II SA/Po 155/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Maria Kwiecińska Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 07 lipca 2010 r. sprawy ze skargi M. F. na decyzję Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Poznaniu z dnia [...] grudnia 2009r. Nr [...] w przedmiocie uposażenia; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojskowego Komendanta Uzupełnień w O. [...] z dnia [...] 2009r. nr [...], II. zasądza od Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Poznaniu na rzecz skarżącego kwotę [...],- zł. ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/W. Batorowicz /-/ B. Drzazga /-/ M. Kwiecińska Decyzją nr [...] z dnia [...] 2009 r. Wojskowy Komendant Uzupełnień w O. [...] odmówił [...] M. F. przyznania świadczenia pieniężnego w postaci odsetek od wypłaconego uposażenia oraz świadczenia potrąconego przy wypłacie. W uzasadnieniu organ wskazał, że dnia [...] listopada 2003 r. Dowódca Wojsk Lądowych, w oparciu o rozkaz [...] z dnia [...] 2002 r. w sprawie zmian organizacyjnych i dyslokacyjnych w wojskowych komendach uzupełnień zlikwidował, między innymi stanowisko służbowe strony. Ponieważ żołnierz odmówił przyjęcia innego stanowiska służbowego, Dowódca [...] Okręgu Wojskowego ([...]OW) wydał decyzję o wypowiedzeniu stronie zawodowej służby wojskowej. Dowódca Wojsk Lądowych stwierdził nieważność decyzji Dowódcy [...]OW o zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej. Skarżący stawił się do miejsca pełnienia służby i został przyjęty na ewidencję i zaopatrzenie. Dla celów ewidencyjno-finansowych, od dnia zwolnienia do dnia przywrócenia do zawodowej służby wojskowej, przyznano stronie zwaloryzowane należności wynikające z tytułu pełnienia zawodowej służby wojskowej. Przy wypłacie tych należności, w związku ze stwierdzeniem nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby wojskowej, potrącono stronie nienależne świadczenia z tytułu odprawy i ekwiwalentu za urlop. Po otrzymaniu tych świadczeń strona wystąpiła z wnioskiem o odsetki. W uzasadnieniu organ wyjaśnił również, iż organy wojskowe zobowiązane były do wypłaty zwaloryzowanego uposażenia za okres, w którym żołnierze faktycznie pozostawali poza służbą. Odnośnie roszczeń o zwrot potrąconych świadczeń ustalono, że z uwagi na decyzję o stwierdzeniu nieważności są to świadczenia nienależne, bowiem podstawa tego świadczenia odpadła. Organ, powołując się na treść art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, zgodnie z którym tylko w razie zwłoki w wypłacie uposażenia żołnierzowi zawodowemu przysługują odsetki ustawowe od dnia, w którym uposażenie stało się wymagalne, wskazał, iż instytucja zwłoki, uregulowana w art. 476 K.c. - w odróżnieniu od opóźnienia (art. 481 K.c.) - warunkowana jest winą. Zważywszy na okoliczności sprawy nie sposób przypisać tej winy organowi zobowiązanemu do zapłaty uposażenia. Organ zawrócił uwagę, iż w spornym okresie strona nie pełniła służby wojskowej, ale w tym czasie otrzymywała jednak od resortu MON należności pieniężne związane ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej (dwunastomiesięczne uposażenie, emeryturę wojskową i odprawę wojskową). Po przywróceniu do służby strona odmówiła zwrotu świadczenia emerytalnego i innych nienależnych świadczeń, stąd roszczenia o odsetki nie mają żadnego uzasadnienia. Ponadto, w ocenie Wojskowego Komendanta Uzupełnień w Ostrowie Wielkopolskim nieuzasadnione jest przede wszystkim roszczenie o odsetki za świadczenie, które żołnierz pobrał z góry (roczne uposażenie przez pierwszy rok po zwolnieniu). Komendant stwierdził nadto, że prawo żołnierza do uposażenia powstaje pod warunkiem faktycznego stawienia się w celu pełnienia służby i rzeczywistej realizacji tej służby. Stąd stwierdzenie nieważności decyzji zwalniającej ze służby nie uprawnia żołnierza do uposażenia przypadającego pomiędzy datą zwolnienia a datą rozpoczęcia ponownego pełnienia służby wojskowej po wydaniu decyzji o stwierdzeniu nieważności. Komendant powołał Się przy tym na wyroki NSA z dnia 9.04.2001r., sygn. akt II SA 94/01 oraz z dnia 22.07.2009r., sygn. akt