył, że nie korzysta z rachunków bankowych, a te które posiada od dawna są zajęte przez komorników. Podał, że jest właścicielem pojazdu marki [...] z [...] r. Samochód ten jest jednak przedmiotem zastawu sądowego i w tej chwili jest w posiadaniu zastawnika. Szacunkowa wartość rynkowa pojazdu wynosi ok. [...] zł. Skarżący podał, że jego szacunkowe, średnie miesięczne koszty utrzymania, które ponosi, wynoszą: energia elektryczna ok. [...] zł, wynajem mieszkania w [...] ok. [...] zł, koszty leczenia i lekarstw ok. [...] zł, wyżywienie ok. [...] zł, telefon komórkowy ok. [...] zł, opłaty RTV ok. [...] zł, środki czystości ok. [...] zł, przejazdy [...] – [...] ok. [...] zł. Skarżący podał, że w większości powyższych wydatków pomaga mu rodzina lub znajomi, gdyż nie byłby w stanie ich ponieść. Skarżący oświadczył, że nie uzyskuje żadnych innych dochodów. Podał, że posiada udziały w [...] Sp. z o.o., a także pełni w niej funkcję prezesa zarządu, jednakże podmiot ten nie prowadzi działalności, natomiast wcześniejsze działania przyniosły tylko straty. Oświadczył, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Podał, że umowa o pracę formalnie została zawarta na czas określony do dnia [...] lutego 2013 r., jednakże w porozumieniu z pracodawcą czas jej obowiązywania został przedłużony co najmniej do końca 2013 r. Wyjaśnił, że w [...] pracuje dorywczo jako bioenergoterapeuta. Średnia stawka godzinowa, jaką otrzymuje z tego tytułu, to kwoty rzędu [...]-[...] euro za godzinę. Zarobki są uzależnione od ilości klientów i czasu im poświęconego. Wskazał, że średnie dochody z tej działalności wynoszą nie więcej niż [...] euro miesięcznie. Postanowieniem z dnia 11 października 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Postanowieniem z dnia 12 listopada 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w ½ części, a w pozostałej części wniosek o przyznanie prawa pomocy oddalił. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 21 stycznia 2014 r. o sygn. akt I FZ 503/13 uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu NSA wskazał, iż zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu, aczkolwiek z innych względów niż podniesione w zażaleniu. Zdaniem NSA w niniejszej sprawie Sąd I instancji nie zawarł w uzasadnieniu postanowienia motywów rozstrzygnięcia odnośnie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów zasługuje na uwzględnienie w części dotyczącej wpisu od skargi, który w badanej sprawie wynosi [...] zł, w pozostałej części dotyczącej przyznania doradcy podatkowego wniosek podlega oddaleniu. Ponownie rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy Sąd podkreśla, że zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej: "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy oraz mając na uwadze wytyczne NSA zawarte w postanowieniu z dnia 21 stycznia 2014 r. o sygn. akt I FZ 503/13 należy wskazać, że podane przez skarżącego w oświadczeniu fakty, zdarzenia i okoliczności, czynią je w części niewiarygodnymi. Przede wszystkim zwrócić uwagę należy na niejasne dochody skarżącego (poza najmem jest to [...] euro miesięcznie w [...] i [...] zł z tytułu wynagrodzenia za pracę w [...]) w zestawieniu z deklarowanymi przez niego wydatkami. Skarżący nadto uzyskuje dochody w postaci darowizn od znajomych czy rodziny. Analiza oświadczenia skarżącego i przedłożonych dokumentów prowadzi do wniosku, że z jednej strony - sytuacja majątkowa wnioskodawcy jest trudna, gdy weźmie się pod uwagę wysokość zadłużenia z tytułu zobowiązań na rzecz podmiotów prywatnych i zobowiązań publicznych oraz ilość wszczętych i prowadzonych postępowań egzekucyjnych. Jakkolwiek skarżący jest podmiotem prawa majątkowego (współwłasność nieruchomości), to skierowanie do niego skutecznej egzekucji pozbawia skarżącego realnej możliwości korzystania z pożytków ([...] – [...] zł miesięcznie z tytułu najmu). Sąd ma tutaj na uwadze wyrażony w orzecznictwie pogląd, według którego posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (wyrok NSA z 25 kwietnia 2013 r., II FZ 158/13, LEX nr 1310045). Podkreślić jednak należy, że egzekwowane kwoty przeznaczone są na pokrycie długów u podmiotów prywatnych. W orzecznictwie podkreśla się, że fakt spłaty kredytu nie może wpłynąć na przyznanie prawa pomocy, ponieważ kwestia spłacania zaciągniętych kredytów lub pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego (wyrok NSA z 3 czerwca 2013 r., II FZ 281/13, LEX nr 1320634, wyrok NSA z 25 kwietnia 2013 r., II FZ 158/13, LEX nr 1310045). Z drugiej strony stwierdzić należy, że razi istotna dysproporcja między ujawnionymi dochodami (jak wskazano powyżej - poza najmem - jest to [...] euro miesięcznie w [...] i [...] zł z tytułu wynagrodzenia za pracę w [...]) w zestawieniu z wydatkami (ponad [...] zł, w tym [...] zł na wynajem mieszkania w [...] u wielu osób ), z czego wynika, że skarżący uzyskuje inne przychody, których źródeł (poza darowiznami) nie ujawnia. Ponadto w świetle ujawnionych przez