III SA/Po 149/16

Dnia 11 sierpnia 2017 roku Robert Talaga – starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu po rozpoznaniu w dniu 11 sierpnia 2017 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku akcyzowym oraz w opłacie paliwowej za poszczególne miesiące od lipca do grudnia 2010 roku postanawia odmówić przyznania prawa pomocy Postanowieniem z dnia 24 marca 2016 r., referendarz sądowy odmówił R. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym z uwagi na brak wykazania, że spełnił przesłanki przyznania pomocy ze strony państwa. Postanowieniem z dnia 6 maja 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił przedmiotową skargę R.K. Pismem z dnia 29 maja 2017 roku pełnomocnik skarżącego wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku oraz przedłożył wypełniony przez skarżącego na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z wniosku wynika, że R. K. od dnia 1 maja 2017 roku wnioskodawca mieszka w wynajmowanej kawalerce, za co płaci czynsz w wysokości [...] zł miesięcznie. Wcześniej wnioskodawca zamieszkiwał z dwoma synami i z żoną, z którą ma rozdzielność majątkową od 14 czerwca 2014 roku. Wnioskodawca oświadczył, że jego żona chce się z nim rozwieść i nie utrzymuje z nim kontaktów, przez co nie ma on wiedzy o składnikach jej majątku osobistego, ale prowadzi ona działalność gospodarczą w zakresie logistyki. Obecnie dzieci wnioskodawcy mieszkają wraz z matką, a jego nie stać nawet na alimenty. Wnioskodawca do dnia 11 sierpnia 2015 roku prowadził działalność gospodarczą, ale oświadczył, że z działalności nie osiągał dochodów i nie ma innych źródeł dochodu. Wnioskodawca utrzymuje się obecnie z prac dorywczych i pomocy przy porządkach na posesjach w mieszkańców z rejonu G.W., co przynosi dochód wysokości w wysokości [...] zł. Wszystkie postępowania egzekucyjne przeciwko jego osobie zostały umorzone z powodu braku majątku, z którego można zaspokoić roszczenia wierzycieli. W 2014 roku wnioskodawca sprzedał działkę po rodzicach za kwotę [...] zł. Obecnie nie posiada nieruchomości, nie żadnych akcji czy obligacji, a także żadnych cennych ruchomości, w tym samochodu. Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje w depresji po postępowaniach kontrolnych w zakresie kupna paliwa, po których określone zostały zaległości podatkowe za 2010-2011 rok. W ramach odpowiedzi na wezwanie do uzupełniania wniosku o przyznanie prawa pomocy pełnomocnik wnioskodawcy wyjaśnił, że skarżący nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy i nie korzysta z opieki społecznej. Skarżący nie dokonywał darowizn, nie posiada udziałów w spółkach, ani nie pełni w nich żadnych funkcji i nie uzyskuje żadnych innych dochodów poza ujawnionymi we wniosku. Skarżący nie użytkuje pojazdów mechanicznych. Koszt miesięcznego utrzymania skarżący oszacował w następujący sposób: czynsz za najem pomieszczenia – [...] zł miesięcznie (obejmuje opłatę za światło, prąd i wodę), środki czystości – [...] zł miesięcznie. Skarżący nie leczy się, ani nie posiada kredytów. We wrześniu 2015 roku w Sądzie Rejonowym w G.W. skarżący dokonał wyjawienia swojego majątku, które nie ustalono z uwagi na jego brak i którego nadal nie posiada. Ponieważ przedłożone informacje jedynie w części wyjaśniły wątpliwości określone w przesłanym wezwaniu skarżący został ponownie wezwany do wyjaśnienia przedłożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik skarżącego przesłał wniosek żony wnioskodawcy z dnia 2 lipca 2017 roku o separację, który miał zostać złożony do sądu w sierpniu, a także zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty), z których wynika, że R.K. nie uzyskał żadnych przychodów w 2015 roku (PIT-36L), ani w 2016 roku (PIT- 37). Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej: "P.p.s.a." strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek. Zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem, z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony – jej możliwości finansowe. W odniesieniu do drugiego ze wskazanych aspektów rozpatrywania takiego wniosku istotne jest nie tylko to, jakie w danym momencie są realne możliwości finansowe strony, ale również przyczyny takiego stanu rzeczy (zob. postanowienie NSA z 14 września 2012 r., sygn. akt II GZ 312/12, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W rozpoznawanej sprawie wyjaśnienia strony świadczą o nierzetelnym przedstawieniu swojej rzeczywistej sytuacji finansowej. Warunkiem koniecznym do przeprowadzenia oceny zdolności majątkowych osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy jest przedstawienie dokładnych i wiarygodnych danych o sytuacji finansowej i rodzinnej strony postępowania. Ogólnikowe oraz nieudokumentowane zapewnienia o braku środków pieniężnych strony, bez przedstawienia dowodów na tą okoliczność, są bezużyteczne z punktu widzenia możliwości dokonania oceny tej sytuacji, gdyż nie pozwalają wnioskować o zdolnościach płatniczych strony postępowania. Wybiórczo przedstawiona sytuacja majątkowa wnioskodawcy nie uzasadnia zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na brak środków na pokrycie kosztów w takiej wysokości, czy też niemożliwość ich uiszczenia bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla rodziny wnioskodawcy. Wnioskodawca nie przedstawił w pełni swojej bieżącej sytuacji życiowej i nie wyjaśnił zaistniałych wątpliwości w sprawie. Wnioskodawca zakończył prowadzenie działalności gospodarczej z powodu braku dochodów, przy czym ostatni składnik własnego majątku (nieruchomości) zbył w czerwcu 2014 roku, ale nie przedstawił informacji o rozdysponowaniu środków uzyskanych z tego tytułu. W tym czasie żona wnioskodawcy rozpoczęła działalność gospodarczą, której przedmiotem jest "działalności pozostałych agencji transportowych", podczas gdy przedmiotem działalności gospodarczej wykonywanej przez wnioskodawcę był "transport drogowy towarów". Ocena zdolności strony postępowania do poniesienia kosztów sądowych nie została prawnie ograniczona do badania jedynie sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona postępowania ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy jest zobowiązana wyczerpująco przedstawić swoje możliwości płatnicze, w tym także w aspekcie możliwości płatniczych wynikających z sytuacji rodzinnej wnioskodawcy. Ze złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń wynika, że skarżący pozostaje w związku małżeńskim, pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska. Brak ujawnienia sytuacji majątkowej i dochodowej żony wnioskodawcy nie pozwala na przeprowadzenie oceny zdolności płatniczych wnioskodawcy określonych jego sytuacją rodzinną. Na potrzeby postępowania w przedmiocie prawa pomocy niewystarczający jest podnoszony brak współpracy ze strony małżonki wnioskodawcy w zakresie ujawnienia jej aktualnej sytuacji majątkowej. Szczególnie, że w chwili złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy formalnie nie została zakończona sprawa dotycząca rozwodu ani separacji, a nawet nie została ona wszczęta. W sytuacji gdy wnioskodawca nie pozostaje z żoną w separacji sądowej jest zobowiązany do wyjaśnienia jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Wprawdzie między wnioskodawcą a jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, jednakże w tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe (postanowienie NSA z dnia 12 września 2014 r., sygn. akt I FZ 339/14, Lex nr 1503381). Z punktu widzenia oceny zasadności przyznania prawa pomocy, istotny jest bowiem obowiązek wzajemnej pomocy ciążący na małżonkach z mocy ustawy, niezależnie od istniejącego między nimi ustroju majątkowego (postanowienie NSA z dnia 23 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 113/11, Lex nr 783804). Rozdzielność majątkowa odnosi się do majątku małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków, a zatem nie zwalnia małżonków z obowiązku udzielania wzajemnego wsparcia materialnego, także w celu umożliwienia prowadzenia sporów sądowych (postanowienie WSA w Bydgoszczy z dnia 23 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Bd 37/10, Lex nr 658891). Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka wnioskodawcy ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca mimo wezwania nie wyjaśnił w jakiej wysokości i z jakich tytułów jego żona uzyskuje miesięczne dochody, nie przedłożył jej zeznań podatkowych za 2015 roku i 2016 roku, a także wyciągów z rachunków bankowych osobistych, firmowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie sześć miesięcy oraz nie poinformował jakie posiada nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, inne prawa majątkowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, oraz czy posiada udziały w spółkach i pełni w nich jakieś funkcje. Ponadto w odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca nie przedstawił informacji związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. W szczególności nie podał w jakiej wysokości od 01 stycznia do 30 czerwca 2017 r. żona uzyskała przychody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i w jakiej wysokości poniosła koszty uzyskania przychodów, a także nie przedłożył deklaracji podatkowych VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy, ewidencji środków trwałych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą oraz informacji ilu zatrudnia pracowników. Zabrakło również wyjaśnienia w jakiej wysokości ponosi ona koszty miesięcznego utrzymania siebie i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki. Tym samym wnioskodawca nie wyjaśnił swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ ma również sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna wnioskodawcy, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie ustaleń faktycznych w zakresie uzasadniającym stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyznanie prawa pomocy jest bowiem dopuszczalne tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy w sposób wyczerpujący przedstawi dotyczące jej informacje o sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciąży obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Biorąc pod uwagę złożone przez wnioskodawcę oświadczenia stwierdzić należy, że nie wykazał on przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca nie wykonał bowiem wezwania do wyjaśnienia wątpliwości związanych z jego sytuacją – w szczególności nie udokumentował wysokości przychodów i sytuacji majątkowej żony. Okoliczności sprawy nie wskazują, aby brak przedłożenia informacji i dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący o przyznanie prawa pomocy współtworzy gospodarstwo domowe, był niezależny od woli samego wnioskodawcy oraz jego żony, a także aby odmowa przekazania tych informacji była usprawiedliwiona prawnie. Nie można zatem przyjąć, iż wnioskodawca wykazał brak możliwości wygospodarowania środków finansowych na pokrycie pełnych koszty postępowania związanych z rozpoznaniem skargi kasacyjnej wniesionej przez profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Ponieważ wnioskodawca uchylił się od obowiązku złożenia pełnych wyjaśnień odnośnie sytuacji osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, wniosek o przyznanie prawa pomocy należało oddalić, gdyż przedstawione informacje były niewystarczające dla przyjęcia, iż nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1, § 3, art. 246 § 1 pkt 2, art. 255 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji postanowienia.