I OSK 1455/08. W konkluzji Komendant stwierdził, że roszczenia o odsetki można naliczać dopiero od chwili, kiedy decyzja o stwierdzeniu nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby wojskowej stała się wykonalna. W odwołaniu od decyzji M. F. zarzucił organowi I instancji rażące naruszenie przepisu prawa materialnego: - art. 103 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, poprzez dokonanie bezprawnego potrącenia z uposażenia należnego w związku z przywróceniem do służby; - art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych poprzez nieuzasadnione uznanie, iż żądanie odsetek od nieterminowej wypłaty wynagrodzenia jest bezzasadne; - art. 77 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych poprzez nieuzasadnione uznanie, iż można żądać zwrotu uposażenia i innych należności, o których mowa w art. 73, pobranych przez żołnierza zawodowego, przysługujących mu według zasad obowiązujących w dniu wypłaty. Niezależnie od powyższego odwołujący się podniósł zarzut rażącego naruszenia przepisów postępowania: art. 7, 8, 77 § 1 oraz 80 Kpa. Decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Poznaniu utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy powtarzając argumenty zawarte w uzasadnieniu rozstrzygnięcia organu I instancji. Wskazał, że prawo żołnierza do uposażenia powstaje pod warunkiem faktycznego stawienia się w celu pełnienia służby i rzeczywistej realizacji tej służby. Stwierdzenie nieważności decyzji zwalniającej ze służby nie uprawnia żołnierza do uposażenia za czas przypadający pomiędzy datą zwolnienia, a datą rozpoczęcia ponownego pełnienia służby po wydaniu decyzji o stwierdzeniu nieważności. Organ podniósł, iż w sprawie nie miała bowiem miejsca kontynuacja pełnienia służby. Organ wyjaśnił, że skutku polegającego na niespełnieniu służby nie uchyla z mocą wsteczną ani wyrok uwzględniający skargę na decyzję zwalniającą ze służby, ani decyzja o stwierdzeniu jej nieważności, ani też kolejne decyzje organu emerytalnego orzekające częściowy zwrot świadczenia emerytalnego, za okres pozostawania w stosunku służbowym. Organ podniósł, iż stronę należy traktować jako pozostającą w spornym okresie w stosunku służbowym, ale nie jako faktycznie pełniącego wówczas czynną służbę wojskową żołnierza. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł M. F. podnosząc, iż decyzja Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Poznaniu narusza jego interes prawny poprzez błędne ustalenie, że nie przysługuje mu w pełnej wysokości uposażenie i inne należności wraz z odsetkami ustawowymi w związku z "przywróceniem do służby" w wyniku wykonania decyzji stwierdzającej nieważność wypowiedzenia zawodowej służby wojskowej, a organ nie może samodzielnie, bez tytułu prawnego dokonać potrąceń z uposażenia. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił: - naruszenie art. 81 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych poprzez błędną ich wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie polegające na niewypłaceni uposażenia w pełnej wysokości; -naruszenie art. 75 ust. 3 w związku z art. 81 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych przez uznanie, że żądanie odsetek ustawowych od nieterminowej wypłaty uposażenia jest bezzasadne, - naruszenie art. 103 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych w zw. z art. 87 i nast. Kodeksu pracy, poprzez błędną ich wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, że można z należnego uposażenia dokonać potrąceń bez tytułu prawnego; - naruszenie art. 77 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych poprzez jego niezastosowanie w sprawie, będące konsekwencją błędnego uznania, iż obowiązuje zwrot świadczeń wypłaconych w związku ze zwolnieniem w 2005 r., - naruszenie art. 410 Kodeksu cywilnego, poprzez jego zastosowanie w sprawie, podczas gdy w sprawie nie występuje świadczenie nienależne; ponadto zastosowanie tego przepisu w postępowaniu administracyjnym jest wyłączone z uwagi na istnienie w pragmatyce służbowej przepisu szczególnego - art. 77 ustawy; - naruszenie art. 6 Kpa polegające na