skarżącego okoliczności, wątpliwości budzi to, czy skarżący w racjonalny i uzasadniony okolicznościami faktycznymi sposób wykorzystuje wszystkie dostępne mu możliwości w celu uzyskania dochodów, które mógłby przeznaczyć na wpis sądowy. Zwrócić bowiem należy uwagę, że w uzasadnieniu skargi skarżący przedstawia się jako osoba, która ma braki formalne w wykształceniu, a nadto ograniczenia psychologiczne związane z przebytą chorobą, co powoduje też ograniczoną zdolność nawiązywania kontaktów, także ze względu na wewnętrzne blokady, ograniczenia i zahamowania (strona 4 skargi). Wobec powyższego uzasadnione wątpliwości budzi fakt podjęcia przez skarżącego pracy w charakterze bioenergoterapeuty w [...] i to w rozmiarze ok. [...] godzin miesięcznie (co wynika z podanych miesięcznych dochodów w kwocie [...] euro przy stawce [...] – [...] za godzinę pracy). Z załączonej umowy o pracę (k. 87 akt sądowych) wynika natomiast, że skarżący wykonuje prace biurowe w dwóch miejscach w [...], co pozostaje w sprzeczności z twierdzeniami skarżącego, że "żyć od nowa" postanowił w [...] i tam zarobić na spłatę długów. Nie wiadomo też dlaczego skarżący nie wykorzystuje doświadczeń i umiejętności zawodowych zdobytych w okresie prowadzenia działalności gospodarczej. Uzasadnione wątpliwości budzi ponadto okoliczność, dlaczego skarżący, który znajdując się bezspornie w trudnej sytuacji finansowej i życiowej, godzi się na dalsze istnienie jego obowiązku alimentacyjnego w rozmiarze [...] zł miesięcznie wobec [...] – letniego, uczącego się dziecka. Z przedłożonych dokumentów (zajęcia komornicze) nie wynika rodzaj tytułu wykonawczego wydanego w sprawie - Sąd Rejonowy [...] – [...], sygn. akt [...] (wyrok czy ugoda sądowa), a zatem trudno stwierdzić, czy skarżący dobrowolnie zgodził się na tak relatywnie wysokie świadczenie alimentacyjne. Niewątpliwie skarżący ma jednak możliwość wystąpienia do sądu rodzinnego o obniżenie tych alimentów z powołaniem się na zmianę stosunków (art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Podane przez skarżącego okoliczności pozwalają także uznać, że skarżący jest osobą życiowo zaradną, skoro potrafi egzystować przy pomocy innych osób (rodzina, znajomi, przyjaciele), u których pomieszkuje i korzysta z wszelkiej innej pomocy, w tym finansowej. W tym kontekście podnieść należy, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (wyrok NSA z 10 kwietnia 2013 r., II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (wyrok NSA z 25 marca 2013 r., II FZ 104/13, LEX nr 1299412). Podsumowując powyższe Sąd uznał, że skarżący ma realną możliwość na uzyskanie środków finansowych pozwalających mu na zapłacenie połowy wpisu od skargi. Ocena oświadczenia skarżącego uzasadnia także twierdzenie o niezasadności wniosku o przyznanie doradcy podatkowego. Wskazać tu należy, że tylko sporządzenie skargi kasacyjnej, stosownie do art. 175 P.p.s.a., objęte jest szczególnym wymogiem dokonania tej czynności przez profesjonalnie działającego prawnika. Pozostałych czynności strona może dokonywać samodzielnie, ponosząc jedynie koszty sądowe. Należy mieć na uwadze, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika nie może być skutkiem subiektywnego przekonania strony o tym, że bez niego nie będzie w stanie prawidłowo bronić swego interesu (wyrok NSA z 21 maja 2013 r., II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Analiza treści skargi i składanych przez skarżącego pism pozwala uznać, że na obecnym etapie sprawy taka pomoc nie jest mu niezbędna. W ocenie Sądu odmowa ustanowienia skarżącemu pełnomocnika z urzędu nie wpłynie ograniczająco na jego prawo do sądu. Na obecnym etapie sprawy udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny. Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Stosownie do treści art. 6 P.p.s.a. Sąd ma obowiązek udzielania stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Z powyższych względów wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego na etapie sprawy przed sądem I instancji nie zasługiwał na uwzględnienie. Reasumując wskazać należy, że bezspornie skarżący znajduje się w trudnej sytuacji, jednakże osiąga on dochody, czy to w ramach wykonywanej pracy czy też pomocy innych osób, nie znajduje się więc on w sytuacji, w której zdobycie przez niego środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Skarżący zatem nie wykazał, mimo ciążącego na nim obowiązku, że nie jest w stanie ponieść w pozostałej części kosztów postępowania sądowego. Zasadne jest zatem przyznanie skarżącemu prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych w ½ części, natomiast w pozostałym zakresie, czyli ustanowienia doradcy podatkowego, wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W świetle rozwiązań procedury sądowoadministracyjnej obecność pełnomocnika nie jest konieczna na etapie, na którym sprawa niniejsza się znajduje. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 245 § 3 i § 4 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.