II SA/Po 946/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. J. od postanowienia z dnia 11 grudnia 2015 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] sierpnia 2015 r., Nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy; postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. /-/ Wiesława Batorowicz Skarżący A. J. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w całości (k. 16-19 akt sąd.). W uzasadnieniu wniosku wskazał, że prosi o zwolnienie od kosztów sądowych, ponieważ nie stać go na ich pokrycie. Według załączonego zestawienia jego dochód roczny w 2014 r. wynosił [...] zł, strata do września 2015 r. wyniosła [...] zł. Skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i [...] małoletnich dzieci. Jedynym dochodem rodziny jest działalność gospodarcza skarżącego, z której miesięczny przeciętny dochód w 2014 r. wynosił [...] zł, w 2015 r. jest strata. Żona skarżącego nie pracuje, dzieci też nie uzyskują dochodów. Nadto skarżący oświadczył, że miesięczne zobowiązania i stałe wydatki wynoszą [...] zł. W części dotyczącej posiadanego majątku skarżący oświadczył, że posiada dom o powierzchni [...] m², grunt rolny o powierzchni [...] ha, który jest uprawiany. Posiada samochód [...] z 2004 r. do obsługi firmy oraz samochód osobowy [...] z 2007 r. Skarżący posiada kartę kredytową z limitem kredytowym w wysokości [...] zł. Do wniosku skarżący załączył zestawienie przychodów z działalności gospodarczej oraz wydatków za 2014 r., z którego wynika, że posiada [...]% udziałów w tej działalności i jego dochód wyniósł [...] zł. Załączył także zestawienie roczne za 2015 r., z którego wynika, że strata miała miejsce w miesiącu styczniu, lutym i wrześniu, a w miesiącach od marca do sierpnia z działalności skarżący osiągnął zysk. Z uwagi na fakt, że wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu był niepełny, co do sytuacji finansowej, skarżący został wezwany do osobistego uzupełniania wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi skarżący podał, że nie posiada żadnych lokat, korzysta z firmowej karty kredytowej z limitem do [...] zł (aktualnie wykorzystał [...] zł), z prywatnej karty kredytowej z limitem do kwoty [...] zł (wykorzystał [...] zł.). Terminowo płaci raty z tytułu kredytu zaciągniętego na zakup sprzętu AGD w A [...] zł i B [...] zł. Nie ma żadnych zająć komorniczych. Posiada nieruchomość – dom mieszkalny, w którym zamieszkuje wraz z rodziną, drugą nieruchomość gdzie prowadzi działalność gospodarczą oraz kolejną nieruchomość gdzie nie jest prowadzona działalność gospodarcza i która nie jest wynajmowana - pustostan. Skarżący podał, że od kwietnia 2011 r. zatrudnia jednego pracownika. Z działalności rolniczej uzyskuje dochód w wysokości [...] zł. Otrzymuje dopłaty, które w 2014 r. wyniosły łącznie około [...] zł. Stałe koszty utrzymania rodziny wynoszą łącznie [...] zł. Skarżący podał, że wraz z nim zamieszkują jego rodzice, którzy otrzymują świadczenia emerytalne – matka [...] zł oraz [...]% udziału w firmie skarżącego, ojciec [...] zł. miesięcznie. Nadto skarżący ponosi koszty leków oraz rehabilitacji i związane z tym koszty dojazdów. Skarżący przedłożył kserokopie: - raporty kasowe za okres od lipca do października 2015 r. obrazujące wysokość dziennej sprzedaży; - PIT-36 za 2014 r. skarżącego, z którego wynika jego przychód w wysokości [...] zł, koszty uzyskania [...] zł. i dochód brutto [...] zł; - dowody zapłaty ubezpieczenia KRUS, rat pożyczkowych, kosztów mediów, podatku od nieruchomości, wynagrodzenia pracownika; - PIT-36 za 2014 r. matki skarżącego, która uzyskała przychód z tytułu emerytury i [...] % działalności gospodarczej w łącznej wysokości [...] zł, poniosła koszty jego uzyskania [...] zł, łączny dochód brutto wyniósł [...] zł; - wyciągów z rachunku bankowego w C z saldem na dzień 31 maja 2015 r. w wysokości [...] zł (wpływy [...] zł, obciążenia [...] zł), 30 czerwca 2015 r. [...] zł (wpływy [...] zł, obciążenia [...] zł), 31 lipca 2015 r. [...] zł (wpływy [...] zł, obciążenia [...] zł), na dzień 31 sierpnia 2015 r. [...] zł (wpływy [...] zł, obciążenia [...] zł), 30 września [...] zł (wpływy [...] zł, obciążenia [...] zł), 31 października 2015 r. [...] zł (wpływy [...] zł, obciążenia [...] zł); - deklaracji VAT za okres od stycznia do października 2015 r.; - wyciągów z rachunku bankowego w D z dodatnim saldem oraz w E w W., w którym obsługuje działalność rolniczą z obrotami w wysokości średnio [...] zł (saldo na 30 października 2015 r. [...] zł). Postanowieniem z dnia 11 grudnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia zauważono, że z przedłożonej dokumentacji oraz oświadczeń skarżącego wynika, iż nie ma żadnych zaległości płatniczych, ani egzekucji komorniczych, terminowo reguluje wszystkie należności rodziny. Nadto skarżący, prócz domu i nieruchomości, gdzie