I SA/Rz 575/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Smoleń po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2016 r. sprzeciwu P. C. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 października 2016 r. sygn. I SA/Rz 575/16, o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług, za okres od czerwca do grudnia 2012 r. - p o s t a n a w i a - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. I SA/Rz 575/16 Uzasadnienie Postanowieniem z dnia 11 października 2016 r., referendarz sądowy odmówił P. C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] maja 2016 r. nr [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług, za okres od czerwca do grudnia 2012 r. W sprzeciwie na powyższe postanowienie skarżący reprezentowany przez adwokata podał, że mimo tego, że jest posiadaczem udziałów w spółkach C. sp. z o.o. oraz C. sp. z o.o. w rzeczywistości nie jest ich dysponentem, gdyż środki te są "zamrożone" i jako kapitał zakładowy posiadanych spółek ich właścicielem i dysponentem jest wyłącznie dana spółka w imieniu której działał skarżący. Podkreślił, że opłata sądowa w sprawie jest znaczna i nie jest możliwe aby ją uiścił gdyż nie posiada on aktualnie w dyspozycji takich środków. Nadto uzyskiwane przychody są przeznaczane wyłącznie na utrzymanie siebie i najbliższych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje; Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718; zwanej dalej P.p.s.a.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy określonych w art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Zwolnienie od kosztów sądowych objęte jest zatem zakresem częściowego prawa pomocy, które może być przyznane osobie fizycznej po wykazaniu przez nią braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Sąd ustalił, że P. C. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, dwiema córkami i zięciem. Wszystkie te osoby utrzymują się z pracy zarobkowej, otrzymując minimalne wynagrodzenie za prace, za wyjątkiem skarżącego, którego indywidualny dochód wynosi miesięcznie 129,26 zł. Deklarując składniki posiadanego przez siebie i domowników majątku skarżący wymienił jedynie należącą do zięcia działkę rolną o wartości około 15 000 zł oraz samochód osobowy, warty około 3 000 zł. Z dodatkowych oświadczeń skarżącego złożonych na wezwanie referendarza sądowego, wynika, że strona posiada 100 udziałów w E. C. sp. z o.o. oraz 99 udziałów w E. B. sp. z o.o. Jego małżonka ma z kolei 95 udziałów w C. sp. z o.o. oraz 100 udziałów w C. sp. z o.o. Skarżący pełni przy tym funkcje prezesa zarządu spółek, których udziały posiada, podobnie jak jego żona. Jak wynika z kopii deklaracji VAT składanych przez skarżącego oraz spółki kierowane przez niego i jego małżonkę, podmioty te wykazywały zerową podstawę opodatkowania podatkiem od towarów i usług, za wyjątkiem C. sp. z o.o., której podstawa opodatkowania tym podatkiem za pierwszy kwartał 2016 r. wyniosła 747 804 zł, drugi kwartał 1 258 436 zł, a czwarty kwartał 2015 r. 1 375 693 zł. Z kolei podstawa opodatkowania podatkiem od towarów i usług C. sp. z o.o. za sierpień 2016 r. wyniosła 60 877 zł, za lipiec 2016 r. 35 340 zł, a za czerwiec tego roku 33 617 zł. Jeżeli chodzi o koszty utrzymania skarżącego i jego domowników, to w pierwotnie złożonym oświadczeniu podał on, że na spłatę kredytów wydają oni odpowiednio: 700 zł, 2400 zł i 300 zł miesięcznie. Bieżące koszty utrzymania określił zaś na kwotę 1 000 zł. W kolejnych oświadczeniach wyjaśnił natomiast, że koszty utrzymania domu, z uwzględnieniem kosztu korzystania z mediów, wynoszą w jego przypadku 1 700 zł, na zakup żywności, leków odzieży oraz środków czystości przeznacza się w jego gospodarstwie domowym ok. 2 000 zł miesięcznie. Koszty utrzymania samochodu to zaś około 900 zł. Z oświadczenia skarżącego wynika, że dom w którym zamieszkuje skarżący oraz jego domownicy należy do ojca skarżącego, który również przyczynia się do pokrywania kosztów jego utrzymania. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym tj. w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części musi odbywać się przy dokładnym rozpatrzeniu sytuacji majątkowej wnioskodawcy, przy czym to na stronie wnioskującej spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zawarty w art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wnioskodawca winien zatem wykazać, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W związku z tym to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., sygn. II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim stanowi art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącego w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. I FZ 437/07). Ostatecznie to do Sądu należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie. Przedstawiona przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy sytuacja wzbudzała uzasadnione wątpliwości referendarza. W związku z tym wezwaniami z dnia 23 sierpnia 2016 r. oraz 6 września 2016 r. skarżący został wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia o jego stanie majątkowym i wysokości uzyskiwanych dochodów - w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie informacji w nim zawartych. W ocenie Sądu fakt, że w złożonych oświadczeniach skarżący nie przedstawił wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji finansowej (informacje, które podał są niewystarczające dla pełnej oceny jego sytuacji finansowej) i nie uczynił tego również w złożonym sprzeciwie, pozwala przyjąć, że nie wykazał on, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w sprawie. Na obecnym etapie postępowania w sprawie koszty sądowe to wpis od skargi w kwocie 52 670 zł. Zdaniem Sądu, przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa i finansowa, nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., uprawniające do uzyskania prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Analiza informacji udzielonych przez P. C. nie daje podstaw do uznania, że przedstawił on w sposób czytelny swój stan finansowy. Według zawartych we wniosku danych wynika, że wysokość własnych dochodów jak też dochodów pozostałych domowników wynosi łącznie 5567,02 zł. Natomiast wysokość ponoszonych wydatków, obejmująca wydatki bytowe i spłaty kredytów (łącznie raty kredytów wynoszą 3 400 zł miesięcznie) - to kwota 8000 zł. W związku z powyższym należy zgodzić się ze stanowiskiem referendarza sądowego, że w tym zakresie podane przez skarżącego informacje nie są wiarygodne. Zważywszy na powyższe stwierdzić należy, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego gdyż nie przedstawił on w pełni informacji o jakie był wzywany przez referendarza. Tym samym skarżący uniemożliwił sądowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej, w jakiej się znajduje i wyjaśnienie istotnych wątpliwości. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi zainteresowany powinien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. W konsekwencji, brak ten wykluczył dokonanie oceny czy zaistniały przesłanki uprawniające do udzielenia skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak to już wskazano wyżej strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej strona zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 P.p.s.a. Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa to na wnioskodawcy ciąży obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź składanie niepełnych lub sprzecznych oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. II GZ 165/11; z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. I GZ 455/10). Tak więc w sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej wyjątkowo trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. II FZ 607/10). Jeżeli zaś wnioskodawca uchyla się od należytego i wiarygodnego wykazania swojej aktualnej sytuacji finansowej przedstawiając dane dotyczące tej sytuacji w sposób selektywny, Sąd nie ma jakichkolwiek podstaw do wydania rozstrzygnięcia o przyznanie prawa pomocy - uwzględniającego złożony sprzeciw. Należy mieć bowiem na uwadze, że Sąd nie może w jakikolwiek sposób domniemywać sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy. Nie powinno umknąć uwadze, że skarżący prowadząc działalność gospodarczą w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne czy pieniężne zobowiązania umowne. Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Sąd podkreśla, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienia NSA z dnia 29 listopada 2013 r., sygn. II FZ 773/13; z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. I OZ 208/08). Przenosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że skarżący jako przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Planując bądź występując na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Skoro normalnym następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Podkreślenia wymaga także, że skoro rodzina strony jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytów, to winna także w ramach prowadzonego wspólnie gospodarstwa domowego wywiązać się z obowiązku poniesienia opłaty sądowej. Poza tym niedopuszczalnym jest by koszty sądowe były stawiane na ostatnim miejscu za wszystkimi pozostałymi kosztami, w tym także kosztami prowadzenia działalności gospodarczej. Niezależnie od powyższego należy również zauważyć, wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 § 1 oraz § 3 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.