braku oparcia działań organu o obowiązujące normy prawne, nieprawidłowym ustaleniu znaczenia tych norm oraz nieprawidłowym ustaleniu następstw prawnych, jak również powoływaniu się na przepisy niemające zastosowania w sprawie z jednoczesnym pominięciem przepisów właściwych; - naruszenie art. 7 i 77 Kpa poprzez niezbadanie w sposób wystarczający sprawy i niepodjęcie kroków niezbędnych do załatwienia sprawy w sposób praworządny i z uwzględnieniem słusznego interesu skarżącego, który wyraża się w zapewnieniu realizacji przyznanego mu prawa do uposażenia; - naruszenie art. 9 i 11 Kpa poprzez niewypełnienie obowiązku należytego i wyczerpującego poinformowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ich prawa, w tym w szczególności nieudzielenie skarżącemu niezbędnych wyjaśnień, na jakiej podstawie odmówiono mu wypłaty części należnego uposażenia. W uzasadnieniu skargi podniósł, że w wyniku stwierdzenia nieważności decyzji o wypowiedzeniu zawodowej służby wojskowej decyzją Nr [...] Dowódcy Wojsk Lotniczych z dnia [...] 2007r., Dowódca [...] Okręgu Wojskowego rozkazem nr [...] z dnia [...] 2007 r. uchylił własną decyzję o zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej. W wyniku tego skarżący w dniu 12 marca 2007 r. ponownie rozpoczął służbę. Skutkiem stwierdzenia nieważności decyzji o wypowiedzeniu stosunku służbowego było wyeliminowanie decyzji wypowiadającej stosunek służbowy z obrotu prawnego ze skutkiem wstecznym, albowiem traktuje się ją jako nieważną od samego początku. Oznacza to anulowanie wszystkich wywołanych przez tę decyzję skutków prawnych. W konsekwencji należy przyjąć, że skarżący nigdy nie przestał być żołnierzem zawodowym i w związku z tym przysługuje mu "wyrównanie" świadczeń należnych za okres pozostawania "poza służbą" (wskutek niezgodnego z prawem zwolnienia). Skarżący podniósł, że po przywróceniu do służby organ wojskowy uznał prawo do wypłaty zwaloryzowanych należności uposażeniowych za okres pozostawania "poza służbą" począwszy od dnia 1 października 2005 r. do dnia 12 marca 2007r. Na poczet wypłaconego w związku z przywróceniem do służby uposażenia organ zaliczył otrzymane przez skarżącego należności z tytułu zwolnienia go w 2005r. ze służby wojskowej w łącznej kwocie [...] zł. Potrącona kwota obejmowała należności otrzymane z Wojskowego Sztabu Emerytalnego w Poznaniu tytułem świadczeń emerytalnych. Z naliczonej kwot zwaloryzowanego uposażenia organ nie wypłacił skarżącemu żadnej kwoty. Nie zostały również wypłacone odsetki ustawowe należne za zwłokę w wypłacie uposażenia za poszczególne okresy, począwszy od [...]2005r. Na skutek złożonego przez skarżącego wypowiedzenia, skarżący z dniem [...]2007r został zwolniony z zawodowej służby wojskowej. Wskutek wezwania skarżącego skierowanego do Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Poznaniu o zwrot potrąconych pieniędzy, w dniu [...] 2009r. organ wypłacił mu kwotę [...] zł, jednak bez odsetek ustawowych. Po wezwaniu przez skarżącego pismem z dnia 14.09.2009r. organu I instancji do załatwienie spraw związanych z przyznaniem i wypłatą należności finansowych wraz z odsetkami do dnia zapłaty, została wydana decyzja z dnia [...] 2009r. W ocenie skarżącego brak było podstaw do zbilansowania należności przysługujących żołnierzowi zawodowemu za okres pozostawania poza służbą z wypłaconymi mu środkami w ramach świadczeń emerytalnych. Zdaniem skarżącego, dokonywanie przez organ potrąceń z należności skarżącego, poza podatkiem i składki na ubezpieczenie zdrowotne, było bezprawne. Skarżący powołał przy tym przepisy art. 77 i 103 ustawy z dnia 11.09.2003r o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych oraz przepisy art. 87 i następne kodeksu pracy, podkreślając że skarżący nie wyraził zgody na potrącenie, a organ nie posiadał żadnego tytułu wykonawczego dającego prawo do potrąceń wierzytelności. Wskazał nadto przepisy art. 75 ust. 3 i 81 ust. 1 w/w ustawy jako podstawę prawną żądanych odsetek. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podstawą prawnomaterialną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie są przepisy ustawy z dnia 11 września 2003r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz.U. Nr 179, poz. 1750 ze zm.) W pierwszej kolejności Sąd postanowił odnieść się do kwestii odsetek. Stwierdzić należy, iż zwłoka (ale i też opóźnienie) zachodzą, gdy zobowiązanie jest ważne, a wierzytelność wierzyciela wymagalna. Ponadto świadczenie dłużnika musi być możliwe do spełnienia. Wierzytelność zaś jest wymagalna, gdy wynika to z czynności prawnej lub po wezwaniu dłużnika do spełnienia świadczenia albo, jak w niniejszej sprawie, jest skutkiem decyzji o stwierdzeniu nieważności decyzji o wypowiedzeniu żołnierzowi zawodowej służby wojskowej. W okresie od dnia 1.10. 2005 r. do dnia gdy stała się ostateczna decyzja z dnia 6.02.2007r. stwierdzająca nieważność decyzji o wypowiedzeniu stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej, w obrocie prawnym była decyzja Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego o wypowiedzeniu skarżącemu stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej. A zatem w tym okresie wierzytelność skarżącego o wypłatę comiesięcznego uposażenia nie mogła być wymagalna, co więcej ona w tym okresie nie istniała, bo tego uposażenia w tym okresie nie mógł wypłacać organ wojskowy, ani nie mógł domagać się tej wypłaty zwolniony ze służby żołnierz. W tym czasie zwolniony żołnierz otrzymywał świadczenia wypłacane przez wojskowy organ emerytalny, co wykluczało też wymagalność wierzytelności o wypłatę uposażenia we wskazanym wyżej okresie. A skoro wierzytelność nie była wymagalna, to nie może być mowy o powstaniu roszczenia o zapłatę odsetek od niewymagalnej wierzytelności. W okresie obowiązywania decyzji o wypowiedzeniu zasadniczej służby wojskowej skarżącemu nie przysługiwało prawo do uposażenia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że decyzja stwierdzająca nieważność wypowiedzenia zasadniczej służby wojskowej wywołuje skutek w postaci reaktywowania stosunku zawodowej służby wojskowej, powstaje też prawo do uposażenia za okres od dnia rozwiązania stosunku służbowego, natomiast nie następuje odwrócenie skutku upływu czasu w zakresie prawa do tych świadczeń, nie aktualizują się terminy, o których mowa w art.81 ust.1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (vide: wyrok NSA z dnia 6 stycznia 2010 r., I OSK 872/09, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stwierdzić należy, iż skoro prawo do uposażenia jest ściśle związane z pełnieniem służby wojskowej, to w sprawie nie mógł mieć zastosowania art. 81 wymienionej powyżej ustawy. Żołnierz zawodowy pobierający świadczenia emerytalne nie należy do kręgu żołnierzy pełniących zawodową służbę wojskową i dlatego nie mają do niego zastosowania uregulowania dotyczące terminów wypłaty należności ( art.81 ust.3 ustawy), o których mowa w art.73 ustawy. Dlatego podstawową kwestią do ustalenia w sprawie w zakresie odsetek jest ustalenie daty wymagalności należności wynikających ze stosunku służbowego. Przy ustalaniu wymagalności należności, pomocny będzie art. 81 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych. Art. 81 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych stanowi, że uposażenie zasadnicze i dodatki o charakterze stałym są wypłacane miesięcznie z góry w pierwszym dniu roboczym miesiąca, za który przysługują. Z kolei ust. 2 wymienionego wyżej artykułu, mówi, że dodatki do uposażenia zasadniczego inne niż wymienione w ust. 1 wypłaca się nie później niż do dziesiątego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym żołnierz zawodowy spełnił warunki uzasadniające ich przyznanie. Wreszcie art. 81 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych ustala termin wypłaty innych należności, o których mowa w art. 73. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż reaktywowanie stosunku służbowego z mocą wsteczną stwarza jedynie fikcję prawną, iż żołnierz pozostawał cały czas w służbie. Uposażenie przysługuje zaś żołnierzowi zawodowemu nie za okres pozostawania w stosunku służbowym, lecz za pełnienie służby (vide: wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 marca 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 110/10, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Pozostawanie w stosunku służbowym bez podejmowania służby, ewentualnie bez gotowości i zdolność do jej pełnienia, nie rodzi prawa do uposażenia. Ponadto świadczenie emerytalne jest świadczeniem konkurencyjnym w stosunku do uposażenia. Żołnierzowi przeniesionemu do rezerwy pobierającemu emeryturę nie przysługuje zatem prawo do uposażenia należnego żołnierzowi w czynnej służbie zawodowej (por. wyroki NSA z dnia 13 września 2001 r. sygn. akt II SA 3288/08, z dnia 24 lipca 2009 r. sygn. akt I OSK 1496/08 i z dnia 27 czerwca 2006 r. sygn. akt I OSK 1298/05). Nadmienić trzeba, że w niniejszej sprawie bezsporne jest, że M. F. otrzymał świadczenie emerytalne. Wobec powyższego, w ocenie składu orzekającego, roszczenie o zaległe uposażenie staje się wymagalne dopiero z chwilą stawienia się żołnierza do służby tzn. w sytuacji, gdy żołnierz nie tylko pozostaje w służbie wojskowej, ale również wyraża gotowość do pełnienia tej służby. Biorąc pod uwagę powyższe oraz okoliczność, iż wypłacone należności dotyczą okresu od dnia zwolnienia ze służby do dnia stwierdzenia nieważności decyzji o wypowiedzeniu uznać należy, iż wszelkie roszczenia za ten okres stały się wymagalne w dniu, w którym skarżący zgłosił się do służby. To właśnie w tym dniu skarżący winien otrzymać wszelkie należności wynikające ze stosunku służbowego. Jak wynika z akt niniejszej sprawy (rozkaz dzienny nr [...]) skarżący stawił się do służby w dniu 12 marca 2007r. Powyższa okoliczność nie jest kwestionowana ani przez stronę skarżącą ani przez organ. Wobec powyższego wszelkie należności wynikające ze stosunku służbowego przysługujące skarżącemu przywróconemu do służby stały się wymagalne w dniu 12 marca 2007 r. W tym dniu skarżący winien otrzymać wszelkie należności wynikające ze stosunku służbowego. Wobec powyższego stosownie do art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, zgodnie z którym "w razie zwłoki w wypłacie uposażenia i innych należności, o których mowa w art. 73, żołnierzowi zawodowemu przysługują odsetki ustawowe od dnia, w którym uposażenie lub inna należność pieniężna stały się wymagalne", skarżącemu przysługują odsetki za zwłokę w wypłacie przysługujących mu należności od dnia 13 marca 2007r.. Odnośnie zgodności z prawem potrącenia, dokonanego przez organ wojskowy, należy wskazać, że zgodnie z art. 103 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, z uposażenia żołnierza mogą być dokonywane potrącenia w granicach i na zasadach określonych w przepisach o wynagrodzeniu za pracę znajdujących się w ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm., dalej kp ). Przez uposażenie, o którym mowa w ust. 1 należy rozumieć również odprawę z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej. Zgodnie z art. 91 kp należności wymienione w art. 87 § 1 i art. 87 § 7 kp mogą być potrącane z wynagrodzenia pracownika tyko za jego zgodą wyrażoną na piśmie. W doktrynie przyjmuje się, że kwestia potrąceń z art. 87 § 1 kp jest uregulowana w Kodeksie pracy w sposób wystarczający i autonomiczny, co powoduje, że nie ma w tym wypadku zastosowania art. 498 §1 kodeksu cywilnego (M. T. Romer "Prawo pracy. Komentarz". W. Pr. 2008, s. 570 uwaga 1). Jeżeli skarżący nie wyraził pisemnej zgody na potrącenie spornej kwoty, takie działanie narusza prawo materialne (art. 103 ust. 1-2 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych w związku z art. 87 §1 kp i art. 91 §1 kp) [por. wyrok NSA z 13 listopada 2009 r., sygn. akt I OSK 404/09, dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl]. Mając na względzie wykazane powyżej naruszenia przepisów prawa materialnego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30.08.2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił zaskarżona decyzję i decyzją ją poprzedzającą. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji winny wziąć pod uwagę powyższe rozważania. W punkcie II i III wyroku orzeczono na podstawie art. 200 i 152 p.p.s.a. /-/ W. Batorowicz /-/ B. Drzazga /-/ M. Kwiecińska