aktualnie prowadzi działalność gospodarczą, posiada trzecią wolną nieruchomość, którą może wydzierżawić lub sprzedać. Ma więc możliwości pozyskania dodatkowych środków. Skarżący nie zgodził się z powyższym rozstrzygnięciem i wniósł sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu powyższego sprzeciwu skarżący wskazał, że uniemożliwia mu się dochodzenie sprawiedliwości. Podniósł, że jego sytuacja materialna nie jest na tyle dobra by uzasadniała odmowę przyznania prawa pomocy. Skarżący podkreślił ponadto, że posiadanie majątku nieruchomego nie uzasadnia decyzji odmownej, ponieważ skarżący wraz z rodziną musi gdzieś mieszkać. Z kolei dochody z prowadzonej działalności gospodarczej przeznaczone są na bieżące utrzymanie całej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658; tekst jedn. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej: "P.p.s.a."). Postępowanie sądowe w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną po tej dacie, dlatego zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, przepis art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, stosuje się w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. Zgodnie z tym przepisem rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Odnosząc się do wniosku skarżącego i przedstawionej w nim sytuacji majątkowej, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych strona powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13). Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (postanowienie NSA z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 383/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Tak też stało się w sprawie poddanej sądowej kontroli, w której referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego. Z całokształtu dokumentacji oraz oświadczeń skarżącego zgromadzonych w aktach sądowych sprawy wynika, że A. J. nie ma żadnych zaległości płatniczych, ani egzekucji komorniczych. Skarżący terminowo reguluje wszystkie należności rodziny. Co istotne, skarżący wraz ze swoją rodziną zamieszkuje z rodzicami, zatem koszty utrzymania domu rozkładają się na dwie rodziny. Skarżący uzyskuje również dodatkowe dochody z działalności rolniczej i z dopłat z [...]. Nadto skarżący dysponuje trzema rachunkami bankowymi. W okresie ostatnich 6 miesięcy na rachunkach bankowych salda były dodatnie i skarżący dysponuje wolnymi środkami, także w kartach kredytowych, w wysokości pozwalającej pokryć koszty sądowe niniejszego postępowania w całości. Oprócz domu i nieruchomości, gdzie aktualnie skarżący prowadzi działalność gospodarczą, posiada trzecią wolną nieruchomość, którą może wydzierżawić lub sprzedać. Mając na uwadze powyższe należy zatem zauważyć, że skarżący ma możliwości pozyskania dodatkowych środków, które mogłyby służyć na pokrycie ewentualnych kosztów związanych z prowadzonymi sporami przed sądami administracyjnymi. Jak słusznie podniósł referendarz sądowy, posiadanie nieruchomości stanowi negatywną przesłanką przyznania prawa pomocy, stanowi bowiem wartościowy majątek nieruchomy, który pozwala na uzyskanie dodatkowych środków finansowych, w tym na zapłacenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Reasumując, w sprawie poddanej sądowej kontroli Sąd doszedł do przekonania, że sytuacja majątkowa skarżącego pozwala mu na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wskazać należy, że w świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego uzyskanie prawa pomocy i przerzucenie kosztów postępowania sądowego na Skarb Państwa, a w konsekwencji pozostałych podatników, nie jest przywilejem strony, ale wyjątkiem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem procesów sądowych. Przyznanie prawa pomocy musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości prognozowanych kosztów postępowania sądowego oraz realnych możliwości majątkowych i zarobkowych wnioskodawcy wynika, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych niniejszego postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania rodziny. Tych przesłanek przyznania prawa pomocy skarżący nie wykazał. W tym stanie rzeczy, należało utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Stwierdzając zatem, że przedstawiona przez stronę sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. uprawniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (poprzez zwolnienie od opłat sądowych), postanowiono o utrzymaniu w mocy orzeczenia referendarza sądowego z dnia 11 grudnia 2015 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy. Niniejsze orzeczenie jest ostateczne. Sąd orzeka bowiem jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 znowelizowanej ustawy P.p.s.a.). Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2, art. 260 § 1, 2 i 3 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. /-/ Wiesława Batorowicz